KOMANDAQURMA

ÇALIŞMALARI

Komandaları formalaşdırmaq

və ruhlandırmaq üçün

təlimçi, rəhbər və

komanda liderlərinin

yararlanacağı

həm praktiki,

həm də asan

çalışmalar

Pol Tizzard

"Bu heyrətamiz balaca kitab istənilən

"Yaradıcı çalışmaların bu praktiki

inkişaf mərhələsində olan komanda-

məcmusu konkret nəticələrə malik

ların yararlana biləcəyi əyləncəli,

sürətli və asan çalışmalar arzusun-

qabaqcıl və praktiki çalışmalarla

da olan rəhbər, məsləhətçi,

doludur. Komandalarla işləyən və ya

təlimçilər üçün bir zərurətdir.

işi komandalarla əlaqəli olan hər kəs

Həmişə "əlinizin altında" olmalıdır,

üçün mütləq şəkildə zəruri bir

çünki ondan mütəmadi olaraq

vəsaitdir".

istifadə edəcəksiniz".

Kler Pol, "City & Guilds" şirkətində

Viki Harris, "Virgin Atlantic

təlim və peşəkar hazırlıq üzrə

Airways" şirkətində təlim və

məsləhətçi

peşəkar hazırlıq üzrə məsləhətçi

KOMANDAQURMA

ÇALIŞMALARI

First published as the Teambuilding Activities Pocketbook by Paul Tizzard. (c) Paul Tizzard 2006.

Azerbaijani translation published by arrangement with Management Pocketbooks Ltd.

COPYRIGHT

NOTICE

Please Read

The contents of this electronic book (text and graphics) are protected by international copyright law. All rights reserved.

The copying, reproduction, duplication, storage in a retrieval system, distribution (including by email, fax or other electronic means), publication, modification or transmission of the book are STRICTLY PROHIBITED unless otherwise agreed in

writing between the purchaser/licensee and Management

Pocketbooks.

Depending on the terms of your purchase/licence, you may be entitled to print parts of this electronic book for your personal use only. Multiple printing/photocopying is

Wild’s Yard, The Dean,

STRICTLY PROHIBITED unless otherwise agreed in writing

Alresford, Hampshire

between the purchaser and Management Pocketbooks.

SO24 9BQ UK

If you are in any doubt about the permitted use of this Tel: +44 (0)1962 735573

electronic book, or believe that it has come into your

Fax: +44 (0)1962 733637

possession by means that contravene this copyright notice, sales@pocketbook.co.uk

please contact us.

www.pocketbook.co.uk

Azerbaijani translation published by arrangement with Management Pocketbooks Ltd.

MÜNDƏRİCAT

GİRİŞ 5

ANLAYIŞ ÇALIŞMALARI 65

Komanda tərkibində fəaliyyət; komandanın

Ümumi təsəvvür; tərz; işlər necə gedir; şarları

A

A

məqsədi; komandaqurma; iş metodları;

doldurun; zər atın; toplantılar, toplantılar,

komanda işi və komandaqurma; komanda

toplantılar...; nominal qrup metodu; iş

mərhələləri; qruplar və komandalar;

danışıqdan keçər; axına qarışın; dəyərinizi bilin;

komandanın özünü qiymətləndirməsi; hansı

eynək, yoxsa monokl?

tərzi nə zaman tətbiq etməli; idarəetmənin

trayektoriyası

ÖYRƏDİCİ ÇALIŞMALAR 85

Ümumi təsəvvür; tərz; papağınızı qabağınıza

Ö

NƏZAKƏT ÇALIŞMALARI 25

qoyun və düşünün; yaxşı deyək ki, yaxşı

Ümumi təsəvvür; tərz; mənim arzum var;

olsun; yaxşını qoyub pisə baxmayın; baş

mən belə bir insanam; gələcəyə gedən yol;

işlətmək lazımdır; küsülüləri barışdırın; vəsf

istəklərinizi dinləyək; papaqdan dovşan

edin; ilkin təəssüratlar - indiki təəssüratlar

çıxacaq, yoxsa...; tapın görək kimdir; üzr

istəyirəm, bu xətti keçmək olmaz; bu

İDARƏETMƏNİN ƏSASLARI 103

sizsiniz; birgə iş qaydaları; görəsən, uğur

Giriş; fasilitasiya bacarıqları; düzgün təqdimat

necə bir şeydir; havalar heç də pis keçmir

necə olmalıdır; kouçinq

QƏZƏB ÇALIŞMALARI 51

KOMANDAQURMA SSENARİLƏRİ 117

Ümumi təsəvvür; tərz; inkişaf tarixçəsi;

Yeni rəhbər yeni komanda ilə; yeni rəhbər

özünüzü ifadə edin; boşluğa diqqət

yorğun komanda ilə; komandanı yaşadın;

yetirin; əsl bacarığınızı göstərin; məşğul

dəyişikliyə məruz qalmış komanda; spesifik

olduğunuz idman növü hansıdır; əlimizdən

problemləri olan komanda; son söz

gələnin ən yaxşısı; möhtəşəmsiniz!

ÖN SÖZ

müəllif: dok. Meredit Belbin

Pol Tizzard az vaxt aparan vә asan mәnimsәnilәn çalışmaların komanda işini

heyrәtamiz toplusunu tәrtib edib. Bu çalışmalar

tәkmillәşdirmәk istәyәn vә vaxtı mәhdud olan istәnilәn insan

qrupu üçün uyğundur. Çalışmaların әksәriyyәti, sadәcә, 10 dәqiqә

. Qısacası,

vaxt aparır. Bәzilәrinә isә daha da az vaxt sәrf olunur

onların arasında 30 dәqiqәdәn çox vaxt aparan çalışma tapa toplusunun nәzәrә çarpan

bilmәzsiniz. Bu müxtәlif çalışmalar

ki, heç biri konkret bir istiqamәti

xüsusiyyәtlәrindәn biri dә odur

әks etdirmir. Oxucu onların arasından ürәyi istәdiyini seçmәkdә

kitabını hәtta bir az

sәrbәstdir. "Komandaqurma çalışmaları" ortaya çıxaran "bәxt tәnbәl oxucular üçün dә dәyәrli sürprizlәr

. Lakin kitabı әvvәldәn axıradәk

qutusu" kimi qәbul etmәk olar

.

ondan daha çox yararlanacaqlar

oxuya bilәn sәbirli oxucular

Meredit Belbin

Yanvar, 2006-cı il

4

GİRİŞ

5

GİRİŞ

KOMANDA TƏRKİBİNDƏ FƏALİYYƏT

Bugünkü iş yerlərində, demək olar ki, artıq konkret hal almış bir situasiya müşahidə olunur: gec-tez bir də görürsünüz ki, hansısa komandanın tərkibindəsiniz və bu hal sizin istəyinizdən asılı olaraq dəyişmir. "Dostlarını seçə bilərsən, ancaq ailəni yox" deyimini cüzi dəyişiklik əlavə

etməklə bir çox komandalara da şamil etmək olar. İdeal komanda – ölçülüb-biçilərək seçilmiş

üzvlərin "mütənasib qarışığı"ndan təşkil edilməlidir ki, icra ediləcək rollar arasında ziddiyyət olmasın. Lakin, əslində, komandalar çox nadir hallarda bu qaydada formalaşdırılır.

Bəzən bir qrup insan birlikdə işləyir, hətta eyni toplantılarda iştirak edir, bu və ya digər işin icrası üçün vaxtı bölüşdürür, lakin əsl komanda kimi özünü göstərə bilmir. Belə bir

qrupu idarə edirsinizsə və onu daha nizamlı bir

komandaya çevirmək istəyirsinizsə, onda bu kitabda

verilən çalışmaların bəzilərindən istifadə edin. Təlim

üzrə məsləhətçisinizsə və sizdən hansısa komandanın

inkişafına müdaxilə etmək xahiş edilibsə, təbii ki,

düzgün müdaxilə etmək istəyəcəksiniz, çünki nəticə

etibarilə, lazımi təsiri göstərməlisiniz.

6

GİRİŞ

KOMANDA TƏRKİBİNDƏ FƏALİYYƏT

Rəhbər, komanda lideri və təlimçilər üçün nəzərdə tutulmuş bu kitabda komandanızın vaxtının mümkün qədər effektiv və xoş keçməsinə kömək edəcək çoxlu sayda praktiki çalışma və ideyalara yer verilmişdir. Rəhbər və liderlər üçün komanda toplantıları və

təlimatlandırma toplantılarında, təlimçilər üçün isə komandanın qurulması prosesinin idarə edilməsində istifadə edəcəkləri ideyalar var.

Mən uzun illərdir ki, komandalarla işləyirəm. Demək olar ki, bütün əsas komandaların psixometrik araşdırması üzrə təlimlər keçmişəm və müvafiq təcrübəm var. Bu kitabdakı çalışmaları həmin təcrübənin əsasında tərtib etmişəm. kitabnı qısa bölmələrə ayırmışam ki, məhz sizə lazım olanı asanlıqla tapa biləsiniz. Sadəcə olaraq, komandanıza aid olan bölməni tapın və həmin bölmədən dərhal tətbiq edə biləcəyiniz bir neçə ideya əldə edəcəksiniz.

Bu kitabdakı çalışmalar real situasiyalara əsaslanır. Komanda tərkibində işləyən hər kəs yaxşı bilir ki, insanların bir-birilə mübahisə etməsi, yaxud toplantıların hədər yerə vaxt itkisi olması nə deməkdir. Bu kitab sizin tərkibində işlədiyiniz komandaların məhsuldarlığını artırmağa kömək edəcək.

7

GİRİŞ

KOMANDANIN MƏQSƏDİ

Əgər komandanız üçün yalnız bir iş görürsünüzsə, onda bu işiniz onların öz işlərinin, rollarının, komandanın və nəhayət, müəssisənin məqsədini anlamağa kömək etməkdən ibarət olsun.

Viktor Frankl özünün "İnsanın məna axtarışı" kitabında həbs düşərgələrində illəri necə

keçirdiyini qələmə almışdır. Onun yazdıqlarına əsasən, sağ qalmasının səbəbi o idi ki, yaşamaq üçün məqsədi vardı. Həbs düşərgəsindən qurtulacağı günü xəyal edirdi: kitablar yazacaqdı, başına gələnləri hər kəsə çatdıracaqdı ki, sonra bir də heç vaxt təkrarlanmasın.

V.Franklın bu xəyalı o qədər güclü imiş ki, onun sağ qalmasına səbəb olub.

Nə vaxtsa hansısa iş üzərində çalışarkən müəyyən məqamda bu işin çəkdiyiniz zəhmətə

dəyib-dəyməməsi, yaxud bu əməyinizin mükafatlandırılacağı (hətta diqqət cəlb edəcəyi) barədə düşünməyə başlamısınızmı? Həmin işi başa çatdırmaq üçün nə dərəcədə həvəsli idiniz? Komanda liderləri və məsləhətçilərinin əsas rolunun bir hissəsi ondan ibarətdir ki, komandalarla və ya onların tərkibində işləyərkən üzvlərə gördükləri işin mənasını anlamaqda kömək etsinlər.

8

GİRİŞ

KOMANDAQURMA

Ayda, ən azı, bir dəfə məndən soruşurlar: "Komanda qura bilmək üçün, zəhmət olmasa, mənə

bir yol göstərə bilərsinizmi?" Lakin mənə müraciət edən rəhbər və təlim üzrə məsləhətçilər bu sualı komandalar daxilindəki tamamilə fərqli situasiyaların hamısına aid edərək soruşurlar.

Komanda formalaşmanın ilkin mərhələlərində ola bilər, üzvlər daima bir-biriləri ilə mübahisə

edə, yaxud təkrar həvəsləndirməyə ehtiyac duya bilərlər. Komanda inkişafının hər bir mərhələsi üçün sizə tamamilə fərqli tədbirlər və ya çalışmalar lazımdır, odur ki, nəyin tələb olunmasına qərar verməzdən əvvəl nədən başlayacağınızı bilmək çox vacibdir.

Əgər siz komandanın tərkibində deyilsinizsə, təbii ki, komandanın daxilində faktiki olaraq nə

baş verdiyini bilməzsiniz. (Bəsən isə hətta komandanın tərkibində olsanız belə, bilmirsiniz!) Lakin bir rəhbər, yaxud təlim üzrə məsləhətçi olaraq, komanda üçün etdiyiniz hər şey nəticə

verəcək. Onlarla adicə söhbətinizin də mütləq bir nəticə olacaq.

Ən azından, təşkil etdiyiniz hər hansı komanda tədbirinə bir fürsət kimi baxın: komanda üzvlərinin bir yerə toplaşmaq və tədbirdən sonra müəyyən şeylər haqqında söhbət edə

bilmək fürsətləri yaranır. Hətta hər il keçirilən Milad məclisi belə, daha sonra həftələrlə davam edən söhbətlərin mövzusuna çevrilərək iştirak edənlərin hamısı üçün (ümid edirəm ki, xoş və

müsbət) ortaq təcrübəyə və ya xatirəyə çevrilir. Bəs siz öz tədbirinizin komandanız üçün necə bir ab-hava və ya söhbətlərə yol açmasını istərdiniz?

9

GİRİŞ

KOMANDALARLA İŞ METODLARI

Aşağıdakı terminlər komandalar daxilindəki ünsiyyət və qarşılıqlı əlaqənin müəyyən formalarını ifadə

edir:

Komanda işi – adətən, bir-birinə yaxın (coğrafi nöqteyi-nəzərdən hər zaman yaxın olmaya bilərlər) olan bir qrup insan işlə bağlı müəyyən məsələlər üzrə qarşılıqlı əlaqədə olurlar. Onlar müntəzəm görüşlər keçirir, çox güman ki, ortaq problemlərin həllində birgə iştirak edirlər, lakin belə bir iş üçün onların bir- birini yaxından tanıması tələb olunmur (Bu sahədə əla ideyalar üçün bax: Yan Fleminqin yazdığı "Komanda işi" kitabı).

Komandaqurma – bir-birini daha dərindən başa düşərək işləməli olan müəyyən qrup insanın bir yerə

cəmlənməsidir. Bəlkə də, onların bu mərhələyə çatmasına xeyli vaxt sərf olunmuşdur, lakin böyük ehtimalla, rəhbər onları müəyyən bir komanda formasına salmaq üçün fəal şəkildə çalışmağa davam edir. Bu kitab tamamən komandaqurma haqqındadır.

Komandanın inkişafı – komandaların yüksək performans göstərməsinə kömək etmək üçün görülən işdir. Bu kitabda qeyd edilən PAUL modelinin ehtiva etdiyi çalışmaların əksəriyyəti komandanın inkişafı kateqoriyasına aiddir.

Komanda vaxtı – insanlar bir yerə cəmlənəndə həqiqətən nə baş verdiyini adlandırmaq üçün mənim istifadə etdiyim ümumi termindir! Komanda daxilində və ya onun haqqında nələr danışılır? Komandada 10

necə bir ab-hava var? Bəs necə bir enerji var? Bütün komandanın əməyi bir hədəfə yönəlibmi?

GİRİŞ

KOMANDA İŞİ

Bu kitab komandaqurma haqqındadır. Əgər komanda işi komandanın təşkili və təşkilati məsələlərlə bağlıdırsa, komandaqurma buradakı mədəniyyət və münasibətlərin inkişafı haqqındadır.

Komanda işi aysberqin zirvəsidir, yəni görünən, hiss olunan tərəfidir və praktiki məsələlərlə

məşğul olur. Bir neçə misal gətirək:

● masalar bir-birinə nəzərən necə düzülüb;

● komanda nə qədər toplantı keçirir;

● qiymətləndirmələr harada keçirilir;

● kim kiminlə işin hansı hissəsi üzərində işləyir; Komanda işi

● toplantıları kim aparır;

davranış səviyyəsini:

daha asan nəzərə

● toplantılara kim sədrlik edir və

çarpan məsələləri

protokolu kim tərtib edir.

əhatə edir.

11

GİRİŞ

KOMANDAQURMA

Komandaqurma aysberqin nisbətən görünməyən tərəfi ilə məşğul olur.

Adətən, görünmür, ancaq mütləq şəkildə hiss olunur və əsasən, məlum olur.

Məsələn:

● üçüncü şəxs danışanda komandanın

digər iki üzvünün baxışması;

● komandanın bir üzvünün arzu etdiyi xüsusi

tapşırıq başqa birinə həvalə edilərkən

onun hiss olunan səssiz hiddəti;

● komanda üzvləri toplantıdan çıxandan

sonra faktiki olaraq baş verənlər;

● komandanın üzvlərinin və liderinin

Komandaqurma

komanda haqqında danışdıqları;

"pərdə arxası"nda baş

verənlərlə məşğul olur.

● kənar müəssisə və ya müştəri

nöqteyi-nəzərindən komandanın kimliyi.

12

GİRİŞ

KOMANDA İŞİ VƏ KOMANDAQURMA

Beləliklə, əgər komandanızın təşkili üzərində işləmək və ya işin xüsusi hissələri üzrə daha yaxşı ünsiyyət qurmaq istəyirsinizsə, – bütün bunlar komanda işi ilə əlaqəli məsələlərdir, –

spesifik problem sahələrinə yönələn çalışmalara diqqət yetirməlisiniz. (Ünsiyyətlə bağlı köməyə ehtiyacı olan komandalar üçün mənim istifadə etdiyim nümunə Mayk Fenvikin

"Fenman" nəşriyyatı tərəfindən çap edilmiş "Komanda sınaqları" ("Team Challenges") kitabından götürdüyüm "Silur dövrünün insanları şəhərə gəlir" çalışmasıdır. Bu çalışmada məlumatın vacib qismi iştirakçılardan gizli saxlanılır ki, onlar məcbur olub bildikləri haqqında bir-birinə daha çox danışsınlar. Bu, insanları sual verməyə, bir-birini dinləməyə və

birgə işləməyə həvəsləndirir.)

Komanda işinə uyğun çalışmalar məsələlərə bacarıqlar səviyyəsində yanaşır və bəzi qorxuducu sahələrə, məsələn, "Komanda toplantılarımızda Altay niyə Sara ilə danışmır –

görəsən, nə baş verir?" kimi məqamlara toxunmur.

Komandaqurma yanaşmasında isə biz daha da dərinə enir, insanların danışmağa çətinlik çəkdiyi və bir az narahatlıq verən sahələri araşdırırıq, məsələn: "Mənim bu şirkətdəki məqsədlərim bunlardır..."

13

GİRİŞ

KOMANDA

MƏRHƏLƏLƏRİ

İNDİ HANSI

MƏRHƏLƏDƏSİNİZ?

Komandaqurma işlərinə

Xәbәrdarlıq:

başlayarkən atacağınız ilk addım

Komandalarda

komandanızın nail olduğu hazırkı

inkişaf səviyyəsinin mərhələsini

qiymәtlәndirilmәsi heç dә asan

müəyyən etməkdən ibarətdir.

olmayan qәribә vә dәyişkәn

.

xarakterli insanlar çoxdur

Takmenin komanda inkişafının

Onları növbәti sәhifәdәki

4 mərhələsi əsasında təxmini bir

model qurmuşam və bu model

PAUL modelindә göstәrildiyi

işləməli olduğunuz komandada

kimi dәqiq qruplaşdırmaq

nə baş verdiyini müəyyən

mümkün olmayacaq!

etməkdə sizə kömək edəcək.

14

GİRİŞ

KOMANDA MƏRHƏLƏLƏRİ

İNDİ HANSI MƏRHƏLƏDƏSİNİZ?

PAUL modeli üzrə 4 mərhələnin təsviri ilə tanış olun və komandanızın hazırkı mərhələsi ilə

bağlı müəyyən ideya əldə etmək üçün müvafiq xanaları işarələyin.

"Polite" - Nəzakət mərhələsi:

❏ yöndəmsizlik;

❏ hədsiz nəzakət;

❏ bəziləri heç danışmır (qətiyyətsiz və çəkingən

təsir bağışlayırlar);

❏ bir-birini tanımağa çalışırlar.

"Angry" - Qəzəb mərhələsi (üstəgəl digər bir çox emosiyalar):

❏ rol manevri;

❏ özlərini təsdiq etməyə başlayan insanlar;

❏ vəzifə uğrunda müəyyən mübarizə;

❏ passiv aqressiv tərzdə özünü göstərən emosiya. 15

GİRİŞ

KOMANDA MƏRHƏLƏLƏRİ

İNDİ HANSI MƏRHƏLƏDƏSİNİZ?

Komandanızın hazırkı mərhələsi ilə bağlı müəyyən ideya əldə etmək üçün müvafiq xanaları işarələyin.

"Understanding" - Anlayış mərhələsi:

❏ durğunluq (və ya ətalət);

❏ passivlik ("axına qarışma");

❏ istiqamət yoxdur;

❏ rahat.

"Learning" - Öyrənmə mərhələsi:

❏ özünü yönləndirən (sərbəst);

❏ çox həvəsli;

❏ özünükouçinq (özünütəlim);

❏ yüksək səviyyədə performans.

16

GİRİŞ

QRUPLAR VƏ KOMANDALAR

Performansı yüksək olan komandalar (aşağıdakı cədvəl* dok. Meredit Belbinin araşdırması əsasında tərtib edilmişdir) o qədər də çox olmur. Düşünürəm ki, əksəriyyətimiz daha zəif və ya orta səviyyəli, əsasən, qrupa bənzəyən bir komandanın tərkibindəyik. Komandanızın hazırkı mövqeyini müəyyən etmək üçün cədvəldəki amilləri istiqamət olaraq istifadə edin və sağ sütuna necə yaxınlaşacağınız barədə düşünün.

Amil Qrup və ya "komanda" Performansı yüksək olan komanda Ölçü Qeyri-məhdud Məhdud (adətən 6-8) Liderlik tərzi Diktator və ya tərzin olmaması Hökmlü və kouçinq tərzinin qarışığı**

Fərqli fikirlər Xoş qarşılanmayan Xoş qarşılanan Məqsədlər Məqsədlər ola da bilər, olmaya da Razılaşdırılmış və ortaq məqsədlər Üzvlərin cəlb edilməsi Siz gələndə üzvlər artıq orada idilər! Komandadakı boşluqları nəzərə alaraq yeni üzvlər cəlb etdiniz Üzvlük Uyğunluq Əlavə rollar Qərar qəbulu Yuxarıdan-aşağıya Ortaq Təhlil

Şəxsi cədvəl üzrə özünütəhlil Komanda effektivliyi üzrə paylaşılmış rəylər Problemlər Təqsirləndirmə adəti Qarşılıqlı dəstək Münasibətlər Rəqiblər Dostlar

*Belbin təliminin akkreditə olunmuş təminatşısı

** Daha geniş məlumat üçün bax: "Harvard

"Cert Consultancy" şirkəti, Barri Uotsonun icazəsilə

Business Review", mart, 2000; Daniel

əldə edilmiş və kitabya daxil edilmişdir.

Qoulmenin "Nəticələr verən liderlik" məqaləsi.

17

GİRİŞ

KOMANDANIN ÖZÜNÜ QİYMƏTLƏNDİRMƏSİ

Əgər insanların mütəmadi olaraq "çiyin-çiyinə oturduğu" bir komandada işləyirsinizsə, onda heç ümidsizliyə qapılmayın. Əvvəlki səhifədə irəli sürülən meyarlar, böyük ehtimalla, konkret bir son həddi nəzərdə tutaraq seçilmiş komandaya aiddir. Ölçü də vacibdir. Əgər "komandanız"ın 20 üzvü varsa, deməli, o, əsl komanda deyil! Belə ölçüdə bir komandanın altqrupları və

altkomandaları olur. Onlar eyni məqsədlərə nail olmaq üçün çalışa bilərlər, lakin bu o demək deyil ki, hamısı bir komandadır.

Növbəti səhifədə verilmiş qısa özünüqiymətləndirmə anketi əsasında özünüzə və komanda üzvlərinizə bir neçə həlledici sual verə bilərsiniz. Bu kimi qiymətləndirmə anketlərindən çox tapmaq olar. Belə anketlərdən bir neçəsini doldurmağa dəyər, çünki onlar, həqiqətən də, komanda daxilində müzakirələrə yol açır. Əgər bu anketlər anonim qaydada doldurularsa, onda rəhbərlər çox zəngin məlumat əldə edə bilərlər. Komandanı öyrənən məsləhətçi isə

komanda daxilində nə baş verdiyini başa düşə bilər.

Mövzu ilə bağlı mükəmməl vəsaitlərdən biri "Birincisi, bütün qaydaları pozursan" ("First, Break All the Rules") kitabıdır. "Gallup Foundation" şirkətinin araşdırmaları əsasında yazılmış

bu kitabın müəllifləri Markus Bakingem və Kört Kofmandır. Digəri isə "Gower" nəşriyyatının çap etdiyi və müəllifliyi Sara Kuka aid olan "Anket və inventarizasiya siyahılarının toplusu"dur 18

("Compendium of Questionnaires and Inventories").

GİRİŞ

KOMANDANIN ÖZÜNÜ QİYMƏTLƏNDİRMƏSİ

Sahə Təsvir Bəli/Xeyr Şirkətimizin məqsədləri ilə birbaşa bağlı olan konkret

Məqsədlər

məqsədlərimiz var və hamımız onlardan xəbərdarıq.

İnsanlar öz rollarını bilirlər və işləri icra etmək üçün Rollar

lazım olan hər şey var (məs.: bacarıqlar, bilik, avadanlıq).

Qərarların qəbulu ilə bağlı razılaşdırılmış metodumuz var Qərarlar

və bu işdə hər kəs öz töhfəsini verir.

Komandadan maksimum nəticə əldə edə bilmək üçün

İdarəetmə tərzi

rəhbər öz tərzini dəyişməyə qadirdir.

Bir-birimizin arasında narazılıq ola bilər, biz bu

Narazılıq

məsələləri mədəni şəkildə və qətiyyətlə həll edirik.

Biz yaxşı yola gedir və çətinliyə düşəndə bir-birimizə

Ab-hava

kömək edirik.

Komanda inkişafa həvəsləndirilir, məsələn, komanda üzvləri İnkişaf

kurslara getməzdən əvvəl və sonra bu barədə söhbətlər edirik.

Rəylərin bildirilməsi xoş qarşılanır: həm üst, həm alt, həm də

Rəylər

paralel səviyyələrdə.

İstedadımızın fərqləndiyi sahələr üzrə mümkün qədər

İstedad

çox işləməyə həvəsləndirilirik.

19

GİRİŞ

TƏRZ

Komandalarla iş üzrə "ən yaxşı tərz" deyə bir şey yoxdur. Lakin komandanın hər bir mərhələsinə

uyğun olan tərz vardır. Bununla bağlı əla işlər görülüb: Blanşardın "situasiyaya əsaslanan liderlik modeli"ni xüsusilə məsləhət görürəm. Bu model barədə onun "Bir dəqiqəlik" ("One Minute Series") silsilə kitablarından məlumat əldə edə bilərsiniz.

Bu kitabda bu və ya digər çalışmanın yerinə yetirilməsi üçün uyğun olan tərzin istifadəsi ilə

bağlı müəyyən ideya verəcəyəm. Hər bir mərhələ üçün təklif edilən tərz aşağıdakı variantlar arasından seçiləcək.

Kouçinq/

Danış

İnandır

Şirnikləndir

Məsləhət ver

fasilitasiya*

* Kouçinq - öyrənməyə kömək et / fasilitasiya - şərait yarat 20

GİRİŞ

HANSI TƏRZİ NƏ ZAMAN TƏTBİQ ETMƏLİ?

RƏHBƏRLƏR ÜÇÜN ÜMUMİ TƏSƏVVÜR

Tərz Təsviri

Danış

Vaxtın məhdud olduğu qısa təlimatlandırma toplantılarında tətbiq edilən

"Məhz bunu

məlumatlandırma üsulu. Dinləyicilərə sərbəst düşünmə imkanı vermir, odur ki, ifrat etməlisiniz"

dərəcədə istifadə edilərsə, komanda üzvlərinin passivləşməsi ilə nəticələnər.

İnandır

"Danış" tərzinə bənzəyir, lakin burada yüksək ruh və həvəsləndirmə hissi var.

"Bu, həqiqətən,

Siz atılacaq lazımi addımlar barədə danışır və bunun nəticəsində komandanın yaxşı olacaq".

əldə edəcəyi faydaları izah edirsiniz.

Şirnikləndir

"İnandır" tərzi ilə üst-üstə düşür, amma komanda üçün nəzərdə tutulanların daha

"Heç bilirsiniz, bundan

çox ölçülüb-biçilməsini və müzakirə edilməsini tələb edir. Aldığınız cavab və ya nələr əldə edəcəksiniz? reaksiyalar əsasında söyləyəcəklərinizi formalaşdırırsınız.

Məsləhət ver

Məsləhət üzrə menecer soruşur: "Məndən və ya müəssisədən nə istəyir və ya nə

"İstək və ya tələbləriniz tələb edirsiniz?" Bu, xeyli dərəcədə "liberal" və ya passiv bir tərzdir: axı siz nədən ibarətdir?"

komandanın tələbatlarını soruşmaq üçün deyil, onları qarşılamaq üçün işləyirsiniz.

Öyrənməyə kömək et Öyrənməyə kömək edən / şərait yaradan rəhbər cavabları öz komandasından (kouçinq) / şərait yarat "çəkməyə" çalışır. Komanda, əsasən, gündəmi tərtib edir və çoxlu söhbətlər aparır: (fasilitasiya)

rəhbər isə müzakirələrə şərait yaradır, danışmağa həvəsləndirir. Burada rəhbərin rolu nəticəni formalaşdırmaq və ya lazımi dəstəyi təmin etməkdir, məs.: fərdi (təkbətək) büdcə təlimi. Burada nəticə ilə bağlı bitərəf mövqe tutmağa çalışırsınız.

21

GİRİŞ

HANSI TƏRZİ NƏ ZAMAN TƏTBİQ ETMƏLİ?

TƏLİMÇİLƏR ÜÇÜN ÜMUMİ TƏSƏVVÜR

Tərz Təsviri

Danış

Siz ekspertsiniz. Problem və ya situasiyanın məğzini anlamaq üçün kifayət qədər dinləyir, sonra isə "ekspert cavabı" verirsiniz. Komanda üzvlərinin bu prosesdə. iştirakı isə, sadəcə, sizin ideyanızı qəbul və ya etiraz etməklə məhdudlaşır.

İnandır

Komandanın rəğbətini qazanmaq üçün entuziazm və xarizmanızdan istifadə edirsiniz. İstəyirsiniz ki, edəcəyiniz təklif onları həyəcanlandırsın. Bu tərzdən hər hansı tədbirin əvvəlində istifadə edə

bilərsiniz: bu, söylədiklərinizə maraq oyatmağa kömək edəcək.

Şirnikləndir

Təlimçilər üçün bu, iştirakçıları dinləmək və onların söylədiklərini elə həmin iştirakçıları "qarmağa keçirmək" üçün istifadə etmək deməkdir. Məsələn, biri deyirsə: "Mən bu işi illərdir görürəm", bir qədər sonra siz deyə bilərsiniz: "…və komandanın təcrübəsini, xüsusilə də bir az əvvəl danışan həmkarımızın təcrübəsini nəzərə alaraq, bu işin öhdəsindən gələcəyimizə inanırıq".

Məsləhət ver Təlimçilər üçün bu, problemlərin əsl səbəblərini axtarmaq deməkdir. Əgər komandada vaxtın idarə

edilməsi qənaətbəxş deyilsə, onda təlim proqramı təşkil etmək asan olar. Məsləhət verən təlimçi problemin daimi, yoxsa arabir olduğunu müəyyənləşdirir. Hər kəs eyni problemdən şikayətçidir?

Bu, proseslə , yoxsa İT ilə əlaqəli bir problemdir? Və s.

Öyrənməyə

Bu tərz dinləmək və sual vermək əsasında formalaşır. Mümkün qədər az danışmağa və cavabları kömək et

qrupdan almağa çalışırsınız. Fikrinizdə konkret bir cavabınız olmadığı üçün tamamilə bitərəf 22

(kouçinq)

mövqe tutmaq ixtiyarına sahibsiniz.

GİRİŞ

İDARƏETMƏNİN TRAYEKTORİYASI

Bu təsvir kitabda PAUL

modeli üzrə 4 dəfə

qarşınıza çıxacaq. Kimin

gücə sahib olduğunu

göstərmək üçün

istifadə edilir.

"RƏHBƏR" olaraq, zəhmət

olmasa, komanda lideri və

ya təlim üzrə məsləhətçi

düşünün. "İŞÇİ" həm

komanda üzvü, həm də

Danış

Şirnikləndir

Məsləhət ver

İnandır

Kouçinq/

fasilitasiya

təlim nümayəndəsi ola

bilər. Təfərrüatlar növbəti

səhifədə verilmişdir. Tannenbaum və Şmidt, o cümlədən Pfayfer nəzəriyyələri və modelləri əsasında tərtib edilmişdir.

23

GİRİŞ

İDARƏETMƏNİN TRAYEKTORİYASI

Model soldan sağa doğru işləyir. Sola doğru getdikcə ünsiyyət tərzi nə qədər çox özünü göstərirsə, rəhbər/məsləhətçi də bir o qədər çox işləyir: sağa doğru getdikcə isə komanda üzvü daha da aktivləşir.

Əksər idarəetmə və təlim modellərinin məqsədi ondan ibarətdir ki, komanda üzvləri/

nümayəndələri baş verənlərdə mümkün qədər fəal iştirak etsinlər. Siz istəyirsiniz ki, onlar proseslərdə iştirak etsinlər, təşəbbüs irəli sürsünlər, sual versinlər, tənqidi yanaşsınlar və

məsuliyyət daşısınlar. Komanda vaxtı ərzində bu o deməkdir ki, üzvlər növbə ilə

toplantılara sədrlik edir, gündəmi müəyyənləşdirir, fərqli məsələlər üzrə liderliyi bölüşdürür və tapşırıqların yerinə yetirilməsini könüllü surətdə öz üzərlərinə götürürlər.

Təlim ərzində isə bu o deməkdir ki, nümayəndələrin fəal şəkildə maraq göstərdiyi və iştirak etdiyi çalışmalar təşkil edilir. Onların mövzu üzrə fikirləri, mülahizələri sizi maraqlandırır və

eyni zamanda inadla öyrənmək istəyirsiniz ki, onlar bu öyrəndiklərindən maksimum səviyyədə necə yararlana bilərlər.

24

NƏZAKƏT ÇALIŞMALARI

25

NƏZAKƏT ÇALIŞMALARI

ÜMUMİ TƏSƏVVÜR

Yenicə formalaşmış komandanın inkişafında nəzakət mərhələsi ən adi haldır. Yeni rəhbər təyin ediləndə və hər kəs ən nümunəvi davranış sərgiləyəndə bu mərhələ özünü göstərir.

Bu mərhələdə komandanın üzvləri özlərini narahat hiss edir, sıxılır və hər şeyin konkretləşməsini, aydınlaşmasını istəyirlər. Onlar hansı mövqedə dayandıqlarını öyrənməyə

ehtiyac duyurlar.

Bu mərhələdə insana xas olan ən elementar nəzakət qaydası – salamlaşma mühüm rol oynayır. Komanda nöqteyi-nəzərindən bu, insanların bir-birini tanıması üçün köməkçi vasitə deməkdir. İnsanlar salamlaşmamış qarşılıqlı ünsiyyətin daha faydalı səviyyələrinə

adlaya bilmirlər. Təsəvvür edin ki, hər hansı məclisdə yenicə tanış olduğunuz yad birisi sizə

öz şəxsi problemindən danışır. Bu hal yanlış təsir bağışlayar – burada tanışlığın digər zəruri mərhələləri kənarda qalır.

Nəzakət çalışmalarını rəhbər və ya təlimçi aparmalıdır. (Çünki komanda yenidir və üzvlər bu işin öhdəsindən özləri gələ biləcək qədər püxtələşməyiblər.) Bu çalışmalar salamlaşma və yeni şeylərin öyrənilməsini ehtiva edir. Bəziləri asan olduğu üçün az vaxt aparır, bəziləri isə daha mürəkkəbdir.

26

NƏZAKƏT ÇALIŞMALARI

TƏRZ

Rəhbərin davranışı

Bu, istiqamətləndirici və

"Danış" tərzinə ən yaxın

tərzdir. Burada idarəetmənin,

işin və xüsusilə də mütləq

iştirakın təmin edilməsi

baxımından rəhbər və ya

liderdən böyük asılılıq var.

Danış

Şirnikləndir

Şirnikləndir

Məsləhət ve

Məsləhət v r

e

İnandır

Kouçinq/

İnandır

Kouçinq/

fasilitasiya

Məsləhətçinin davranışı

Bu çalışmaları aparan təlim üzrə məsləhətçi bir neçə tərzin qarışığından istifadə etməyi bacarmalı, lakin insanlar öz fikirlərini ifadə etməyəndə təəccüblənməməlidir. Əgər komanda üzvlərindən bütün cavabları "çəkə" bilməsəniz, nikbin və səmimi zarafatlar etməyə

hazır olun.

27

NƏZAKƏT ÇALIŞMALARI

MƏNİM ARZUM VAR

Qaydası:

Müddəti:

1. Müəssisənin missiya və ya, hətta daha yaxşısı,

20 dəqiqə.

vizyon bəyanatını yazın.

Mahiyyəti:

2. Qrupdan xahiş edin ki, növbəti 3 il ərzində şəxsi İnsanların özlərini

həyat və ya işlə əlaqədar öz arzularını və ya

"böyük mənzərə"-

vizyonlarını (özlərini harada görürlər) ifadə edən

yə necə uyğunlaş-

şəkil çəksinlər.

dırdıqları barədə

3. Şəkillər vərəqin bir üzünə çəkilməlidir. Sonra

fikirlərini öyrən-

komandadan xahiş edin ki, bənzərlik və fərqləri

məklə bağlı kiçik

müzakirə etsinlər.

çalışmadır.

4. Növbəti addımda komanda üzvləri düzgün

istiqamətdə olduqlarını göstərmək üçün

oriyentirləri müəyyən etmək nöqteyi-nəzərindən

bu şəkilləri birlikdə çəkməlidirlər.

28

NƏZAKƏT ÇALIŞMALARI

MƏN BELƏ BİR İNSANAM

Qaydası:

Müddəti:

1. Çevrilən vərəqli lövhədə "keçmiş, indiki, gələcək" yazın.

10 dəqiqə (fərqli

2. Hər bir sözün altında isə digərlərinə özünüz haqqında variantlardan isti-bildirmək istədiyiniz və sizin üçün mühüm olan ifadələri ya fadə edilərsə, müd-yazın, ya da şəklini çəkin. Keçmiş sözünün altından, məsələn, dət uzana bilər).

"univeristet", "Şotlandiya və

səyahət" kimi sözlər yaza

Mahiyyəti:

bilərsiniz.

İnsanlarda özünüz

haqqında tezcə və

3. Bu açar sözlərdən və ya

aydın fikir formalaş-

şəkillərdən komandada

dırmaq: siz kimsiniz

özünüz haqqında fikir

və prinsipləriniz

formalaşdırmaq üçün, bir

nədən ibarətdir

növ, körpü kimi istifadə edin.

(yaxud hansı

4. Unutmayın ki, verdiyiniz

standartları görmək

məlumat qısa və sizin

istəyirsiniz).

komandada yaratmaq

istədiyiniz təəssüratla əlaqəli

29

olmalıdır (bu çox vacibdir).

Çalışmanın digər variantları:

1. Bu çalışmadan sizin üçün vacib olan bir şeyi, məsələn, prinsip və ya standartlarınızı ifadə etmək üçün də istifadə edə bilərsiniz: "Keçmişdə mən "İnsan resurslarına sərmayə" standartının qızğın tərəfdarı olmuşam. Hələ də bu standartı dəstəkləyirəm və çalışacağam ki, gələcəkdə bunun mənim üçün olduğu qədər sizin üçün də

əhəmiyyətli olduğunu hiss edəsiniz.

2. Alternativ olaraq, komandanın hər bir üzvündən xahiş edin ki,10 dəqiqə ərzində

özlərinin "Mən belə bir insanam" təqdimatını hazırlayaraq 5 dəqiqə ərzində

paylaşsınlar.

3. Çalışmanın digər bir variantı: üzvlərdən xahiş edin ki, komandanın keçmişini və indiki dövrünü, eyni zamanda təsəvvür etdikləri gələcəyini əks etdirən bir mətn yazsınlar.

Qeyd: 3-cü variant çoxlu tanışlıq və salamlaşma çalışmaları edən, lakin hələ də bir- birinə

qarşı həddən artıq nəzakətli davranan, bir-birindən çəkinən və rəsmi münasibəti qoruyan komandalar üçün daha münasibdir. Bu çalışma sayəsində komandanın niyə bu mərhələdə

ilişib qalması ilə bağlı çox faydalı məlumat əldə etmək olur.

30

NƏZAKƏT ÇALIŞMALARI

GƏLƏCƏYƏ GEDƏN YOL

Qaydası:

Müddəti:

1. Döşəmənin bir başından o biri başınadək uzun bir Hazırlığa 10 dəqiqə

rəngsaz lenti yapışdırın. Bir başına "keçmiş" , digər verməklə hərəyə

başına isə "gələcək" yazın.

5 dəqiqə.

2. Hər kəsə 10 dəqiqə vaxt verin ki, keçmiş/indiki

Mahiyyəti:

dövrə aid olan əsas cəhətlərini və gələcəklə

İnsanların "haradan

əlaqədar məramlarını müəyyənləşdirsin.

gəldikləri"ni və

3. Vaxt tamam olanda hər kəs növbə ilə lent boyunca

"haraya getdikləri"ni

keçmişdən gələcəyə doğru irəliləyərək 5 dəqiqə

izah etməyə kömək

ərzində əsas məqamların şifahi şərhini verməlidir.

edən aktiv bir

4. Unutmayın: məlumatın nə dərəcədə təfərrüatlı

üsuldur.

tələb olunduğunu müəyyən etmək üçün çalışmanı

əvvəlcə rəhbər və ya təlimçi yerinə yetirməlidir.

31

Çalışmanın digər variantları:

1. Lent əvəzinə, otağın bir başından o biri başına qədər camaşır ipi də bərkidə bilərsiniz ki, çalışma daha əyani olsun. İştirakçılar öz çıxışlarının əsas məqamlarını vərəqlərə yazacaq və ip boyunca irəlilədikcə müvafiq yerlərə sancacaqlar. Bu, insanların özləri barədə

söylədiklərinin bir-birilə necə və hansı sıra ilə əlaqələndiyini göstərmək üçün

ən aydın üsuldur.

2. Lövhədən vərəqləri çıxararaq

iştirakçılara paylayın və xahiş

edin ki, hərə öz çıxışının əsas

məqamlarını çöp adamlar

çəkərək ifadə etsin. Əgər

onlar cüt halda və ya üç-üc

qruplaşaraq işləməyə başlasalar,

deməli, vəziyyət o qədər də

"qorxuducu" deyil.

32

NƏZAKƏT ÇALIŞMALARI

İSTƏKLƏRİNİZİ DİNLƏYƏK

Qaydası:

Müddəti:

1. Hər kəsə bir ədəd ağ (şəkil və ya yazılar olmasın) 10+ dəqiqə

beysbol papağı və rəngli qələmlər verin.

(saydan asılı olaraq

dəyişə bilər).

2. İştirakçılara söyləyin ki, komandadan gözləntilərini 5 dəqiqə ərzində papağın üzərinə çəksinlər.

Mahiyyəti:

3. Sonra hər kəs çəkdiklərini və ya yazdıqlarını paylaşır.

Komanda lideri və

4. İştirakçılara suallar verin ki, həvəslənib danışmağa üzvlərinin gözlənti-davam etsinlər.

lərini açıq-aşkar

öyrənmək fürsəti

5. Unutmayın: bu çalışmada doğru və ya səhv cavab ola yaradır.

bilməz; məqsəd insanların gözləntilərini və ya

istəklərini öyrənməkdir!

33

Çalışmanın digər variantları:

1. Beysbol papağı yerinə qolsuz ağ idman köynəklərindən də istifadə edə bilərsiniz.

2. İştirakçılara kiçik qruplar şəklində işləməyi təklif edin və həmin qruplara təmiz (şəkilsiz) masa örtükləri verin ki, üzərində şəkillər çəksinlər.

3. Cüt halda işləyənlər üçün lövhə kağızı da verə bilərsiniz.

Qeyd:

Papaq və idman köynəyindən istifadə etməklə

fəndlərin tətbiqi çalışmanı daha məhsuldar

edir və geniş məlumat aşkar etmək imkanı

yaradır. Bu mərhələdə adi sual-cavab komanda

ilə bağlı çox az məlumatı üzə çıxarır.

34

NƏZAKƏT ÇALIŞMALARI

PAPAQDAN DOVŞAN ÇIXACAQ, YOXSA...

Qaydası:

Müddəti:

1. Bir şlyapa alın.

10 dəqiqə (istəyə

əsasən, daha uzun ola

2. Çoxlu suallar yazın, çap edin, hərəsində bir sual bilər).

olmaqla zolaqvari hissələrə kəsin və papağın içinə

doldurun (sual nümunələri növbəti səhifədə

Mahiyyəti:

verilmişdir).

İnsanları danışdırmağın

3. Komanda üzvlərindən xahiş edin ki, növbə ilə

ən yaxşı yoludur.

papaqdan bir sual çəksinlər, ucadan oxusunlar və

Əvvəlcədən hazırlanmış

cavab versinlər.

sualların bəzilərini kağızın

4. Çalışmanı istədiyiniz qədər davam etdirin. Getdikcə

o biri üzünə yaza və ya

görəcəksiniz ki, proses nə qədər uzun davam

sualları elə tərtib edə

edirsə, insanlar daha çox açılışır və siz daha yaxşı

bilərsiniz ki, məhz

nəticə əldə edirsiniz.

öyrənmək istədiklərinizi

əhatə etsin.

35

Çalışmanın digər variantları:

1. Bu çalışmanın saysız-hesabsız variantları var. Əgər gözlənilən dəyişiklik və

ya konkret məqsədlərlə əlaqədar xüsusi suallarınız varsa, onları müvafiq şəkildə yazın.

2. Müxtəlif oyunlardan istifadə edə bilərsiniz, məsələn, "Pilləkən və ilanlar": uduzan (hədəfə tuş gəlməyən) iştirakçılar hər dəfə sual çəkməli və ona cavab verməli olsunlar.

Oyunların əyləncəli tərəfi insanları, bir növ, rahatlaşdırır və onlar adi vaxtlarda deyə

bilmədiklərini oyun vaxtı söyləməkdən çəkinmirlər.

Suallar:

Aşağıdakı 30 sual nümunəsini özünüzə uyğun şəkildə dəyişdirə, yaza, çap edə və kəsib şlyapaya doldura bilərsiniz.

1. Ləqəbiniz nədir və ya əvvəllər olubsa, nə olub?

2. Bir il əvvəlki vaxtla müqayisədə həyatınızda hansı dəyişikliklər baş verib (övlad sahibi olmaqdan və

yeni işdən başqa)?

3. Ən çox sevdiyiniz kitab hansıdır və səbəbi?

4. Həyatdakı məqsədlərinizdən birini söyləyin.

5. Hansı məşğuliyyətdən zövq alırsınız?

36

6. Ümumiyyətlə, yalnız bu gün üçün yaşayırsınız, yoxsa sabaha plan qurursunuz?

7. Əgər istədiyiniz bir şeyi etmək üçün bir ay vaxtınız olsaydı və lazımi vəsait təmin olunsaydı, nə edərdiniz?

8. Nə vaxtsa qəbul etdiyiniz ən yaxşı qərar nə ilə bağlı olub?

9. Əgər daha çox pulunuz olsaydı, həyatınızda nəyi dəyişərdiniz?

10. Başqalarında valeh olduğunuz xüsusiyyət hansıdır?

11. Həyatınız boyu necə bir riskə getmisiniz?

12. Ən böyük nailiyyətlərinizdən biri nə olub?

13. Rahatlanmaq üçün nə edirsiniz?

14. Əgər cənnət, həqiqətən, varsa, ora düşəndə tanrının sizə nə söyləməsini istərdiniz?

15. Aldığınız ən yaxşı hədiyyələrdən biri nə olub?

16. Tanış olduğunuz ən maraqlı insanlardan biri kimdir və səbəbi?

17. Həyatınıza ən böyük təsiri kim göstərib?

18. İlk işiniz nədən ibarət olub?

19. İşinizlə bağlı xoşunuza gələn (sizi qane edən) cəhət nədir?

20. İstədiyiniz bir şeyin hər səhər qapınızın ağzına qədər gətirilməsi (məsələn, süd və qəzet kimi) təklif olunsaydı, nəyi seçərdiniz?

37

21. Hansı durğu işarəsi xarakterinizi hamısından yaxşı əks etdirir?

22. Əgər seçdyiniz bir şeyin başınıza gəlməsinə həmişəlik son qoyan bir həb uda bilsəydiniz, bu həbin nəyə həmişəlik son qoymasını istərdiniz?

23. Əgər insanlar fikirlərinizi oxuya bilsəydilər, onlar ən çox fikirləşdiyiniz nəyi öyrənə

bilərdilər?

24. Əgər sizi tanıyan 10 insandan xahiş etsəydilər ki, sizi ən yaxşı təsvir edəcək bir söz (təyin) seçsinlər, necə düşünürsünüz, ən çox seçilən söz (təyin) hansı olardı?

25. Əgər kimsə sizi kitab mağazasında axtarsaydı, böyük ehtimalla, hansı bölmədə tapardı?

26. Başqa şeylərlə müqayisədə, daha çox nəyi etməyi unudursunuz?

27. Əgər dünyadakı hər kəsə bir bacarığı öyrətmək fürsətiniz olsaydı, nəyi öyrədərdiniz?

28. Ən çox bəyənilən xüsusiyyətiniz hansıdır?

29. İllərdir ki, mütləq edəcəyinizi söylədiyiniz, lakin hələ də etmədiyiniz bir şey varmı və nədir?

30. İndiyədək aldığınız ən yaxşı məsləhət hansıdır?

(Dandi ş., "Insights International" şirkətinin rəhbəri Endi (oğul) Lotianın icazəsi ilə uyğunlaşdırılaraq kitaba əlavə edilmişdir.) 38

NƏZAKƏT ÇALIŞMALARI

TAPIN GÖRƏK KİMDİR?

Qaydası:

Müddəti:

1. Hər kəsdən xahiş edin ki, ayrıca kağızlarda əvvəllər 10 dəqiqə.

hansı işlə məşğul olduqlarını, yaxud nələrlə

maraqlandıqlarını və ya heç kimin heç vaxt

Mahiyyəti:

bilməyəcəyini zənn etdikləri sevimli hobbilərini anonim Kimin nə dediyini

qaydada yazsınlar.

təxmin etməklə

insanların

2. Kağızları qatlayın və şlyapanın içinə yığın.

keçmişdə nə ilə

3. Sonra hər kəsə söyləyin ki, bir vərəqin sol tərəfində

məşğul olduqlarını

komandanın üzvlərinin sayı qədər yuxarıdan aşağıya

öyrənməyin ən

sıra ilə rəqəmlər yazsın.

cəld yoludur.

4. Birinici kağız parçası şlyapadan çəkilib ucadan

oxunduqdan sonra hər kəs özlyündə burada

yazılanların kimə aid olduğunu təxmin etməli və sonra

vərəqin sol tərəfinə yazdığı 1 rəqəminin qarşısına

həmin adamın adını qeyd etməlidir.

39

5. Bütün kağızlar açılıb oxunduqdan sonra bütün cavabları (rəqəmlərin qarşısında yazılan adları) nəzərdən keçirin və hər çəkilmiş kağız üzrə

kimin adının daha çox qeyd edildiyini müəyyənləşdirin.

6. Fərdi cavablar üzrə istədiyiniz qədər çox və ya az vaxt sərf edə bilərsiniz: bu, komandadakı hər kəsin bir-birini daha yaxşı tanımasının sizin üçün nə dərəcədə vacib olmasından asılıdır.

40

NƏZAKƏT ÇALIŞMALARI

ÜZR İSTƏYİRƏM, BU XƏTTİ KEÇMƏK OLMAZ

Qaydası:

Müddəti:

1. Çevrilən vərəqli və ya ağ lövhədə bir xətt çəkin və həmin 10 dəqiqə.

xətt boyunca növbəti səhifədə göstərildiyi qaydada

konkret situasiyaları ifadə edən qısa cümlələr yazın.

Mahiyyəti:

İnsanların istədikləri,

2. Hər kəsdən xahiş edin ki, hansı situasiyaya rəhbərin bəlkə də, keçmiş

(idarə edən birinin) lazım olduğunu düşünürlərsə, o

təcrübələrində

cümləyə qeyd kağızı yapışdırsınlar.

gördükləri

3. Belə bir situasiyanın necə görünəcəyi və ya

idarəetmə tərzi

səslənəcəyinə dair praktiki nümunələr öyrənməyə çalışın.

haqqında

4. Uyğun olarsa, soruşun: hansı idarəetmə tərzlərinin çox müzakirəyə

rahat tətbiq ediləcəyini düşünürlər?

başlamağın ən

sadə üsuludur.

5. Belə bir sual da verə bilərsiniz: bütün tərzlərin münasib ola biləcəyi situasiyalar varmı, əgər varsa, belə

situasiyalar nə zaman yaranır?

41

Çalışmanın digər

variantı:

Əgər komanda

sakit təbiətli və

təmkinli

insanlardan

ibarətdirsə, onda

təklif edin ki, cüt

Mən qərar

Qərarı siz qəbul

Sizin fikrinizi

Biz qərarı

Qərarı

qəbul edirəm,

edirsiniz, lakin

dinləyirəm, lakin

siz qəbul

halda və ya üç-üç

birlikdə

sonra sizə

mənim fikrimi

qərarı özüm

qəbul edirik.

edirsiniz.

deyirəm.

soruşursunuz.

qruplaşaraq

qəbul edirəm.

işləsinlər: bu

zaman söhbət

etməyə daha yaxşı

şərait yaranır.

42

NƏZAKƏT ÇALIŞMALARI

BU SİZSİNİZ

Qaydası:

Müddəti:

1. Hamıya kağız və zərf paylayın.

10-15 dəqiqə.

2. Hər kəsin indi otaqda oturan birisi haqqında vaxtilə

Mahiyyəti:

onunla tanış olarkən yaşadığı ilkin təəssüratı yadına

İlkin təəssüratların

salıb yazmasını xahiş edin.

tam dəqiq

3. Həmin adam əvvəllər hansı işdə çalışmış ola bilər, olmaması, lakin

hansı məqsəd və arzulara sahib olmuş, yaxud necə

hərdən yararlı ola

bir evdə yaşamış, necə bir maşın sürmüş ola bilər

biləcəyi ilə bağlı

və s. – bu barədə düşünsünlər.

müzakirələrə təkan

vemək üçün uyğun

bir çalışmadır.

43

4. Sonra xahiş edin ki, yazdıqları kağızları zərflərə qoyub ağzını yapışdırsınlar və üzərinə həmin şəxsin adını yazsınlar.

5. Zərfləri toplayın və daha sonra, yəni uyğun hesab etdiyiniz bir vaxtda yenidən paylayın (təcrübi qanunauyğunluq, yaxud "baş barmaq qaydası": bunu insanların öz həmkarlarının sözlərindən inciməyəcək qədər bir-birlərini yaxşı tanıdıqları vaxtda edin).

6. Nəticə çıxarın: məsələn, bu ilkin təəssüratlara əsasən, müştərilərimizin və ya daxili şöbələrimizin bizi necə gördüyünü deyə bilərikmi? Yaratdığımız ilkin təəssüratlar özümüzü qane edirmi?

Çalışmanın digər variantları:

1. Çalışmanın daha maraqlı bir variantı: zərfləri toplayın və içində yazılanları - ilkin təəssüratları ucadan oxuyun, lakin adları açıqlamayın. Görün iştirakçılar bu sözlərin kimə

aid olduğunu tapa biləcəklərmi. Qeyd: Barəsində ilkin təəssürat yazılmış şəxsə fikrini bildirməyə icazə verin, çünki özləri haqqında eşitdikləri onların kefini pozsa, ola bilsin ki, həminki davranışlarına haqq qazandırmaq üçün nəsə söyləmək istəyəcəklər.

2. Ayrı-ayrı fərdlərdənsə, digər komandalar və ya şöbələr haqqında ilkin təəssüratları yazdıra və sonra zərfləri toplayıb cavabları müqayisə edə bilərsiniz.

44

NƏZAKƏT ÇALIŞMALARI

BİRGƏ İŞ QAYDALARI

Qaydası:

Müddəti:

1. Komanda üzvlərindən qrup halında işləmək

10-15 dəqiqə.

barədə fikirlərini öyrənin: onlar birlikdə necə

Mahiyyəti:

işləmək istəyirlər?

Tanışlıq ənənəsinin

2. İştirakçıları 2-3 nəfərdən ibarət kiçik qruplara ayırın əsas hissəsinin

və hər qrupa bir sadə ağ idman köynəyi verin.

düzgün başlaması

3. Hamıya rəngli qələmlər paylayın və hər qrupa

üçün əvvəlcədən

6 dəqiqə vaxt verərək köynəkləri aşağıdakı

insanların birgə

suallara cavab verən şəkillər, sözlər və simvollarla

işləmək istəkləri

bəzəsinlər:

öyrənilməlidir ki,

- Bir-birimizdən nə istəyirik?

onların arasında

- Qrupa nə təklif edə bilərik?

"saziş" əldə

edilməsinə nail ola

4. Hərəsinə 2 dəqiqə vaxt ayırmaqla bütün idman

biləsiniz.

köynəklərini nəzərdən keçirin.

45

5. Komanda üzvlərinə aşağıdakılara bənzər suallar verin:

• Bu meyarlara uyğun olmaq üçün praktiki olaraq nə etməliyik?

• Bütün köynəklərə yazılmış sözlər/çəkilmiş şəkillər hansılardır?

• Hamı bizim istədiyimizlə razılaşırmı?

• Dediklərimizi yerinə yetirdiyimizi necə yoxlayacağıq?

6. İdman köynəklərini xatırladıcı vasitə olaraq həmişə

ofisdə göstərin.

Çalışmanın digər variantları:

1. İdman köynəklərinin əvəzinə, lövhə vərəqlərindən də istifadə edə bilərsiniz.

2. Komanda üzvlərinə bir-bir yaxınlaşaraq növbə ilə soruşun:

"Sizin fikrinizcə, hər şeydən əvvəl nəyə mütləq şəkildə

əməl etməliyik?"

Cavabları bütün komanda üzvlərinə göstərin və

kimə aid olduğunu vurğulayın.

46

NƏZAKƏT ÇALIŞMALARI

GÖRƏSƏN, UĞUR NECƏ BİR ŞEYDİR?

Qaydası:

Müddəti:

1. İnsan bədəni analogiyası üzrə öyrədici modeli

15 dəqiqə.

aydın görünməsi üçün divarda nümayiş etdirin

(bax: növbəti səhifə).

Mahiyyəti:

İstənilən problemin

2. Problemin həllinə yönəlmiş əsas sualları əhatə

qrup şəklində həlli

etdiyinizə əmin olmaq üçün suallardan yoxlama

üçün istifadə edə

siyahısı qismində istifadə edin.

biləcəyiniz suallar

çeşidinə malik olmaq

- burada məqsəd

problemlərin həllinə

yönəlmiş toplantıları

daha məhsuldar

etməkdir.

47

Baş sualları

İstiqamətimiz harayadır?

Uğur bizim üçün necə

bir şey olacaq?

Gövdə sualları?

Əgər bu problemi həll etsəydik,

Hazırda nə baş verir?

özümüzə nə deyərdik?

Nə(lər) artıq sınaqdan keçirilib?

Bu suallar haqqında

Nəticəsi necə oldu?

nə düşünürük?

Buna münasibətimiz necədir?

Qıç sualları

İntuisiyamız bizə nə deyir?

Cavablar/kömək üçün haraya gedə

(müraciət edə) bilərik?

Ayaq sualları

Başqa nə edə bilərik?

Növbəti addımlarımız nədən

Nə cür dəstəyə ehtiyacımız var?

ibarətdir?

Sonrakı addımlarımız nələr olacaq?

Mənbə: Pol Tizzardın "Fenman" nəşriyyatında çap 1-10 ballıq şkalaya əsasən, bu

edilmiş "Öyrədəni Öyrət" silsiləsindən "İnsan addımları atmağa nə dərəcədə

48

bədəni analogiyası üzrə kouçinq modeli".

hazır və qətiyyətliyik?

NƏZAKƏT ÇALIŞMALARI

HAVALAR HEÇ DƏ PİS KEÇMİR...

AB-HAVANI NECƏ YOXLAMALI?

Qaydası:

Müddəti:

1. Çevrilən vərəqli və ya ağ lövhədə bir xətt çəkin və 1-10

2 dəqiqə.

ballıq qiymət şkalasını əks etdirməsi üçün həmin xətti xırda cizgilərlə bölün.

Mahiyyəti:

İnsanların konkret

2. Səsverməyə qoymaq və komandanın münasibətini öyrənmək bir məsələyə

istədiyiniz bir şərhi xəttin üzərində yazın, məsələn, "Mənim münasibətini

fikrimcə, biz müştərilərə mükəmməl xidmət göstəririk"

öyrənməyin ən

(10 = tamamilə razıyam; 1 = qətiyyən razı deyiləm).

sürətli yoludur. Bu

3. Komanda üzvlərindən xahiş edin ki, həmin şərhə

çalışmanı

münasibətlərini ifadə edən qiymətin üzərinə işarə qoysunlar.

komandanın

4. Aşağıdakılara bənzər suallar verin:

fəaliyyəti dövründə

• Burada əsas fikirlər nədən ibarətdir?

istənilən vaxt

• Bəzi nisbətən yüksək qiymətlər nəyin göstəricisi ola bilər?

istifadə edə

• Bəzi nisbətən aşağı qiymətlər nəyin göstəricisi ola bilər?

bilərsiniz (bax:

digər variantlar).

5. Növbəti şərhin qiymətləndirilməsinə keçin.

49

Çalışmanın digər variantları:

1. Sualı dəyişə və istənilən situasiyada istənilən vaxt istifadə edə bilərsiniz. Məsələn, çalışmanın əvvəlində, ortasında və sonunda yenidən istifadə edərək

iştirakçıların münasibətində hansı dəyişikliklərin

10

olduğunu görmək mümkündür.

2. Çalışmanın sonunda aldığınız nəticəni

"razılıq şkalasına" çevirin.

Bəyənirəm.

Normaldır.

Əmin deyiləm.

Babatdır.

1

Zəhləm gedir.

50

QƏZƏB ÇALIŞMALARI

51

QƏZƏB ÇALIŞMALARI

ÜMUMİ TƏSƏVVÜR

Komandanın bu mərhələsində mənfi emosiyaların qəzəb, sarkazm və qısqanclıq formasında təzahürünə tez-tez rast gəlinir. Həmçinin, "insan davranışı dinamikası"nın müdaxiləsi olmadan işini canla-başla davam etdirmək istəyən insanların səbirsizliyini də

müşahidə edə bilərsiniz.

Komandanın belə emosiyalar nümayiş etdirməsinin bir neçə səbəbi ola bilər, lakin əksər hallarda bu, komandanın öz daxilində baş verən dəyişikliklə əlaqədardır. Hətta yeni bir üzvün komandaya daxil olması qədər kiçik bir dəyişiklik də bu səbəblərdən biri ola bilər.

Mənfi emosiyalarla bağlı çalışmaların təlim üzrə məsləhətçi və rəhbərlər tərəfindən aparılması nəzərdə tutulur. Bu çalışmaların əsas hədəfi komandanın məqsədinə aydınlıq gətirmək və faktiki olaraq baş verən, lakin "dilə gətirilməyən" məqamları üzə çıxarmaqdır.

52

QƏZƏB ÇALIŞMALARI

TƏRZ

Rəhbərin davranışı

Bu mərhələdə komanda artıq özünü tanımağa və hansı mövqeyə uyğun olduğunu anlamağa başladığı üçün müəyyən narahatlıqlarla üzləşə bilərsiniz. Lakin məqsədlərinizdən qətiyyən dönməməli və

məqsədyönlü davranışınızı qorumalısınız. "Sınağa çəkilməyə" hazır olun və bunun öhdəsindən necə

gələcəyinizi planlaşdırın. Komanda üzvlərinin bir-birinə açıq-aydın və ya gizlincə meydan oxuduğunu, ayrı-ayrı qruplaşmaların yarandığını görə bilərsininz. Lakin bu gördükləriniz sizi qorxutmasın: belə bir situasiya qarşısında həvəsdən düşmək və təslim olmaq düzgün yanaşma deyil. Əksinə, entuziazm səviyyənizi yüksəltməli və insanlara

başa salmağa çalışmalısınız ki, bu

narazılığın arxasında, əslində,

mükəmməl bir komanda gizlənir.

Məsləhətçi davranışı

Bu mərhələdə də sizin tərziniz köməkçi

(dəstəkləyici) funksiya daşımaldır:

komandanın siyasətinə qoşulmayın.

Bu mərhələdə asanlıqla mənfi

emosiyalar burulğanına düşə bilərsiniz.

Nikbin və pozitiv olun, məqsədyönlü

davranın.

Danış

Şirnikləndir

Məsləhət ver

İnandır

Kouçinq/

İnandır

Kouçinq/

fasilitasiya

53

QƏZƏB ÇALIŞMALARI

İNKİŞAF TARİXÇƏSİ

Qaydası:

Müddəti:

1. Çalışmanın aparıldığı otağın bir divarına başdan-15 dəqiqə.

başa rəngsaz lenti yapışdırın.

Mahiyyəti:

2. Lentin bir ucuna başlanğıc tarixini (mümkünsə,

Hazırkı mövqeyinizi

komanda şəklində başladığınız tarixi) yazın.

və hansı mövqedə ola

3. Lent boyunca cizgilər çəkərək hər birinin qarşısına biləcəyinizi müəyyən

bu günə qədər baş verənləri sıra ilə yazın.

etməyin cəld bir

4. Sonra isə eyni qaydada gələcəkdə ola biləcəkləri üsuludur. İnsanlar bu

sıralayın.

mərhələdə, adətən,

çaşqın vəziyyətə düşə

5. Komanda üzvlərindən xahiş edin ki, bu günə qədər və buna görə də

olan irəliləyişi gözdən keçirib gələcək planlarla

düzgün istiqamətin

bağlı düşüncələrini söyləsinlər.

göstərilməsinə

ehtiyac duya bilərlər.

54

QƏZƏB ÇALIŞMALARI

ÖZÜNÜZÜ İFADƏ EDİN!

Qaydası:

Müddəti:

1. Hər kəsə bir parça plastilin verin.

10 dəqiqə.

2. Xahiş edin ki, plastilinə onların indi hiss etdiklərini Mahiyyəti:

və hazırkı vəziyyətə münasibətlərini əks

İnsanın öz

etdirən bir forma versinlər.

hisslərini plastilinin

3. İştirakçıların hazırladığı qəribə və

köməyilə ifadə

qeyri-adi fiqurları gözdən keçirin.

etməsinin

4. Bu qəbildən suallar verin: "Bu plastilin əyləncəli üsuludur.

parçası sizin üçün nə ifadə edir?"

Qeyd: Hisslərini sözlərlə ifadə etməkdə çətinlik çəkən bəzi insanlar bu üsuldan məmnuniyyətlə

istifadə edə və öz fikirlərini çatdıra bilərlər. Bəzən

görmüşəm ki, insanlar plastilini, sadəcə, əzişdirib

yastılayır və fikrini soruşanda isə: "Özümü əzgin

(və ya əzilmiş) hiss edirəm", – deyə cavab verirlər.

55

QƏZƏB ÇALIŞMALARI

BOŞLUĞA DİQQƏT YETİRİN

Qaydası:

Müddəti:

1. Komandanı bir neçə nəfərlik daha kiçik qruplara ayırın 15 dəqiqə.

(üçnəfərlik qruplar ən yaxşı variantdır).

Mahiyyəti:

2. Onlardan xahiş edin ki, növbəti 24 ayın (fərqli müddət də

Komanda üzvləri

ola bilər) gözlənilən nəticələri üzrə hesabat hazırlasınlar öz aralarında bir

və müvafiq terminologiyadan istifadə etsinlər, məsələn: neçə tutarlı sual

"Biz uğurlu komandayıq, hədəflərimizə çatırıq, bir-verməklə

birimizlə yaxşı yola gedirik" və s. (Başqa sözlə desək, elə

komandanın

tərtib edilməlidir ki, sanki artıq baş verir.)

boşluqlarını

müəyyən edirlər.

56

3. Xahiş edin ki, hər bir qrup öz hesabatını lövhə üzərində digər qruplara təqdim etsin.

4. Sonra hər bir qrup hesabatda qeyd olunanlara nə dərəcədə yaxın və ya uzaq olduqlarını 1-10 ballıq şkalaya əsasən qiymətləndirsin (10 = həddən artıq yaxınıq; 1= həddən artıq uzağıq).

5. Aşağıdakı suallardan hər hansı birini soruşun:

• Aradakı boşluq nədən ibarətdir?

• Bu boşluğu aradan qaldırmaq üçün nə edilməlidir?

• Məqsədimizə hər gün daha da yaxınlaşmaq üçün hansı kiçik addımları ata bilərik?

• Qiymət şkalasında 5-dən 6-ya yüksəlmək üçün nə edə bilərik? (Qiymətlərin yerinə

istənilən rəqəmi qoymaq olar: məqsəd üst səviyyəyə addım-addım necə keçməyi ifadə etməkdir.)

6. Bu çalışma ərzində irəli sürülən şərhləri qeydə alın və təcrübədə tətbiq yolları barədə düşünün.

57

QƏZƏB ÇALIŞMALARI

ƏSL BACARIĞINIZI GÖSTƏRİN

Qaydası:

Müddəti:

1. Bir neçə rəy kartı alın (www.thetrainingshop.co.uk 20+ dəqiqə.

səhifəsinə müraciət edə bilərsiniz).

Mahiyyəti:

2. Bütün kartları masanın üstünə düzün.

İnsanlar qarşılıqlı

3. İştirakçılardan xahiş edin ki, "pozitiv kartlar" qutusundan surətdə rəy

başqalarına vermək istədikləri maksimum 2 kart seçsinlər.

bildirməyə

4. Niyə məhz bu adamlara məhz bu kartarı verdiklərini hər alışdırmağın ən

kəsdən soruşun.

asan yoludur.

5. İndi eyni prosesi "neqativ kartlar" qutusu ilə təkrarlayın.

Amma bu dəfə hər kəs başqa birinə vermək istədiyi yalnız bir kart seçməlidir. Yenə də səbəbini soruşun.

6. Otaq boyunca gəzərək komanda üzvlərindən onları nəyin məmnun etdiyini və ya təəccübləndirdiyini soruşun.

58

Rəylərin bildirilmə qaydaları:

● "Siz çox lütfkarsınız..." kimi bər-bəzəkli ifadələrdən uzaq olun. Əgər bu ifadənin ardınca fikrinizi konkretləşdirirsinizsə, onda istifadə edə bilərsiniz, məsələn: "Siz çox lütfkarsınız, çünki hər səhər mənimlə salamlaşırsınız".

● Rəy bildirmək üçün müəyyən zaman sərf edin; həddən artıq tez bildiriləndə insanlar onun haqqında düşünə və ya ondan zövq ala bilmirlər.

● Rəy bildirən zamanı qarşınızdakı insanın gözlərinə baxın və "Siz bunu yaxşı bacarırsınız, çünki..." (yaxud "Bu sizdə yaxşı alınır, çünki...") kimi cümlələrdən istifadə edin.

● Başqası sizə rəy bildirəndə isə əvvəlcə onu axıradək dinləyin. Sonra, əgər sizə mənasız və ya məntiqsiz gələrsə, qarşı tərəfdən xahiş edin ki, söylədiklərinə aydınlıq gətirsin –

hər hansı davranışınıza haqq qazandırmaq məcburiyyətində deyilsiniz, sadəcə, deyilənlərə qulaq asın.

Çalışmanın digər variantı:

Kartlardan istifadə etmək əvəzinə, hər kəsin adını ayrı-ayrı kağızlara yazıb şlyapaya yığa bilərsiniz. Hər kəs bir ad çəkdikdən sonra həmin adın sahibinə rəy bildirməlidir – biri məmnunluğu, biri isə narazılığı ifadə etməlidir. Əgər yalnız pozitiv şeylər söyləsələr, narahat olmayın, çünki bu hal komandanın hazırkı inkişaf mərhələsi ilə əlaqədar ola bilər.

59

QƏZƏB ÇALIŞMALARI

MƏŞĞUL OLDUĞUNUZ İDMAN

NÖVÜ HANSIDIR?

Qaydası:

Müddəti:

1. Komandanı 2 və 3 nəfərlik qruplara ayırın.

10 dəqiqə.

2. Hər bir qrup öz komandasını hansı komanda növünə

Mahiyyəti:

bənzətdiyini söyləsin. Məsələn, onlar özlərini əksər

Müəssisələrdəki

üzvlərinin xüsusi və fərqli rolları olan və əsasən, tək-tək insanlar müxtəlif

oynayıb arabir komanda şəklində birləşən kriket komandası komandaların

kimi görürlər? Yoxsa bütün üzvlərin daima hərəkətdə olub tərkibində

bir-birinin və ya digər komandanın yaradıcı yanaşmasına və

işləyirlər. Bu qısa

hərəkətlərinə dərhal reaksiya verən basketbol komandasına çalışma

bənzədirlər?

müzakirəyə təkan

3. Qruplar özlərini hansı komanda növünə bənzətdiklərinə

vermək üçün

qərar verdikdən sonra hərəsinə cəmi 1 dəqiqə vaxt verin ki, idmandan

yekun fikirlərini digərləri ilə paylaşsınlar.

metafora qismində

istifadə edir.

60

4. Sizin işiniz, sadəcə,

dinləmək və suallar

verməkdən ibarətdir,

məsələn:

"Seçimlər arasındakı

oxşar və fərqli cəhətləri

deyə bilərsinizmi?"

"Bir komanda olaraq bu

bizim üçün nə deməkdir?"

"Üzləşdiyimiz problemləri

nəzərə alsaq, biz düzgün

bir komanda növü kimi

fəaliyyət göstəririkmi?"

5. Bütün müzakirəni

yekunlaşdırın.

Endi Krossa təşəkkürlər.

61

QƏZƏB ÇALIŞMALARI

ƏLİMİZDƏN GƏLƏNİN ƏN YAXŞISI

Qaydası:

Müddəti:

1. Hər kəsdən fərdi olaraq aşağıdakı suala cavab verməsini 10-15 dəqiqə.

xahiş edin: "Əgər bu komanda əlindən gələnin ən yaxşısını Mahiyyəti:

edə bilsəydi, necə bir komanda olardı?"

İnsanları əllərindən

2. Sonra hər kəs yazdığı cavabı növbə ilə ucadan söyləsin və

gələnin ən yaxşısı

bir nəfər könüllü şəkildə irəli çıxıb cavabı lövhədə yazsın.

barədə düşünməyə

3. Aşağıdakı sualları soruşun və cavabları qeydə alın: sövq edən birbaşa

• Sadalanan bu ideyaların, az da olsa, hansı qismini artıq fərdi beyin

həyata keçirə bilirik?

fırtınasıdır. Pozitiv

• Az və ya çox, başqa nə edə bilərik?

və həvəsləndirici

çalışmadır,

• Nəyi daha fərqli edə bilərik?

komandaları

• Növbəti addımlar nədən ibarətdir?

"eniş"dən "yoxuş"a

• Həmin addımları atacağımızla bağlı cavadehliyi

doğru çəkir.

kim üzərinə götürəcək?

62

QƏZƏB ÇALIŞMALARI

MÖHTƏŞƏMSİNİZ!

Qaydası:

Müddəti:

1. Hər kəs lövhədən bir vərəq götürsün və yuxarı hissəsində

20 dəqiqiə (saydan

aydın şəkildə adını yazsın.

asılı olaraq daha

az ola bilər).

2. Bütün vərəqləri otağın divarlarına bərkidin.

3. Sonra hər kəs otaq boyunca dolaşaraq vərəqlərə rəylər Mahiyyəti:

yazsın – biri müsbət, digəri isə sözügedən şəxsin daha yaxşı İnsanların qarşılıqlı

edə biləcəyi bir şeylə bağlı olsun. (Konkret müddət təyin surətdə bir-birinə

edin ki, insanlar uzun-uzadı vaxt sərf etməsinlər!)

rəy bildirməsi

4. Sonra hər kəsə rəyləri oxumaq üçün vaxt verin.

üçün aktiv üsuldur.

5. İştirakçılardan xahiş edin ki, bu çalışmadan nə qənaətə

gəldilərsə, o barədə obyektiv bir xülasə versinlər.

6. Əgər cəsarətiniz və vaxtınız çatsa, iştirakçılardan soruşun görək bu rəylərlə bağlı nəsə etməyi planlaşdırırlar, yoxsa yox.

63

Çalışmanın digər variantı:

Komanda üzvlərindən xahiş edin ki, hərə öz adının yazıldığı vərəqə özü barədə rəylər yazsın: nəyi yaxşı bacarır və nəyi daha yaxşı edə biləcəyini, yəni təkmilləşdirəcəyini düşünür. Sonra hər kəs qələmlə otaq boyu dolaşaraq yazılmış rəylər arasından ən vacib hesab etdiyi dördünü seçir və qarşısına işarə ("quş") qoyur: 2 işarə müsbət rəylərə, 2 işarə isə "daha yaxşı edə bilərəm"lərə. Bu variant hər bir komanda üzvünün yalnız özünün irəli sürdüyü sahələr üzrə rəylər almasına imkan yaradır, odur ki, o qədər də riskli deyil.

Unutmayın:

● Diqqətinizi məqsəd və nəticələrə

yönəldin.

● Güzəştə getməyə və razılaşa biləcəyiniz

ortaq məxrəc əldə etməyə çalışın.

● Hər şeyin necə fərqli ola biləcəyi ilə bağlı

mənzərəni "satmaq"dan qorxmayın.

● Komanda üzvlərini dinləyin və onlara izah

edin ki, belə "sancılı mərhələ"dən keçmək

istənilən komanda üçün normal haldır.

● Ab-havanı müəyyən edən çalışmanı

burada yenidən istifadə edə bilərsiniz

(bax: əvvəlki bölmə).

64

A

A

ANLAYIŞ ÇALIŞMALARI

65

ANLAYIŞ ÇALIŞMALARI

A

A

ÜMUMİ TƏSƏVVÜR

Bu mərhələdə artıq yavaş-yavaş görəcəksiniz ki:

● komanda üzvləri bir-birini daha yaxşı başa düşməyə başlayırlar;

● daha məqsədyönlü və vahid məqsəd ətrafında birləşmiş komanda formalaşır;

● qruplaşma halları azalır;

● liderə/rəhbərə hörmət artır;

● zarafatlaşma və ya yumor sarkazm həddinə çatmır, getdikcə daha xoş və mülayim hal alır;

● insanlar öz rollarının nədən ibarət olduğunu dərk edirlər.

Bu mərhələdə komanda lazımi qaydada idarə edilməzsə, "dalana dirənmək" və ya durğunluq həddinə çatmaq təhlükəsi ilə üzləşə bilər (bəzi komandalar həmişəlik bu mərhələdə qala, yaxud bu cür təsir bağışlaya bilərlər). Bu bölmədəki çalışmalar, əsasən, komandanı öz iş

tempini itirməməyə və irəliləməyə həvəsləndirmək məqsədi daşıyır. Çalışmalar insanlara kömək edir ki, bütün diqqəti komandanın məqsədlərinə yönəltsinlər. Həm rəhbər, həm də

məsləhətçi tərəfindən aparılan bu çalışmalar komanda üzvlərini məhz öz bacarıqlarına uyğun şəkildə işləməyə həvəsləndirir.

66

ANLAYIŞ ÇALIŞMALARI

A

A

TƏRZ

Rəhbərin davranışı

Bu mərhələdə rəhbərin davranışı köməkçi, dəstəkləyici xarakter daşımalıdır (bəzi çox faydalı məsləhətlər üçün bax: səh.105). O, komandanı dinləməli və komandanın ümumi məsələləri üzrə birgə qərar qəbuluna kömək etməlidir. Bu andan etibarən rəhbər, necə deyərlər, "yüyəni boş buraxmağı" bacarmalı və komandaya göstərişlər verməyə, təqib etməyə deyil, onu həvəsləndirməyə daha

çox vaxt sərf etməlidir.

Məsləhətçinin

davranışı

Məsləhətçi hər kəsi öz

fikrini sərbəst ifadə

etməyə həvəsləndirməli

və başa salmalıdır ki,

hamının fikrinə hörmətlə

Danış

Danış

Şirnikləndir

Məsləhət ver

İnandır

Ko

K uçinq/

ouçinq/

yanaşmaq lazımdır.

fasilitasiya

67

ANLAYIŞ ÇALIŞMALARI

A

A

İŞLƏR NECƏ GEDİR?

Qaydası:

Müddəti:

1. Lövhənin vərəqi üzərində belə bir başlıq yazın:

10 dəqiqə.

"Bu komandada işlər yaxşı gedir – müzakirə edin".

Mahiyyəti:

2. Müzakirəyə belə cümlələrlə təkan verə bilərsiniz: Komanda müzakirəsindən ibarət

"Bu mövzuda hər kəsin fikrini öyrənməyi çox

sadə bir yanaşmadır və burada

istərdim. Təxminən 10-15 dəqiqə müzakirə

məqsəd komandanın sizin daha

aparacağıq və bir nəfər qeydlər götürəcək

az müdaxilənizə ehtiyac duyması

(bunun üçün könüllü bir nəfər seçin). Mən öz

fikrini irəli sürməkdir. Siz

fikirlərimi söyləməyi düşünmürəm, çünki

ideyaları dəstəkləməyə hazır

digərlərinin deyəcəklərini dinləmək istəyirəm.

olmalı və fikir bildirməkdən

Başlamaq istəyən varmı?" Komanda üzvlərindən

(adət etdiyinizdən bir az çox)

biri danışana qədər dillənməyin!

çəkinərək fasilitasiya

3. Müzakirəyə birinci başlayan iştirakçı sözünü

bacarıqlarınızdan istifadə

bitirəndən sonra digərlərini də danışmağa

etməlisiniz. Fasilitasiya

həvəsləndirin və fikir verin ki, hər kəs

bacarıqları ilə bağlı dəyərli

müzakirəyə qoşula bilsin.

məsləhətlər üçün bax: səh. 105

68

A

A

4. Hər 3-4 fikirdən sonra müzakirəni ümumiləşdirib sonra yenidən davam etdirin.

5. Müzakirənin tempi yavaşlayarsa və ya aktivlik azalarsa, ehtiyatda bir-iki sualınız olsun:

"Biz nəyi yaxşı bacarırıq?" və ya "Nəyi daha çox (yaxud daha az) edə bilərik?" Qısacası, cavabları onlardan "qoparmağa" çalışmalı, onları fikirləşməyə həvəsləndirməli və

nəhayət, özünüzü idarə etməli, yəni fikir bildirməkdən çəkinməlisiniz.

Çalışmanın digər variantı:

Əgər birbaşa müdaxiləyə məhdudiyyət qoyan belə bir "liberal" yanaşma sizin üçün əlverişli deyilsə, onda növbəti variantdan istifadə edə bilərsiniz.

Lövhədən 3 vərəq götürün.

Birinə: "Biz mükəmməl komandayıq, çünki..."

Digərinə: "Biz aşağıda sadalananları yaxşı bacarırıq..."

O birinə isə: "Biz aşağıda sadalanan sahələr üzrə daha yaxşı nəticələr əldə edə bilərik..."

cümlələrini yazın.

Komandanı 3 kiçik qrupa ayırın və hər qrupa həmin vərəqlərdən birini verin. Xahiş edin ki, 10 dəqiqə ərzində vərəqdə yazılmış mövzu üzrə müzakirə aparıb öz fikirlərini yazsınlar.

Sonra öz şərhlərini komandanın qalan hissəsi ilə paylaşsınlar. Komandanı müzakirəyə

həvəsləndirin. Sonda hər kəsə əməyi üçün minnətdarlığınızı bildirin və öz aranızda növbəti mümkün addımlar üzrə razılığa gəlin.

69

ANLAYIŞ ÇALIŞMALARI

A

A

ŞARLARI DOLDURUN

Qaydası:

Müddəti:

1. Komandanın hər bir üzvünə 3 şar verin.

10 dəqiqə.

2. Xahiş edin ki, bütövlükdə komanda,

Mahiyyəti:

tapşırıq və fərd nöqteyi-nəzərindən bu

Komandada

komandada xüsusi diqqətin haraya

xüsusi

yönəldiyi barədə düşünsünlər (bax:

diqqətin nəyə

növbəti səhifə).

yönəldiyindən

3. Hər kəsdən xahiş edin ki, xüsusi diqqətlə

xəbərdar

bağlı fərqləri göstərmək üçün şarları

olmaq üçün

müvafiq ölçüdə üfürüb doldursunlar.

şarlardan

4. Sonra otaqda dolaşaraq şarları niyə məhz

istifadə edilən

bu ölçüdə doldurduqlarını soruşun.

bir çalışmadır.

5. Komandanın hər bir üzvünü öz fikrini

söyləməyə həvəsləndirin və bunun normal

bir şey olduğunu vurğulayın. Sərbəstliyə

70

və fikir azadlığına şərait yaradın.

A

A

Qeyd:

Con Adeyr belə bir qənaətə gəlmişdir ki, komandada hər üç sahəyə: komanda, tapırıq və fərdə bərabər dərəcədə diqqət ayrılmalıdır. Onlardan yalnız birinə

böyük diqqət ayrılarsa və bu, həddən artıq uzun davam edərsə, digər iki sahə zərər görər.

● Tapşırıq: diqqətin işə və lazımi proseslərə yönəlməsidir.

● Komanda: diqqətin komanda hissinin (təlimatlandırmalar, toplantılar, işdənkənar günlər, komanda məqsədləri) yaradılmasına yönəlməsidir.

● Fərd: diqqətin mənə, mənim istəyimə, tələbatıma, fərdi məqsədlərimə, fərdi məşğələlərə yönəlməsidir.

Çalışmanın digər variantı:

Komanda üzvləri şar üfləmək əvəzinə, kağız üzərində dairələr çəkə bilərlər.

71

ANLAYIŞ ÇALIŞMALARI

A

A

ZƏR ATIN

Qaydası:

Müddəti:

1. "İlanlar və nərdivanlar", yaxud ona bənzər bir oyun alın.

20-30 dəqiqə

(təşkil edilməsi

2. Komanda ilə müzakirə etmək istədiyiniz sual və fikirləri bir qədər çətindir,

müəyyənləşdirin.

amma dəfələrlə

3. Onların hərəsini bir kağız parçasına yazın və oyun istifadə edilə bilər).

lövhəsindəki xanaların sayına uyğun olaraq nömrələyin.

4. Oyun lövhəsindəki xanalar nömrələnməyibsə, hamısını Mahiyyəti:

sıra ilə nömrələyin.

Hər kəsin yaxşı

bildiyi oyun

5. Hər kəs növbə ilə zər atsın və çıxan rəqəmə uyğun vasitəsilə fikirləri

olaraq xanaların üzərində irəliləsin.

açıq söyləməyin

6. Hansı xanada dayansalar, o xananın sırasına uyğun əla üsuludur.

nömrələnmiş kağız parçasındakı sualı səsləndirib ona

cavab versinlər.

72

A

A

Nümunələr:

Xana 1:

Mənim fikrimcə, komandamız sadalayacağım

sahələr üzrə əla nəticələr əldə edir:..

Xana 2:

Mənim fikrimcə, komandamız sadalayacağım

sahələr üzrə daha yaxşı nəticələr əldə edə bilər:..

Xana 3:

Komandanın işini daha

əyləncəli etmək üçün iki

ideyam var:..

Xana 4:

Mənim fikrimcə, komandamızda

baş verəcək dəyişiklik bundan

ibarətdir:..

Xana 5:

Mənim fikrimcə, komandamızın

görünməyən və diqqətdən kənarda

qalan tərəfləri bunlardır:..

Müzakirəyə qoymaq istədiyiniz məsələləri yazın. Bu məsələlərin müzakirə formatı, istəyinizdən asılı olaraq, əyləncəli və ya ciddi ola bilər. Oyunsayağı yanaşma insanların vacib məsələlər haqqında təhdidedici görünmədən rahat danışmasına şərait yaradır.

73

ANLAYIŞ ÇALIŞMALARI

A

A

TOPLANTILAR, TOPLANTILAR, TOPLANTILAR...

Qaydası:

Müddəti:

1. Mövcud əsas qaydaları hər kəsin yadına salın

10+ dəqiqə.

(nəzakət mərhələsində tərtib edilmişdir).

Mahiyyəti:

2. Komandanı kiçik qruplara ayırın.

Komandanın

3. Aşağıdakıları çevrilən vərəqli lövhəyə yazın və

tərkibindəki insanlar

fikirləşmək üçün qruplara 5 dəqiqə vaxt verin:

toplantılarda, xüsusilə

• Toplantılar o zaman yaxşı gedir ki, biz...

də komanda

toplantılarında çox

• Toplantılar o zaman yaxşı getmir ki, biz...

vaxt sərf edirlər. Bu

4. Vaxt tamam olanda qruplardan xahiş edin ki,

çalışma bəzi əsas

fikirlərini bildirsinlər.

qaydaların

razılaşdırIlması ilə

bağlıdır.

74

A

A

5. Fasilitasiya bacarıqlarınızdan istifadə

edərək bütün fikirləri toplayın və

siyahı şəklinə salın ki, gələcək

toplantıların hamısında yoxlama

siyahısı kimi istifadə etmək mümkün

olsun.

6. Xahiş edin ki, bir nəfər könüllü

şəkildə "komandanın polisi" olsun və

yeni qaydaların əməl olunmasına

nəzarət etsin.

75

ANLAYIŞ ÇALIŞMALARI

A

A

NOMİNAL QRUP METODU

Qaydası:

Müddəti:

1. Komandanın hər bir üzvünə yapışqanlı qeyd kağızları 30+ dəqiqə.

paylayın və xahiş edin ki, diqqətlərini yönəltmək,

yaxud müzakirə etmək istədikləri 3 məsələ və ya

Mahiyyəti:

problemi yazsınlar.

İnsanları vadar edir ki,

rəhbər və ya təlimçinin

2. Bir-birilə danışmadan, sakitcə, həmçinin aydın və iri müdaxiləsi olmadan öz

hərflərlə hər qeyd kağızına bir mövzu yazsınlar.

fikirlərini paylaşsınlar,

3. Onlara deyin ki, bütün məlumatlar məxfi saxlanılacaq, öncəliklərini müəyyən-odur ki, istədikləri kimi yaza bilərlər. (Nəzərə alın ki, ləşdirsinlər və

məxfiliyin qorunması yalnız iri komandalarda bir

problemlərini həll

fayda verir, kiçik komandalarda hər kəs bir-birinin

etsinlər.

xəttini tanıya bilər!)

4. Hər kəs yazıb qurtardıqdan sonra həmin qeyd

kağızını təsadüfi qaydada divara və ya lövhəyə, yaxud

sizin toplaya biləcəyiniz istənilən yerə yapışdırsın.

76

A

A

5. İndi isə bir nəfərdən xahiş edin ki, qeyd kağızlarını hamının qarşısında müəyyən qruplar şəklində dəstələsin.

6. Elə ki 4 və ya 5 dəstə əmələ gəldi, ən çox qeyd kağızı olan dəstəni götürün – bu, birinci müzakirə sahəsidir – və həmin kağızları komandanın qruplarından birinə verin.

7. Növbəti ən böyük dəstəni o biri qrupa verin.

8. Hər iki qrupdan xahiş edin ki, 10 dəqiqə ərzində qeyd kağızlarını nəzərdən keçirib qısa və uzunmüddətli həll yollarını müəyyən etsinlər.

9. Vaxt tamam olanda ideyalarını komandanın qalan üzvləri ilə paylaşsınlar.

10. Təklifləri yazın, müvafiq tədbirin həyata keçirilməsi üçün ümumi razılıq əsasında son möhlət tarixi təyin edin və həmin tədbirin həyata keçirilməsini təmin edəcək konüllüləri müəyyənləşdirin.

Çalışmanın digər variantı:

Daha çox ideyalar üçün həm www.pinpoint.uk.com, həm də www.thetrainingshop.co.uk səhifələrinin təklif etdiyi təlim proqramları ilə tanış olun.

77

ANLAYIŞ ÇALIŞMALARI

A

A

İŞ DANIŞIQDAN KEÇƏR

Qaydası:

Müddəti:

1. Komandanı 3 qrupa ayırın.

10 dəqiqə.

2. Aşağıdakı mövzuları yazın və hərəsini bir qrupa verin: Mahiyyəti:

• Komandanı təlimatlandırma metodumuz

Komandanın

mükəmməldir – müzakirə edin.

ünsiyyət

• E-məktubdan istifadə metodumuz mükəmməldir –

metodlarını

müzakirə edin.

gözdən keçirməyin

• Telefondan istifadə metodumuz mükəmməldir –

və onların arasında

müzakirə edin.

ən yaxşısını

3. Mövzuları müzakirə etmək üçün 5 dəqiqə vaxt verin.

müəyyənləşdir-

məyin əlverişli

4. Vaxt tamam olanda fikirləri öyrənin.

üsuludur.

5. Sonda faydalı məsləhətləri və ya ehtiyac duyulan

tədbirləri komandanın diqqətinə çatdırın.

78

A

A

Çalışmanın digər variantı:

Lövhənin 3 və daha çox vərəqini birləşdirin.

İştirakçılar onun üzərində komandaya digər

şöbələrdən, müəssisələrdən və ya müştərilərdən

daxil olan və komandadan xaric olan müxtəlif

ünsiyyət növlərinin diaqramını çəksinlər. Hamı

bütün əlaqələrin təsvirini tamamladıqdan sonra

xahiş edin ki, geriyə çəkilsinlər və diaqramda

gördükləri barədə şərhlər versinlər. Məsələn,

onlar müştərilərdən şöbəyə daxil olan

çoxlu, lakin komandadan xaric olan

cəmi bir neçə ox görə bilərlər (cavab

reaksiyaları).

Bu çalışma tərzinin əsas fəndi

ondan ibarətdir ki, müzakirə

obyekti mümkün qədər iri planda

və əyani təqdim edilsin: çünki bu

zaman insanlar ümumi mənzərəni görə

bilirlər və boşluqlar daha aydın nəzərə

çarpır.

79

ANLAYIŞ ÇALIŞMALARI

A

A

AXINA QARIŞIN

Qaydası:

Müddəti:

1. Komandadakı hər bir fərdi təmsil edən və bir-birindən 15 dəqiqə.

eyni məsafədə yerləşən simvollar çəkin.

Mahiyyəti:

2. Ünsiyyət axınını göstərmək üçün həmin simvolları Qarşılıqlı

xətlərlə birləşdirin.

ünsiyyətin yollarını

3. Fərqli ünsiyyət növləri (məs.: e-məktub, telefon, üz-üzə) və ünsiyyətin

üçün fərqli xətlərdən/rənglərdən istifadə edin.

"axıcılığı"nı

müəyyənləşdir-

məkdə qruplara

necə kömək

etmək olar.

80

A

A

4. Hər bir xətt üzrə ünsiyyət axınının istiqamətini göstərin.

5. Hər kəsi bu təsviri birlikdə çəkməyə həvəsləndirin.

6. Təsvir hazır olandan sonra aşağıdakı suallardan istifadə

etməklə müzakirəyə başlayın:

• Hansı nümunələr (və ya qanunauyğunluqlar) ortaya çıxır?

• Görünüşə əsasən, ünsiyyət hansı istiqamətdə

hərəkət edir?

• Narahatlıq doğuran sahələr varmı?

• Yaxşılaşdıra biləcəyimiz sahələr varmı?

• Ünsiyyətin eyni bir növündən həddən

çox istifadə edirik, yoxsa kifayət qədər

istifadə etmirik?

7. Şərhləri yekunlaşdırın.

81

ANLAYIŞ ÇALIŞMALARI

A

A

DƏYƏRİNİZİ BİLİN

Qaydası:

Müddəti:

1. Komandanın iri və aydın hərflərlə yazılmış məqsədlərini və

10 dəqiqə.

ya vizyonunu ifadə edən bəyanatı divara bərkidin (Əgər

komandanın planları barədə məlumatınız yoxdursa, onda

Mahiyyəti:

müəssisənin məqsədlərini yazın).

İşlər durğunlaş-

mağa başlayanda

2. Hər bir məqsədin və ya vizyonun altından xətt çəkin və

düzgün istiqamətdə

cizgilərlə bölərək 1-10 ballıq şkala şəklinə salın.

olub-olmadığınızı

3. Hər kəsdən xahiş edin ki, aşağıdakı sualın cavabı olaraq hər yoxlamalısınız. Bu

bir məqsəd və ya vizyona qiymər versin: "Komanda və ya qısa çalışma necə

müəssisənin bu məqsədlərinə doğru irəliləmək üçün biz necə

bir dəyər qatdığınızı

(nə dərəcədə) işləyirik? (0 = qətiyyən işləmirik; 10 = var müəyyənləşdir-gücümüzlə işləyirik).

mək-də sizə

4. Hamı cavab verəndən sonra hər kəsdən bu cümləni tamamla-kömək edəcək.

mağı xahiş edin: "Burada olmaqla mənim komandanın/

müəssiənin işinə qatdığım dəyər bundan ibarətdir..."

5. Çalışmanı bir sualla yekunlaşdırın: "Edə biləcəyimiz başqa 82

nəsə varmı?

ANLAYIŞ ÇALIŞMALARI

A

A

EYNƏK, YOXSA MONOKL?

Qaydası:

Müddəti:

1. Hamıya kağız paylayın və xahiş edin ki, bir dairə çəkib tən 15 dəqiqə.

ortasına "iş" yazsınlar.

Mahiyyəti:

2. Sonra komanda üzvləri yerinə yetirdikləri vəzifə öhdəlikləri Komanda üzvləri

və hazırkı iş qaydası ilə müqayisədə özlərini hansı mövqedə

öz güclü tərəflərini

gördüklərini əks etdirən ikinci bir dairə çəksinlər

istifadə edirlərmi

(nümunələr növbəti səhifədə verilmişdir).

və tutduqları indiki

3. Məqsəd insana öz maraqlarını qoruyub saxlamaq xatirinə

vəzifə onlara

bir az məcburiyyətlə olsa belə, işi, əsasən, tərcih etdiyi uyğundur, yoxsa

qaydada görməsinə imkan verən "balanslaşdırılmış

yox.

örtüşmə" əldə etməkdir.

4. Hər kəsdən öz çəkdiklərini müzakirə etməsini xahiş edin.

İdeal iş qaydasına daha da yaxınlaşmaq üçün hansı yollar var? Məsələn, kimsə yaradıcı və standartlardan uzaq

olmağı xoşlayırsa, indiki vəzifəsi buna imkan verirmi?

83

A

A

Qeyd:

Bu çalışma dəqiq nəticə verməyə bilər, amma insanların öz iş qaydalarını necə

gördüklərini və bunun onların tərcih etdiyi iş qaydası ilə nə dərəcədə üst-üstə düşdüyünü görməyə imkan verir. Məsələn, mən təfərrüatı və dəqiqliyi xoşlayıramsa, ümid edərəm ki, vəzifəm mənə zaman və hüdud baxımından məhz bu standart çərçivəsində işləməyə

imkan verər. Əgər hazırkı işimdə elə hey dəyişikiliklər baş verir və standartlarım qarşılanmırsa, onda tərcih etdiyim qaydada işləyə bilməyəcək və nəticədə, çox güman ki, işimdən zövq ala bilməyəcəyəm.

İş

Mən

İş və

Mən

İş

mən

Eynək – örtüşmə

Monokl –

Məqbul örtüşmə

yoxdur.

tam

örtüşmə

84

Ö

ÖYRƏDİCİ ÇALIŞMALAR

85

ÖYRƏDİCİ ÇALIŞMALAR

Ö

ÜMUMİ TƏSƏVVÜR

Bu mərhələdə görəcəksiniz ki, insanlar etdiklərindən, bir növ, dərs çıxarır, yəni öyrənirlər və

özlərinin güclü və zəif tərəfləri ilə bağlı bir-birlərinə qarşı daha səmimidirlər. Onları öz güclü tərəflərini istifadə etməyə həvəsləndirin:

● rəyləri dinləməyə hazır olsunlar;

● ideyaları daha həvəslə paylaşsınlar;

● bir-birlərinə daha çox etibar etsinlər;

● anlaşılmazlığı normal qarşılamağı, hətta fikir ayrılığını gülər üzlə

qəbul etməyi bacarsınlar;

● daha sərbəst olub sizinlə daha az məsləhətləşsinlər;

● bir-birlərinin qayğısına qalaraq könüllü yardıma hazır olsunlar.

86

ÖYRƏDİCİ ÇALIŞMALAR

Ö

TƏRZ

Rəhbərin davranışı

Bu mərhələdə artıq komandanıza daha çox sərbəstlik verməli, birbaşa müdaxilədən uzaqlaşmalı, əsasən, nəzarət etməli və tapşırıqlar verməlisiniz. Komandanızla yaxşı münasibətlər zəminində siz fərdi tələbatlara uyğun şəkildə liderlik tərzlərinin qarışığından istifadə edə bilərsiniz. İnsanlara öz problemlərinin həllində

kömək etmək üçün suallardan istifadə edin. Xüsusilə vurğulayın ki, əsas olan son nəticədir, ona necə nail olmaq deyil. İnsanları bir-birləri ilə işləməyə, öyrənmək və "iş yerindəcə öyrənmə" metodundan maksimum yararlanmaq baxımından bir-birlərinə kömək etməyə həvəsləndirin.

Məsləhətçi davranışı

Bu mərhələdə məqsəd komandaya

öz problemlərinin həllində kömək

etməkdən ibarətdir. Onlar hətta öz

gündəmlərini də tərtib etmək istəyə

bilərlər. Komanda üzvlərinə öz

istedadlarından maksimum dərəcədə

necə istifadə edəcəkləri və bütün

komandaya aid qərarın qəbulu

üçün məsuliyyəti rəhbərlə necə

bölüşdürəcəkləri ilə bağlı köməklik

göstərin.

Danış

Danış

Şirnikləndir

Şirnikləndir

Məsləhət v

M

e

əsləhət v r

e

İnandır

Kouçinq/

fasilitasiya

87

ÖYRƏDİCİ ÇALIŞMALAR

Ö

PAPAĞINIZI QABAĞINIZA QOYUN VƏ

DÜŞÜNÜN

Qaydası:

Müddəti:

1. Əsas modeli təqdim edin (bax: növbəti səhifə).

20+ dəqiqə.

2. Xahiş edin ki, bir komanda olaraq

Mahiyyəti:

müəyyənləşdirsinlər: hansısa düşünmə tərzini, adətən,

Edvard De Bononun

digərindən daha çox istifadə edirlərmi?

"Düşünmənin 6

3. Sonra istifadəsini tərcih edəcəkləri bir və ya iki şlyapası"

şlyapanı fərdi olaraq müəyyənləşdirsinlər və buna

modelindən istifadə

münasibət bildirsinlər.

edərək komanda

problemin həllinə öz

yanaşma tərzini

götür-qoy edir və

ən çox istifadə etdiyi

tərzi müəyyən edir.

88

Ö

4. İştirakçılar komanda şəklində və fərdi olaraq tərcihlərini dəqiqləşdirdikdən sonra aşağıdakı suallar üzrə fikirlərini bildrisinlər:

• Gələcək toplantılarda "başlarında daha çox hansı şlyapanın olması"nı istərdilər?

• Əgər bu şlyapaları sıra ilə geyinməklə bağlı razılaşmalı olsaydılar, bu sıralama necə olardı? Məsələn, birinci ağ, sonra qırmızı, sonra yaşıl və s.

5. Müzakirəni yekunlaşdırın, çalışmanın nəticələri, o cümlədən komanda üzvlərinin öyrəndikləri ilə bağlı qeydlər götürün.

"Düşünmənin

6 şlyapası"

89

Çalışmanın digər variantı:

Ö

Bir neçə rəngli şlyapa alın (www.thetrainingshop.co.uk səhifəsindən də ala bilərsiniz) və komanda üzvlərindən xahiş edin ki, toplantı zamanı müəyyən bir fikir söyləmək istəyəndə müvafiq rəngdə olan şlyapanı geyinsinlər. Məsələn, hisslərini ifadə etmək istəyərkən qırmızı şlyapanı geyinə bilərlər.

"Düşünmənin 6 şlyapası"

Ağ

Yaşıl

Sarı

Qara

Mavi

Qırmızı

Məlumat

Alternativlər,

Hər bir

Hər bir alternativin

Görüləcək işlər,

Nəticə ilə bağlı

toplamaq.

ideyalar irəli

alternativin

zəif və təhlükəli

görüşüləcək

hissləri müəyyən

sürmək.

faydalarını və

tərəflərini

insanlar.

etmək.

Problem/ vəziyyət

mümkünlüyünü

qiymətləndirmək.

nədən ibarətdir?

Bununla bağlı nə

göstərmək.

Əldə olunası

Özünüzü

edə bilərsiniz?

Hər bir alternativ

faktlar (əksik

həyəcanlı, pozitiv,

Hansı faktlar var?

Hər bir ideyanın

üçün risklər və

məlumatlar).

enerjili, çox

Beyin fırtınası

yaxşı tərəfi nədən

çatışmazlıqlar

həvəsli hiss

üçün ideya və

ibarətdir?

nədən ibarətdir?

Dəqiqləşdiriləsi

edirsiniz?

alternativlər.

fakt və

Hansı yanlışlıq ola

məlumatlar.

İntuisiyanız sizə

bilər? Niyə bir

nə deyir?

nəticə verməz ?

Başa çatdırılası

düşünmə prosesi

90

İstinad: Edvard de Bononun "Düşünmənin 6 şlyapası" kitabı ("Penguin" nəşriyyatı).

ÖYRƏDİCİ ÇALIŞMALAR

Ö

YAXŞI DÜŞÜNƏK Kİ, YAXŞI OLSUN

Qaydası:

Müddəti:

1. Rasional-emosional-davranış terapiyası barədə məlumat 15 dəqiqə.

verin. (Qısacası, məsələ sizin başınıza gələnlərdə deyil, başınıza gələnlərə olan münasibətinizdədir. Məsələn,

Mahiyyəti:

eyni şöbədə çalışan iki nəfər işdən çıxarıla bilər: biri Komanda üzvlərinin

bunu fürsət kimi qəbul etdiyi halda, digəri ədalətsizlik və

düşünmə prosesi-

ya qəddarlıq kimi qəbul edə bilər. Eyni hadisəyə fərqli nin nə dərəcədə

baxış nümunəsidir.)

düzgün getməsi və

onların özlərini

2. Nəzəriyyənin davamına əsasən, fikirlərini hansı

necə yanıltdıqlarını

emosiyalara kökləyirsənsə, nəticələri də ona bənzər olur.

müəyyən edən

açıq müzakirə

formasıdır.

91

Ö

3. Komandadan xahiş edin ki, aşağıdakı suallar üzərində düşünüb cavabları ümumiləşdirsinlər:

• Elə bir məqam olubmu ki, bir komanda olaraq, özümüzü nəyəsə inandırmışıq, amma sonra bunun tamamilə yanlış olduğu məlum olub?

• Hazırda konkret baxış, inam və ya prinsipləri əsas götürərək düşündüyümüz bir şey (bir proses) baş verirmi?

• Əgər baş verirsə, nəticələri nələrdir?

• Hansı fərqli fikirlərə üstünlük verməliyik?

Qeyd: Bu, çox incə, lakin bir o qədər də vacib mövzudur. Məsələn, əgər müəssisədə baş

verən dəyişikliyin yanlış və ədalətsiz olduğunu düşünürəmsə, davranışlarım da ona uyğun olacaq. Əgər fikrimi dəyişib düşünsəm ki: "Baxaq görək dəyişikliyin nəticəsi necə olacaq, mən də əlimdən gələni edəcəyəm", onda tamamilə fərqli davranacağam.

92

ÖYRƏDİCİ ÇALIŞMALAR

Ö

YAXŞINI QOYUB PİSƏ BAXMAYIN

Qaydası:

Müddəti:

1. Komandanı kiçik qruplara ayırın və növbəti səhifədəki 20+ dəqiqə.

suallardan hər hansı birini verərək xahiş edin ki,

təxminən 10 dəqiqə sual üzərində düşünsünlər. Bütün

Mahiyyəti:

sualları verməyə ehtiyac yoxdur; adətən, 1 və ya 2

Komandanın uğurla

sual mahiyyəti başa düşməyə kifayət edir.

yerinə yertirdiyi və

daha da uğurla

2. Qruplar cavablarını öz aralarında paylaşandan sonra davam etməyin

bütün komanda ilə də paylaşsınlar.

yolları haqqında

3. Sizin işiniz çoxlu suallar vermək və komanda üzvlərini kəsərli, pozitiv, lakin

öz hekayələri və ya təcrübələri ilə bağlı daha çox şey

qısa bir çalışmadır.

paylaşmağa həvəsləndirməkdən ibarətdir.

4. Bu çalışma çox pozitiv ab-havada keçməlidir, ona görə də iştirakçıların birindən xahiş edə bilərsiniz ki, müzakirəni elə olduğu kimi, yəni pozitiv notlarda

yekunlaşdırsın.

93

Ö

Qruplar üçün nəzərdə tutulan suallar:

1. Hansı işlər yaxşı gedir və heç bir dəyişikliyə ehtiyac yoxdur?

2. Hansısa məsləhətçi bizim işlərimizi nəzərdən keçirsəydi, nə

kimi ideya və ya tövsiyələr irəli sürərdi?

3. Təsəvvür edin ki, indiki vaxtdan bir il keçib və

müəssisədə hər şey mükəmməldir, bütün işlər

əla gedir. Bax bunun gerçəkləşməsi üçün bir il

ərzində nələr baş verməlidir?

4. Özünüzü müəssisənizin və ya komandanızın

müştəriləri kimi təsəvvür edin: bir il bundan

sonrakı müəssisə barədə nə deyə bilərsiniz?

5. Təsəvvür edin ki, sehrli çubuğu yellədilər və

sabahdan etibarən hər şey öz qaydasına

düşdü. Nəzərinizə çarpan ilk dəyişiklik nə

olardı? Bəs nəzərinizə çarpan digər bütün

xırda fərqlər nələr olardı? Bu dəyişikliklərin

bəziləri hər hansı bir yolla artıq baş verirmi,

yoxsa əvvəllər baş verib? Nəhayət, bu baş

verənləri daha da artırmaq və ya yaxşılaşdırmaq

94

üçün biz nə etməliyik?

Ö

Bu kimi çalışmalar heç də hər kəsin ürəyincə deyil, çünki bir çox müəssisələr yalnız problem yönümlü yanaşmanı və nəticə etibarilə, yanlış olanı düzəltmək prinsipini üstün tutur. Məsələn, təmsilçi rəyini oxuyan təlimçinin səciyyəvi cavabı belə olur:

"Bilirəm, 9 nəfər bu məşğələni bəyəndi, amma bəs niyə 1 nəfər bəyənmədi?! Yaxşı olar ki, özündən soruşum, görüm nəyi dəyişə bilərəm?" Həll yollarına baxarkən müsbət tərəflər nəzərə

alınmalıdır: qaydasında gedən bir şeyi daha da yaxşılaşdırmaq üçün nə etmək olar? Axı niyə

həmin 9 nəfərdən daha da yaxşı olmaq üçün başqa nə edə biləcəyinizi soruşmayasınız?

Həll yollarına yönəlmiş və toplantılarda istifadə edə biləcəyiniz 10 əla sual: 1. Bu gün nə etmək və ya nəyi dəyişmək lazımdır ki, bu toplantının səmərəli nəticələri olsun və sərf etdiyiniz vaxta dəysin?

2. 1-10 ballıq şkalaya əsasən bu komandanın fəaliyyətini necə qiymətləndirərdiniz?

3. Son toplantımızdan bəri hansı irəliləyişlər baş verib?

4. Hər bir komanda üzvü başqalarının onun haqqında nəyi bilməsini istərdi və bu məlumat komanda üçün nə dərəcədə əhəmiyyətli olar?

5. Sabahdan etibarən nəyi daha fərqli edəcəksiniz?

6. Bu problemlər aradan qalxdıqdan sonra nəyi daha yaxşı görə biləcəksiniz?

7. Bu problem bizi hansı uğurdan məhrum edib?

8. Belə bir problemi uğura həll edə bildiyiniz əvvəlki vaxtlardan danışın.

9. Növbəti toplantıda görüşməzdən əvvəl hansı mövqeyə çatmaq istərdik?

10. Gələcəkdə baş verəcək hansı kiçik şeylər bizə indiki məsələlərimizin qaydasına düşdüyündən xəbər verəcək?

95

ÖYRƏDİCİ ÇALIŞMALAR

Ö

BAŞ İŞLƏTMƏK LAZIMDIR

Qaydası:

Müddəti:

1. Lövhəyə çoxlu vərəqlər taxın və qələm hazırlayın.

15 dəqiqə.

2. Beyin fırtınasına bu cümlələrlə başlayın: "Hər Mahiyyəti:

birinizin fikrini öyrənmək istəyirəm. Yanlış və

Beyin fırtınasının

ya doğru fikir yoxdur, çünki

qaydalarını (əgər heç

onları sonra qiymətlən-

beyin fırtınası aparma-

dirəcəyik. Hamı bir

mısınızsa) və problemin

nəfər kimi iştirak

araşdırılmasında "beyin

etsin və fikirlərini

çoxluğu"nun faydalarını

söyləsin - nə qədər

göstərən çalışmadır.

səfeh fikir olarsa,

Komanda inkişafının

bir o qədər yaxşı olar.

bu mərhələsində beyin

3. Müzakirə edəcəyiniz

fırtınaları çox yararlı

mövzunu vərəqin yuxarısına

olmalıdır.

yazın, məsələn: "Karton

stəkandan istifadənin 50 yolu..."

96

Ö

4. Yazmağa başalayın. Ən vacib qayda – sözləri eynilə iştirakçıların dediyi kimi yazın! Təfsir incə bir mühakimədir və prosesi məhv edə bilər.

5. İştirkaçıların fikirləri həddən artıq uzundursa və sürətlə yaza bilmirsinizsə, xahiş edin ki, fikirlərini ümumiləşdirsinlər. Ümumləşmiş fikri yazandan sonra isə soruşun: "Bu cümlə sizin fikirlərinizi əhatə edirmi?"

6. Yalnız sonuncu iştirakçı da fikirlərini söylədikdən sonra deyirsiniz: "Yaxşı, bəs bu fikirlərdən, ideyalardan hansı diqqətəlayiqdir?"

7. Nə qədər səfeh və gülünc səslənməsindən asılı olmayaraq, qətiyyən heç bir ideyanın üzərindən xətt çəkməyin.

8. Əgər beyin fırtınasını aparan sizsinizsə, onda heç bir fikir bildirməməlisiniz – bu işin qaydası belədir.

Çalışmanın digər variantı:

Lövhədə yazmaq əvəzinə, iştirakçılara çoxlu sayda yapışqanlı qeyd kağızları paylaya bilərsiniz. Sonra xahiş edin ki, hər ideyanı bir qeyd kağızına yazsınlar və yazdıqca bir-bir lövhəyə yapışdırsınlar.

97

ÖYRƏDİCİ ÇALIŞMALAR

Ö

KÜSÜLÜLƏRİ BARIŞDIRIN

Qaydası:

Müddəti:

1. Çalışmanı beyin fırtınasından öncə "isinmə" və

15 dəqiqə.

əyləncəli məşğələ kimi təqdim edin.

Mahiyyəti:

2. Komanda üzvlərinin düşünəcəyi mövzunun

İnsanların

mahiyyətini əhatə edəcək bir metafora (analoji

əylənməsi və

mövzu) fikirləşib tapın (növbəti səhifədə nümunə

yaradıcı düşünməsi

verilmişdir).

üçün metaforadan

3. Sonra iştirakçılardan xahiş edin ki, cavabları faktiki istifadə olunur.

situasiyaya tətbiq etsinlər.

98

Ö

Situasiya:

İki komanda birləşməlidir. Onlar illər əvvəl bir komanda olmuş, lakin sonra bölünmüşdülər. Yeni birləşmə uğurlu alınmalıdır və siz hadisəyə yenilikçi nöqteyi-nəzərdən yanaşmaq istəyirsiniz.

"Dostlar, bu gün Sara ilə Altayın barışmasına kömək etməliyik. Bunu beyin fırtınasından öncə

"isinmə" və bir az da əyləncə kimi qəbul edin. Bildiyiniz kimi, bir neçə il əvvəl onların arasına inciklik düşmüş və ayrılmışdılar, lakin indi onların yenidən barışması ilə bağlı söz-söhbət gəzir.

Biz onların barışmasına mümkün qədər kömək etməliyik. Sizcə, bunun üçün nə edə bilərik?"

Komanda üzvlərinin söylədyi hər şeyi lövhədəki vərəqin sol tərəfinə yazın: fikirlər arasında ayrı-seçkilik etməyin, səfeh və gülünc səslənən fikirlərə etirazınızı bildriməyin (əslində, səfeh fikirlər daha yararlı olur), əksinə, belə fikirləri alqışlayın və onları irəli sürənləri həvəsləndirin.

İdeya təklifləri qurtaranda təxminən belə bir açıqlama verə bilərsiniz: "Deməli belə, etiraf edirəm ki, bu bir fənd idi, çünki əslində, söhbət sizin birləşməyinizdən gedir. Odur ki, deyin görək, indi biz bir az əvvəl irəli sürdüyünüz ideyaları məhz bu situasiyaya necə "köçürə", iki komandanın birləşməsi ilə necə əlaqələndirə bilərik?"

99

Ö

Lövhədə hər iki sütunu bənd-bənd paralelləşdirərək tamamlayana qədər beyin fırtınasını davam etdirin. Soldakı sütun Sara və Altayın situasiyasına aiddir.

Sağdakı sütun isə hazırkı situasiyanızın həlli üçün ehtimallar siyahısından ibarətdir.

Əgər iştirakçıların bu situasiyaları əlaqələndirə biləcəyinə arxayınsınızsa və belə bir riskə

gedə bilərsinizsə, onda bu beyin fırtınasının yararı olacaq. Onların həmişə yararı olur.

Faydalı məsləhət:

Elə bir metafora tapın ki,

Sara və Altay

İki komandamızın

komanda üzvləri onu,

• Şampan şərabı

yenidiən birləşməsi

• Ailə məsələləri üzrə

həqiqətən, faktiki situasiya

məsləhət

• Kollektiv əyləncə tədbiri

ilə əlaqələndirə bilsinlər.

• Romantik ab-hava

• Məsləhət almaq – İR???

Həmçinin, bu müzakirələri

• Bir-birini tanımaq

• Düzgün qurulma – bitərəf mövqe

• İkisindən birinin ilk addımı

• "Buzqıranlar"ın dəstəyi

"əsl iş" başlamazdan əvvəl

• Yeni evlənənlər üçün otaq

• Yaxşı liderlik

• İş yerindən kənarda görüş?

praktiki məşğələ şəklində qurun!

100

ÖYRƏDİCİ ÇALIŞMALAR

Ö

VƏSF EDİN

Qaydası:

Müddəti:

1. Belə bir tapşırıq verin: iştirakçılar komandanın bu günə

15 dəqiqə.

qədərki tarixçəsini və ya növbəti 2 il ərzində onun gələcəyini necə təsəvvür etdiklərini nəql etsinlər.

Mahiyyəti:

Gələcəyin necə

2. Hazırlaşmaq üçün hər kəsə 5 dəqiqə vaxt verin: şeir, mahnı və

təsəvvür edilməsi

ya səhnəcik şəklində hazırlamağı özləri müəyyənləşdirsinlər.

ilə bağlı əyləncəli

İfa etmək üçün isə 10 dəqiqə vaxt verin.

bir çalışmadır və

3. Sadəcə, əylənin, bu çalışmanın başqa

şən komanda ilə

bir məqsədi yoxdur. Bu mərhələdəki

daha yaxşı alınlr.

komanda ilə yaxşı alınır.

Çalışmanın digər variantı:

Əgər komandanın həvəsi varsa,

onda ucuzvari teatr kostyumları

ya ala, ya da kirayə götürə və

iştirakçılara paylaya bilərsiniz.

Sonda yüngülvari mükafatlan-

101

dırma da təşkil etmək olar.

ÖYRƏDİCİ ÇALIŞMALAR

Ö

İLKİN TƏƏSSÜRATLAR – İNDİKİ TƏƏSSÜRATLAR

Qaydası:

Müddəti:

1. Komanda üzvlərindən xahiş edin ki, bir-biri barədə fikirləşərək 20 dəqiqə.

aşağıdakı mövzular üzrə müzakirəyə hazır olsunlar:

• Buradakı hər bir həmkarım haqqında ilk təəssüratım:..

Mahiyyəti:

Komandanın hazırkı

• İndiki təəssüratım...

mərhələsini

• Hər bir həmkarımdan onu öyrəndim ki...

yekunlaşdırmaq,

• Həmkarlarıma ona görə təşəkkür etmək istərdim ki...

yaxud bu

2. Hər kəsdən növbə ilə fikirlərini soruşun.

mərhələnin təhlili

üçün istifadə edilən

3. Sonda kiminsə ümumiləşdirici əlavəsinin olub-olmadığını əyləncəli çalışmadır.

soruşun.

Çalışmanın digər variantı:

Komanda üzvlərinə çalışmanın məğzini lazımi şəkildə izah edin.

Hər kəs təsadüfi seçim əsasında digər həmkarının onun haqqında bildiyi müsbət xüsusiyyətlərini əks etdirən "xasiyyətnamə"sini hazırlasın. Bunu reklam plakatı kimi lövhədə də təqdim edə

102

bilərsiniz, belə daha da əyləncəli olar.

İDARƏETMƏNİN

ƏSASLARI

103

İDARƏETMƏNİN ƏSASLARI

GİRİŞ

Bu bölmə 3 əsas bacarıq sahəsi üzrə qısa çalışma və müzakirə mövzularını əhatə edir:

● fasilitasiya bacarıqları (toplantıları apara bilmək);

● düzgün təqdimat necə olmalıdır;

● kouçinqin əsasları (fərdlərin bacarıqlarını üzə çıxarmaq və komandada məhsuldar ab-hava yaratmaq)

Məşğələlər komandalar üçün "öyrədici tədbirlər" qismində istifadə edilə və rəhbər/

komanda lideri və ya komanda ilə işləyən təlimçi tərəfindən aparıla bilər.

104

İDARƏETMƏNİN ƏSASLARI

I MƏŞĞƏLƏ: FASİLİTASİYA BACARIQLARI

Qaydası:

Müddəti:

40+ dəqiqə.

1. Bu cümlələri lövhəyə yazın:

• "Fasilitasiya - qrupların öz problemlərini həll

Mahiyyəti:

etməsinə kömək göstərilməsindən ibarət idarəetmə

Komandanın fasilitasiya

tərzidir".

haqqında söhbətlərini, o

• "Fasilitator - mövzuya münasibətdə bitərəf mövqe cümlədən toplantıları daha

tutan və qrupa öz problemlərini özlərinin həll

yaxşı aparmaq, bir-birinin

etməsinə kömək edən şəxsdir"

bacarıqlarından maksimum

yararlanmaq, problemləri

• "Fasilitatorlar aşağıdakı bacarıqlardan və ya prinsiplər həll etmək üçün bir qrup

sistemindən istifadə edir:

şəklində fasilitasiyadan

- Qrup öz problemlərini həll etmək qabiliyyətinə

necə istifadə etməsi ilə

malikdir.

bağlı qərar qəbulunu və

- Fasilitator bitərəfdir, ona görə də heç vaxt

yaradıcı tərzini

fikirlərini bildirmir.

göstərməsini təmin edən

məşğələdir.

- Diqqətin söylənilən fikirlərlə yanaşı, qrupun

dinamikasına yönəlməsi də vacibdir".

105

2. Komandanı kiçik qruplara ayırın və xahiş edin ki, aşağıdakı suallar üzərində düşünsünlər:

• Bütün toplantılarımızın səmərəli keçməsi üçün nə baş verməlidir (nə etməliyik)?

• Fasilitasiyanın bəzi xüsusiyyətlərini nə dərəcədə tətbiq edə bilərik?

• Əgər bunu etsək, hansı potensial problemlərimiz ola bilər?

3. Müzakirəyə hazırlaşmaq üçün qruplara 20 dəqiqə vaxt verin.

4. Nisbətən iri qrupdan başlayaraq hər qrupla müzakirəyə maksimum 5 dəqiqə vaxt ayırın.

5. Mövzuları müəyyənləşdirin və soruşun: "Bu müzakirənin bir komanda olaraq gələcəkdə

bizə kömək edəcək hansı elementlərini əsas götürə bilərik?"

6. Bununla bağlı yeni tədbirlərin nə zaman başlayacağı ilə əlaqədar razılığa gəlin.

Fasilitasiya məşğələsinin istəyə görə uzadılması – 20 dəqiqə

Müzakirədə kiminsə fasilitator rolunu icra etməyi istəyib-istəmədiyini soruşun. Bu şəxs qrup daxilində müzakirəni başlatmalı və əvvəldən axıradək öz fikrini söyləməməyi, yəni bitərəfliyini qorumağı bacarmalıdır.

106

İstənilən mövzunu müzakirəyə təqdim edə bilərsiniz, məsələn: "Hazırkı baş

nazir əladır – müzakirə edin", yaxud "Manchester United" bütün dövrlərin ən yaxşı futbol komandasıdır – müzakirə edin."

Fasilitatorun suala cavab axtarması vacib şərt

deyil, əsas odur ki, öz fikrini bildirməsin,

bitərəfliyini qorusun ki, iştirakçılar sərbəst

şəkildə, mühakiməyə məruz

qalmadan öz fikirlərini

söyləsinlər.

Sonda fasilitator

rolunu üzərinə

götürmüş könüllünü

qiymətləndirməyi və bolluca

tərifləməyi unutmayın.

107

Fasilitatorlar üçün vacib olan məqamlar:

Fasilitasiyanın nə demək olduğunu öz nümunənizdə əyani olaraq göstərsəniz, məşğələ daha səmərəli nəticə verər.

Ən mühüm məsələ ondan ibarətdir ki, insanları söylədikləri fikirlərə görə mühakimə etməyib, sadəcə, onların sərbəst danışmasına imkan yaradasınız. Aşağıda sadalanan məqamlar nəzərə

alınmalıdır:

1. Bitərəf mövqedən qətiyyən yayınmayın.

2. Dinləyin və müşahidə edin.

3. İnsanlar danışarkən faktları hisslərin ifadəsindən fərqləndirməyi bacarın: "Bunun qətiyyən faydası olmayacaq!" cümləsi bir fakt kimi səslənir, ancaq əslində, hisslərdən doğan bir münasibətidir.

4. İnsanların söylədiklərinin üzərində düşünün, məsələn, belə cümlələrdən istifadə edə

bilərsiniz: "Gəlin dəqiqləşdirək, siz deyirsiniz ki... mən sizi düzgün başa düşürəm?"

yaxud "İcazə verin, dediklərinizi ümumiləşdirim: deməli, siz fikirləşirsiniz ki... mən düz eşitmişəm?

5. Fasilitasiya zamanı qrupun aktivlik səviyyəsini "əks etdirməyi" yaddan çıxarmayın:

"Mən görürəm ki, yalnız 3 nəfər danışır, qalan 4 nəfər fikrini bildirmir, niyə?"

108

6. Əgər fasilitasiya zamanı nəyinsə yolunda getmədiyini və ya mətləbdən uzaqlaşma, yaxud bu kimi fərqli bir şey hiss etsəniz, deməli, çox güman ki, iştirakçılar bunun fərqinə varırlar. Yaxşı olar ki, bu halı belə bir cümlə ilə

etiraf edəsiniz: "Sizi bilmirəm, amma mən bir az çaşqınlıq yarandığını hiss edirəm, bunu hiss edən başqa biri də varmı?"

7. Nəzərə alın ki, sizin danışıqlarınız ümumi vaxtın təxminən 20 %-ni zəbt etməlidir.

Bu hüdudu aşmamağa səy göstərin.

8. Cavabları iştirakçılar verməlidir, siz deyil. Onları mövzu üzrə fikirləşməyə

həvəsləndirin.

9. Fikirlərinizi "ağzınızdan qaçırmayın" və kimsə sizin razılaşmayacağınız bir fikir bildirirsə, mimikanızın dəyişməsinə imkan verməyin.

10. Məşğələnin və ya toplantının mövzusunu və ya məqsədlərini həmişə elə bir yerə

yazın ki, müzakirə boyunca istənilən vaxt istənilən istiqamətdən asanlıqla oxunsun, bir sözlə, həmişə göz qabağında olsun.

Bu məşğələdən nə qənaətə gəldik?

Məqsəd insanların qrup halında ikən çox böyük əhəmiyyət kəsb edən zəruri bir bacarığı birlikdə öyrənməsinə kömək etməkdir. Daha ətraflı məlumatı Con Taunsend və

Pol Donovanın yazdığı "Fasilitator" kitabından əldə edə bilərsiniz.

109

İDARƏETMƏNİN ƏSASLARI

II MƏŞĞƏLƏ: DÜZGÜN TƏQDİMAT

NECƏ OLMALIDIR?

Qaydası:

Müddəti:

1. Komandanı iki qrupa ayırın.

30 dəqiqə.

2. Lövhədəki vərəqin başına "gülümsəyən üz" çəkin. Qrupların birinə

Mahiyyəti:

10 dəqiqə vaxt verərək xahiş edin ki, özlərini gümrah, həvəsli hiss İnsanlar əksər

etdikləri və onlara maraqlı olan mükəmməl təqdimat və ya komanda toplantılarda çox

toplantıları barədə düşünsünlər.

uzun-uzadı

3. Lövhənin digər vərəqində isə "əsəbi üz" çəkin və digər qrupa da danışırlar. Diqqətin

10 dəqiqə vaxt verərək xahiş edin ki, az qala, yaşamaq

cəmlənmə müddəti

istəyini itirdikləri dəhşətli təqdimatlar haqqında

isə orta hesabla

düşünsünlər.

10 dəqiqədir. Odur

4. Vaxt tamam olanda fikirlərini bildirmək

ki, insanlar mətləbə

üçün hər qrupa 5 dəqiqə vaxt ayırın.

cəld keçməyi

öyrənməlidirlər.

5. Sonda hər iki qrupun fikirlərini

birləşdirərək komanda üçün gələcək

toplantı və ya təqdimatlarda məlumatı

düzgün çatdırmağın 10 qaydasını

müəyyən edin.

110

Düzgün təqdimat nümunəsini əvvəlcə özünüz əyani şəkildə göstərməlisiniz.

Bu məsələdə aşağıdakı ideyalar köməyinizə çatacaq:

1. Qısa və sadə təqdimat hazırlayın.

2. Qədim dövrün bər-bəzəkli və qəliz sözlərindən deyil, müasir dövrün sadə danışıq dilindən istifadə edin.

3. Heyrətləndirici bir girişlə və ya hər kəsin diqqətini sizə yönəldən maraqlı bir əhvalatla başlayın.

4. Olduğunuz kimi görünün.

5. Müəyyən bir quruluşdan istifadə edin (nümunə növbəti səhifədə verilmişdir).

6. Yeri gələndə iştirakçılara bir tapşırıq verin ki, fasilə götürə biləsiniz. Məsələn: "Zəhmət olmasa, 2 dəqiqə vaxt ayırıb bu məşğələnin məqsədini yaza bilərsinizmi?.." Bu sizə, əgər ehtiyac yaranarsa, nəfəsinizi dərməyə və fikrinizi toplamağa imkan yaradacaq.

7. Çatdırmaq istədiyiniz əsas mesajları 3-7 dəfə təkrarlayın ki, beyinlərə həkk olsun.

8. Təqdim etdiyiniz məlumatı iştirakçıların artıq yaxşı bildiyi bir şeylə əlaqələndirin.

Məsələn: "Bu, bilirsiniz, bir az nəyə bənzəyir..."

9. Fərqli bir üsuldan istifadə edin! (Amma unutmayın ki, diqqətin cəmlənmə müddəti orta hesabla 10 dəqiqədir.)

10. Tez-tez pauza verin və nəfəs almağı unutmayın.

11. Ümumi göz təmasından çəkinməyin.

12. Tələsməyin, asta və təmkinlə danışın!

111

Təqdimatın quruluşu:

Başqalarına müəyyən məlumatı təqdim edənlərə 2 əsas tövsiyəm: 1. Olduğunuz kimi görünün. Əgər güldürməyi bacarmırsınızsa, buna cəhd göstərməyin.

Təbii olun, sadəcə olaraq, adi hallardan fərqli olaraq, kimliyinizi bir az daha çox göstərməyə çalışın.

2. Çatdırmaq istədiyiniz mesajlara müəyyən quruluş verin. Sizə qulaq asan və

dediklərinizin mənasını anlamağa çalışan insanlar onları müəyyən "rəflərə yerləşdirə"

bilməlidirlər. Xəbərlərə baxın, onlar həmişə bu üsuldan istifadə edirlər: xəbərləri birbaşa çatdırmazdan əvvəl hansı xəbərlərin olacağını, onların sayını və əsas başlıqları söyləyirlər.

Bu və növbəti səhifədə nümunə olaraq verilmiş sadə quruluşdan ilkin hazırlıq olmadan istənilən təqdimat zamanı istifadə etmək olar. Sizə "ABCD","BBC" (üç "onlara de"

modeli) və "KISS" modellərinin konkret ardıcıllığı lazım olacaq.

"ABCD"

" Attention getter" - "Diqqətçəkici"- Bu yaxınlarda aparılan sorğunun sayəsində

nəticələrinə əsasən, hər 5 nəfərdən biri...

bütün diqqəti

" Benefits" - "Faydalar" - Dinləməklə əldə edəcəyiniz faydalar…

özünüzə cəlb

" Credibility" - "Nüfuz" - Sizə bu barədə danışmaq ixtiyarım varmı?

edən bir giriş

Bu layihəyə xeyli müddətdir ki, rəhbərlik edirəm, təxminən...

edirsiniz.

" Direction" - "İstiqamət" - Bununla bağlı əldə edəcəklərinizlə

(və ya qarşılaşacaqlarınızla) bağlı təxmini onu deyə bilərəm ki...

112

"BBC" modeli

" Beginning" - "Başlanğıc" - onlara deyəcəklərini eynilə xəbərlər

"onlara de";

proqramında

" Body"- "Məzmun" - "onlara de"; olduğu kimi

" Conclusion" - "Yekun" - onlara dediklərini "onlara de".

ümumi quruluş

verir.

Yəni: (1) giriş et, (2) təqdim et və (3) yekunlaşdır.

" Keep It Short and Simple" (KISS) - "Qısa və sadə danış".

İnsanların hər xırda təfərrüatı bilməsinə ehtiyac yoxdur.

Onlara əsas məqamları söyləyin və təfərrüatlara ehtiyac olarsa, məlumatlandırıcı materiallar paylayın.

Arabir pauza verin ki, iştirakçıların "qulağı dincəlsin" və yorulmadan sonadək dinləyə bilsinlər!

Bu məşğələdən nə qənaətə gəldik?

Burada qeyd olunanların bəziləri sizə yeni ideya təsiri bağışlamaya, hətta köhnə və çoxdan bildiyiniz bir şey kimi görünə bilər. Lakin Böyük Britaniyanın bütün şirkətlərindəki komanda təqdimatlarında əsas qaydalar pozulur və insanlar, demək olar ki, mürgüləyirlər. Öz yanaşmanıza bir neçə cüzi dəyişiklik etsəniz, insanlar təqdimatlarınızdan qorxmaq əvəzinə, onların yığcamlığından zövq alar və ötürdüyünüz əsas mesajları yaxşı yadda saxlayarlar.

113

Alan Evansa təşəkkürlər!

İDARƏETMƏNİN ƏSASLARI

III MƏŞĞƏLƏ: KOUÇİNQ

Qaydası:

Müddəti:

1. Sizə 3 ədəd çevrilən vərəqli lövhə lazım olacaq.

30 dəqiqə.

Hər lövhəyə aşağıdakı cümlələrdən birini yazın:

Mahiyyəti:

• "Öz inkişafım barədə əhəmiyyətli birisi ilə

Təkbətək kouçinq

danışmağa kifayət qədər vaxtım var".

bacarığı düzgün tətbiq

• "Hər ay keçirilən təkbətək toplantılarımız mənə

edildiyi təqdirdə hədsiz

fayda verir".

dərəcədə böyük təsirə

• "İnkişafım və ya bacarığımın qiymətləndirilməsi ilə

malik olur. Bu məşğələ

bağlı hər şeydə eyni dərəcədə iştirak edirəm".

qrupa kömək edir ki,

2. Bütün komandadan xahiş edin ki, fərdi qaydada və

kouçinq tətbiq edib-

bir-biri ilə danışmadan bu şərhləri 1-10 ballıq (10 ən

etmədiklərini və daha

yüksək qiymətdir) şkalaya əsasən qiymətləndirsinlər .

çox tətbiqin

mümkünlüyünü

araşdırsınlar.

114

3. İştirakçılardan xahiş edin ki, 2 dəqiqə ərzində tezcə lövhələrə yaxınlaşaraq hər birində anonim qaydada öz qiymətlərini yazsınlar və yenidən öz yerlərinə əyləşsinlər.

4. Lövhələri bir-bir nəzərdən keçirərək "yaxşı olan" və "daha da yaxşılaşmasına ehtiyac duyulan" məsələlərlə bağlı komandanın fikirlərini soruşun (bir nəfərdən xahiş edin ki, qeydlər götürsün).

5. Lazımi dəyişikliklərin aparılması ilə bağlı öz aranızda razılaşın.

Unutmayın:

Kouçinqin mahiyyəti ilə bağlı bir çox mülahizələr vardır. Yaxşı olar ki, bu məfhumun, mənim aşağıda verdiyim kimi, tərifi və ümumi prinsipləri olsun. Məşğələyə başlamazdan əvvəl bu tərifi komanda üzvləri ilə paylaşsanız, pis olmaz.

Tərif:

"Kouçinq - insanlara öyrənməkdə kömək etmək deməkdir və onları, sadəcə, öyrətmək demək deyil". Mənbə: V. Timoti Qolvinin "Daxili oyun: tennis" kitabı 115

Ümumi prinsiplər

1. Kouçinq zamanı əsas iş qarşı tərəfə məqsədlərini müəyyənləşdirməkdə, sonra isə bu məqsədlərə nail olmaqda ona kömək etməkdən ibarətdir.

2. Məsləhət verməyin.

3. "Kim, nə, hara, nə vaxt, necə" sözləri ilə başlayan suallar verin.

4. Yalnız cavabı sonadək dinlədikdən sonra növbəti sualınızı qurun.

5. Sualınız axırıncı cavabın əsasında qurulmalıdır.

6. Sualınızın 6-8 sözdən ibarət olmasına çalışın.

7. Qarşı tərəfin hər 2-3 fikrindən sonra ümumiləşmə aparın ki, sizin onu dinlədiyinizi hiss etsin.

8. Onların başında cavab həmişə hazırdır – sadəcə olaraq, bəzən bunun fərqinə varmırlar.

9. İmkan düşdükcə təcrübənizi genişləndirin ki, məşğələlər daha təbii olsun.

10. Siz məsləhətçi deyilsiniz – keçmişlə deyil, gələcəklə maraqlanırsınız.

Bu məşğələdən nə qənaətə gəldik?

Kouçinq möhtəşəm bir bacarıqdır və ona yiyələnmək təqdirəlayiq haldır. Heç də hər kəs əla kouç ola bilməz, ancaq bir neçə əsas qaydanı öyrənmək iş münasibətlərinizi nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşdıra bilər. Daha çox faydalı məsləhəti Yan Fleminqin yazdığı "Kouçinq"

116

kitabından ala bilərsiniz.

KOMANDAQURMA

SSENARİLƏRİ

117

KOMANDAQURMA SSENARİLƏRİ

YENİ RƏHBƏR YENİ KOMANDA İLƏ

GÖZLƏNTİLƏRİ NECƏ DOĞRULTMALI?

Bu bölmə yığcam məlumat kitabı formatında tərtib edilib: sadəcə, göz gəzdirməklə

mövzu ilə tanış olmaq və uyğun çalışmaları seçmək mümkündür.

Təsvir edilən ssenarilər komandalarda baş verən səciyyəvi situasiyalardır.

Yeni rəhbər yeni komanda ilə: gözləntiləri necə doğrultmalı?

Bu ssenari "PAUL" modelinin nəzakət bölməsinə tam uyğundur. Yeni rəhbərin səriştələri və

davranış standartlarını müəyyən etməsi ilə bağlıdır.

1. Özünütanıtmanın müvafiq nümunələrini tətbiq edin. Öz kimliyinizi müəyyən dərəcədə

"açmaq"la daha humanist insan təsiri bağışlaya bilərsiniz. Məsələn, "Mən layihələrin hazırlanması və idarə edilməsi işlərini yaxşı bacarıram, ancaq təfərrütlarla bağlı eyni sözləri deyə bilmərəm. Əgər komandamızda bu işi yaxşı bacaran varsa, biz birlikdə

çalışaraq, sözün əsl mənasında, yaxşı nəticə əldə edə bilərik" .

118

2. Komandaya qoşulmamışdan əvvəl onun üzvlərini tanımağa çalışın.

Onlarla bağlı fikirləri dinləyin, söhbətlər aparın. Müştərilərdən və digər şöbələrdən komanda barədə soruşun. Qeydlər götürün. Bildiklərinizi ilkin mərhələdə paylaşın ki, komanda üzvləri sizin ümumi vəziyyətdən xəbərdar olduğunuzu anlasın.

3. Pis davranışın ilk nümunəsini tətbiq edin ki, necə biri olduğunuzu göstərəsiniz!

İnsanlar sizi bir rəhbər kimi sınağa çəkə bilərlər. İlkin təəssüratların rolunu yadınıza salın və kimsə həddini aşarsa, elə bir davranış sərgiləyin ki, sizi zəif xarakerli bir insan zənn etməsinlər.

4. Müxtəsər giriş – yığcam, konkret və aydın danışın. Komanda ilə ilk görüşdə konkret mövqeyinizi bildirin. Onlara planlarınızı söyləyin: pozitiv və nikbin olun, ən əsası isə, müxtəsər danışın.

5. Bizim davranış qaydalarımız nədən ibarətdir? Komanda üzvlərindən burada işlərin hansı qaydada getdiyini soruşun. Belə bir sual verin: "Məndən istədiyiniz və ya istəmədiyiniz bir şey olsaydı, bu nə olardı?"

119

6. Təqdimat vaxtıdır. Özünüzü və işinizi lazımi qaydada təqdim edin. Öyrədici bölmədəki faydalı məsləhətlərdən yararlana bilərsiniz, lakin gerçək hadisəyə əsaslanan bircə

misal kifayətdir ki, əsl mahiyyəti anlayasınız: şəxsən tanıdığım bir CEO ("Chief Executive Officer" - baş icraçı direktor) vaxtilə rəhbərlərin toplantısını bircə "PowerPoint" slaydı ilə açmışdı.

Slayddakı şəkli təsəvvür edə bilməzsiniz: unitaz. O adam vəzifəyə yenicə təyin edilmişdi və hər kəs ondan yüksək səviyyədə bir təqdimat gözləyirdi. Yeni CEO

təqdimata belə başladı: "İlk slaydda unitaz şəklinin olması o deməkdir ki, biz heç kimin danışmaq istəmədiyi bir

məsələni müzakirə etməliyik, eynilə tualet məsələsi

kimi. Lakin bu, vacib bir məsələdir – onun

müzakirəsindən boyun qaçıra bilmərik".

Sonra o, vacib, lakin qətiyyən xoş olmayan

bir mesaj çatdıraraq yerinə əyləşdi. Bu

təqdimatın iştirakçıların hafizəsində

necə bir iz buraxdığını təsəvvür

edirsinizmi?!

7. Mütənasib bir komanda qurun.

Komandadakı boşluqları müəyyən edin.

Daha yüksək performans qabiliyyətinə malik

olması üçün nə cür insanların əksikliyini hiss

edirsiniz? Bu sualın cavabını dəqiqləşdirdikdən

sonra məhz o cür insanları işə cəlb etməyə

başlayın.

120

KOMANDAQURMA SSENARİLƏRİ

YENİ RƏHBƏR YORĞUN KOMANDA İLƏ

Bax bu bir az çətin situasiyadır, çünki komanda yeni deyil, onun müəyyən bir tarixçəsi var.

(Üstəlik, siz vaxtilə bu komandanın yorğun üzvlərindən biri olmusunuzsa, onda da daha da çətin ola bilər!)

1. Komanda üzvləri ilə təkbətək tanış olun. Görüşlər təşkil edin, onları dinləyin.

2. Mövqeyinizi billdirin. Onlara nəyi daha fərqli edəcəyinizi söyləyin (lakin onların heyranlıqla qarşılayacağını gözləməyin).

3. Keçmiş/indiki/gələcək zaman çalışmasını tətbiq edin: "Mən belə bir insanam" (bax: səh.29).

4. Şəkillər vasitəsilə ümumi mənzərəni anlamağa çalışın: komandadan xahiş edin ki, öz tarixçələrini əks etdirən şəkillər çəksinlər: onu indi necə görürlər və gələcəkdə necə

olacağını təsəvvür edirlər.

5. Sərt kouçinq sualları verərkən "cəsur kouçinq" yanaşmasını nəzərə alın. Məsələn: "Başa düşürəm, siz düşünürsünüz ki, hələ 2 il əvvəl vəzifəniz artırılmalı idi – bəs nə vaxta qədər bunu deməyə davam edəcəksiniz?" "Bu situasiya ilə əlaqəli sizin nəzarətinizdə olan bir şey varmı?" "Bu problemlə bağlı indiyə qədər nə etmisiniz?" Daha ətraflı məlumatı

"Fenman" nəşriyyatının çap etdiyi "Öyrədəni Öyrət" silsiləsindən "İnsan bədəni 121

analogiyası üzrə kouçinq modeli" kitabından əldə edə bilərsiniz.

6. Belə bir sual verin: "Siz burada problemləri necə həll edirsiniz?" Komandanın hansı prinsipləri tətbiq etdiyini aydınlaşdırın. Əksər komandalar qərar qəbulu ilə bağlı ümumi razılıq prinsipinə əsaslanmırlar. Bu məsələni nəzakət mərhələsindəki

"Görəsən, uğur necə bir şeydir?" çalışması ilə əlaqələndirmək olar (bax: səh. 47).

7. Görmək istədiyiniz dəyişikliyi elə öz nümunənizdə göstərin. Pozitiv olun, insanlarla kobud rəftar etməyin, nalayiq sözlər söyləməyin və ümumiyyətlə, başqalarından gözlədiyiniz davranışı birinci növbədə öz nümunənizdə göstərin. Məsələn, əgər komandanın sizin yoxlunuzda riskə gedə və sərbəst qərar qəbul edə bilməsini istəyirsinizsə, onda bununla bağlı bir yanlışlıq olanda insanları qəti şəkildə

dəstəklədiyinizi hamı görməlidir!

8. Düzgün idarə olunan fikir ayrılığına şərait yaradın. Məsələn, belə cümlələri söyləməkdən çəkinməyin: "Bu və ya digər fikirlə kiminsə razılaşmaması normal bir haldır. Biz insanlara deyil, problemlərə münasibətdə sərt davrana bilərik". Əgər bu sizə çətin görünərsə, onda xəyal edin ki, bir qovuğun içərisindəsiniz və heç kim onun içinə girə bilmir. Bu sizə

kömək edəcək ki, məsələni şəxsinizə qarşı qəbul etməyəsiniz (Müştəri xidmətləri şöbəsində çalışanlar bu üsulu yaxşı bilirlər).

122

KOMANDAQURMA SSENARİLƏRİ

KOMANDANI YAŞADIN

1. Komandanın rəhbəri olmağınızdan və ya onunla məsləhətçi qismində

çalışmağınızdan asılı olaraq, ölçülməsi mümkün məqsədləri qarşılıqlı surətdə

razılaşdırmamış komandaqurma tədbiri keçirməyin. Çünki bu tədbirin nəticəsi həmin məqsədlərin həyata keçirilməsindən ibarət olacaq.

2. Nəticəni gözdən keçirmək üçün bir tarix planlaşdırın və bu plana əməl edin!

3. Komanda tədbirindən əldə olunan nəticəni ofisdə göz qabağında yerləşdirin ki, hamı görə bilsin.

4. Tədbiriniz üçün planlaşdırdığınız çalışmaların iş yerinə (məsələn, iş yerində həyata keçirilən layihələrə) asanlıqla tətbiqini təmin edin.

5. Komandaqurma tədbiri zamanı çoxlu fotoşəkillər çəkin, sonra onları xatırladıcı əyani vəsait olaraq divarlara asın.

123

KOMANDAQURMA SSENARİLƏRİ

DƏYİŞİKLİYƏ MƏRUZ QALMIŞ KOMANDA

Komanda hər hansı bir kəskin dəyişikliyə məruz qalanda, təbiidir ki, hiddət, qəzəb, narazılıq, hətta xəyanət belə bir kənarda qalır. Bu, tamamilə normal haldır. Hərdən belə hallar komandalara vəziyyətin fərqinə varmağa kömək edir. Bununla bağlı, komandaların hər zaman bəyəndiyi bir model var: aşağıda gördüyünüz Kübler-Ross əyrisi. Əgər komandanız artıq bu modellə tanışdırsa, onda fərqli bir modeldən istifadə edə bilərsiniz: əsas odur ki, böyük və

əyani bir model olsun.

Dəyişiklik əyrisi

1. Sağdakı şəkli çəkərək dəyişikik əyrisini təqdim edin.

2. Komanda üzvlərindən xahiş edin ki, hazırda hansı mövqedə olduqlarını düşünürlərsə, həmin yerə

işarə qoysunlar.

3. Onlara aşadakılara bənzər suallar verin:

• Özünüzü harada görürsünüz?

• Özünüzü orada görməyə səbəb olacaq nə baş verir?

• Harada olmaq istərdiniz?

124

• Oraya irəliləmək üçün nə baş verməlidir?

KOMANDAQURMA SSENARİLƏRİ

SPESİFİK PROBLEMLƏRİ OLAN KOMANDA

BU PROBLEMLƏRİ NECƏ ÜZƏ ÇIXARMALI?

Sizə müəyyən bir metod tətbiq etmək lazımdır və fasilitasiya qaydalarına əməl edə bilsəniz, bir neçə çox yararlı metod vardır. Ən vacib məsələ bitərəflikdir, bu isə o deməkdir ki, insanların gördükləri işə müdaxilə etməklə nəticələri korlamaq olmaz.

Asan "hazırlıqsız" metod

1. İştirakçılara yapışqanlı qeyd kağızı paylayın.

2. Xahiş edin ki, hər kəs komandanın üç əsas problemini yazsın.

3. Bitirdikdən sonra bir-biri ilə danışmadan həmin kağızları hər kəsin gözü qabağında bir neçə dəstə şəklində qruplara ayırsınlar.

4. Daha çox qeydlərin olduğu iki ən böyük dəstədəki kağızları oxuyun və müzakirə edin.

Bu zaman öyrədici bölmədə verilmiş fasilitasiya üsullarından istifadə etməyi unutmayın.

5. Müzakirələrdən doğan məsələlərin qeydlərini götürün.

Bu, asan bir metoddur, lakin belə bir çalışma sizə yaddırsa, onda əvvəlcədən hazırlaşın ki, müzakirəni düzgün apara və obyektiv nəticələr əldə edə biləsiniz. Ən əsası, öz fikrinizi bildirməklə, yaxud başqasının yazdıqlarını mühakimə etməklə nəticələri korlamayın.

125

Spesifik problemləri üzə çıxarmaq üçün daha uyğun metodlar: Bu kitabda verilmiş aşağıdakı çalışmaları sınayın:

1. Baş işlətmək lazımdır (səh. 88).

2. Yaxşını qoyub pisə baxmayın (səh. 93).

3. Əsl beyin fırtınası (səh. 96).

4. Küsülüləri barışdırın (səh. 98).

126

KOMANDAQURMA SSENARİLƏRİ

SON SÖZ

Hər qrup yüksək performansa malik komandaya

çevrilə bilmir, yaxud bu heç də bütün qruplar

üçün şərt deyil. Lakin bunun üçün

çalışmağa dəyər.

Bir komandanın tərkibində

işlədikdən sonra onun

kölgəsində işləmək

heç də asan olmur.

127

Müəllif haqqında

Pol Tizzard

Pol 2001-ci ildən bəri təlim üzrə sərbəst məsləhətçi kimi fəaliyyət göstərir. O, təcrübəli fasilitator, təlimçi və kouçdur. Həm özəl, həm də dövlət müəssisələri arasında bir çox müştəriləri var.

Əlaqə:

Pol Tizzardla paul@paultizzard.co.uk e-poçt ünvanı vasitəsilə

əlaqə saxlaya bilərsiniz.

Tel: + 44 (0)1737 841095