BÜDCƏLƏRİN İDARƏ EDİLMƏSİ

Biznesdə maliyyə

planlaşdırması,

büdcələrin hazırlanması

və idarə edilməsi üzrə

faydalı məsləhət və

praktiki təkliflər

Enn Houkins və

Klayv Törner

“Kitab idarəetmə ilə bağlı çox sayda "edə

"Klayvın mükəmməl tədris standartlarının

bilmədiklərimizi" "necə etməyin" aydın

səciyyəvi nümunəsi olan bu kitab belə bir

izahını verir. Büdcə ya müəmmalı, ya da

əhəmiyyətli prosesi çox oxunaqlı tərzdə

həddən artıq sadə şəkildə idarə olunan bir

işıqlandırır və hər iki müəllifin öz

sahədir. Bu kitab izah edir ki, büdcələrin

karyeralarında qazandıqları praktiki

idarə edilməsi yalnız bir sadə üsula deyil,

təcrübəni əks etdirir".

həm də praktiki idarəetmə üzrə qərarlar

silsiləsinə əsaslanır".

Endi Stivens, “Messier -

Dowty International” şirkətinin

Piter Nikols, "Investors In People"

əməliyyatlar üzrə baş direktoru

("İnsan resurslarına investisiya

qoyanlar") standartı üzrə Uolsol Peşəkar

Təlim və Sahibkarlıq Şurasının rəhbəri

BÜDCƏLƏRİN

İDARƏ EDİLMƏSİ

First published as the Managing Budgets Pocketbook by Anne Hawkins and Clive Turner. (c) Anne Hawkins and Clive Turner 1995. Azerbaijani translation published by arrangement with Management Pocketbooks Ltd.

COPYRIGHT

NOTICE

Please Read

The contents of this electronic book (text and graphics) are protected by international copyright law. All rights reserved.

The copying, reproduction, duplication, storage in a retrieval system, distribution (including by email, fax or other electronic means), publication, modification or transmission of the book are STRICTLY PROHIBITED unless otherwise agreed in writing between the purchaser/licensee and Management

Pocketbooks.

Depending on the terms of your purchase/licence, you may

be entitled to print parts of this electronic book for your personal use only. Multiple printing/photocopying is Wild’s Yard, The Dean,

STRICTLY PROHIBITED unless otherwise agreed in writing

Alresford, Hampshire

between the purchaser and Management Pocketbooks.

SO24 9BQ UK

If you are in any doubt about the permitted use of this

Tel: +44 (0)1962 735573

electronic book, or believe that it has come into your

Fax: +44 (0)1962 733637

possession by means that contravene this copyright notice, sales@pocketbook.co.uk please contact us.

www.pocketbook.co.uk

Azerbaijani translation published by arrangement with Management Pocketbooks Ltd

MÜNDƏRİCAT

GİRİŞ 1

KAPİTAL BÜDCƏLƏRİ 55

Strateji uyğunluq; hazırlıq; təsdiqlənmə;

qiymətləndirmə; digər büdcələrlə əlaqə.

MALİYYƏ PLANLAŞDIRILMASI 7

MƏHSULUN MAYA 63

Büdcə nədir; planlaşdırma ehtiyacı;

DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

mənfəət və pul vəsaitlərinin

Bu nə üçün vacibdir; sistemi necə

planlaşdırılması; yoxlama prosesi;

öyrənməli; necə yoxlamalı və

mütəmadi təhlil.

dəyişikliyə necə uyğunlaşmalı.

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ 29

Büdcə“təxribatçıları”; qızıl qaydalar;

ƏLAVƏ 1 100

büdcə tərtibinin dörd mərhələsi;

Biznesin maliyyə modeli.

giriş-çıxış təhlili; büdcələrin

“ƏLAVƏLƏR”

gözdən keçirilməsi; büdcələrə

ƏLAVƏ 2 103

nəzarət və onların idarə edilməsi.

Məhsulun maya dəyərinin

hesablanmasına dair nümunə.

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GİRİŞ

1

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GİRİŞ

İDARƏ ETMƏYİ BACARIRSINIZMI?

Siz biznesinizi idarə edirsiniz ... yoxsa biznesiniz sizi idarə edir?

Nə edəcəyinizi əvvəlcədən planlaşdırırsınız...

yoxsa işin gedişatında ortaya çıxanlara, sadəcə, reaksiya verirsiniz?

2

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GİRİŞ

PLANLAŞDIRMAĞI BACARMADIQDA

Şəkildə gördüyünüz hal sizin biznesinizdə baş veribmi?

Sizcə, bu halın səbəbi nə olub?

3

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GİRİŞ

KOORDİNASİYA VƏ NƏZARƏT

Öz fəaliyyətlərinin koordinasiyası və onlara nəzarət baxımından planlaşdırma müəssisələr üçün çox vacibdir.

Koordinasiya

Müəssisələr inkişaf etməyin ən yaxşı üsulları barədə şəxsi təsəvvürləri olan bir qrup şəxs tərəfindən idarə edilir.

Hədəflər və həmin hədəflərə necə çatmaq barədə rəhbərlər

arasında razılıq yoxdursa, komanda üzvləri sıx əməkdaşlıq

edə və nəticədə uğurlu faəliyyət göstərə bilməzlər.

Nəzarət

Müəssisələr əvvəlcədən razılaşdırdıqları hədəfə necə

çatacaqlarını yenidən qiymətləndirmək məqsədilə

əldə edilən nəticələri ilkin planları ilə müqayisəli şəkildə

təhlil etməlidirlər.

4

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GİRİŞ

TEZ-TEZ EŞİTDİYİMİZ KLİŞELƏR

“Planlaşdırmağa ayıracaq vaxtım yoxdur...” Bəlkə də, elə planlaşdırmadığınız üçün vaxtınız olmur!

“Rəhbərim planlaşdırır. Mən də bu plana uyğun şəkildə hərəkət etməyə davam edirəm...”

Bəs siz komandanın digər üzvləri ilə eyni istiqamətdə irəliləyirsinizmi?

“Əsas odur ki, satış baş tutsun...” Hansı satış? Bu satışlar mənfəətlidirmi? Yeni işlər qazandıra biləcəkmi?

“Nə mənası var? İşlər heç vaxt plana uyğun getmir...” İşlərinizi planlaşdırmaqla fikrinizi gələcəyə yönəldərək dəyişən mühitə daha çevik reaksiya verə bilərsiniz.

5

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GİRİŞ

PLANLAŞDIRMA HAMI ÜÇÜNDÜR!

Yadda saxlayın!

Təsəvvür edin ki, müəssisənizin fəaliyyəti böyük bir mexanizmi əks etdirir: bu mexanizmin ən böyük təkərindəki ən kiçik dişli çarx belə, planlaşdırma prosesində mühüm rol oynayır.

Planlı iş görməklə müəssisənizə necə töhfə verəcəyinizi ətraflı şəkildə qiymətləndirin...

Həmçinin plansız iş nəticəsində dəyə biləcək zərəri də düzgün müəyyənləşdirin!

6

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ

PLANLAŞDIRMASI

7

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

BÜDCƏ NƏDİR?

Büdcə – müəssisənin fəaliyyəti çərçivəsində planlaşdırma və nəzarət prosesinin əsasını təşkil edən idarəetmə vasitəsidir.

Tərifi:

Büdcə:

● resurslarınızın yanlış yerə sərf edilməsi ilə bağlı sizi narahatlıqdan xilas edərək...

● onların necə sərf ediləcəyinə

8

istiqamət verir.

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

BÜDCƏ PLANLAŞDIRMASI VACİBDİRMİ?

● Büdcəyə ehtiyac varmı?

● Maliyyə vəsaitlərini planlaşdırmaq zəruridirmi?

BƏLİ!

Biznes – pul qazandırmaq məqsədilə

fəaliyyət göstərən mürəkkəb bir maşındır.

Bu maşını şansın ümidinə buraxmayın!

9

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

PLANLAŞDIRMA EHTİYACI

Müəssisələrin aşağıdakı şəxslər qarşısında müəyyən öhdəlikləri var: - müəssisə sahibləri;

- kreditorlar;

- işçilər;

Bu öhdəliklər planlaşdırılmalıdır!

- təchizatçılar;

- müştərilər.

Müəssisələr mənfəət və pul vəsaitlərini planlaşdırmalıdır.

● Müəssisənin fəaliyyəti uğurlu olacaqmı?

● Öhdəlikləri yerinə yetirə biləcəkmi?

● Müəssisə sahiblərinin gözləntilərinə cavab verəcəkmi?

● Göstərilən səylərə dəyəcəkmi?

10

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

UZUN VƏ QISAMÜDDƏTLİ PLANLAŞDIRMA

● Müəssisələr həm uzun (strateji plan), həm də qısamüddətli planlaşdırma (biznes/

fəaliyyət planı) aparmalıdır.

● Strateji plan müəssisənin 3-5 il sonrakı vizyonunu müəyyənləşdirir.

● Biznes və ya fəaliyyət planı strateji məqsədlərə

nail olmaq üçün müəssisənin məhz indi

(və ya yaxın zamanda) atacağı addımları

müəyyən edir.

● Maliyyə planlaşdırması fəaliyyət planında

daha təfərrüatlı, strateji planda isə nisbətən

ümumiləşdirilmiş şəkildə olur.

11

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

MƏNFƏƏTİN PLANLAŞDIRILMASI

NƏDƏN BAŞLAMALI?

● İnsanları investisiya yatırmağa inandırmalısınız.

● Bazarı araşdırmalısınız.

● Məhsul və ya xidmətləri layihələndirməlisiniz.

● İş görmək üçün müvafiq vasitə və alətləri

seçməlisiniz.

Lakin bütün bunlar üçün bir plan olmalıdır!

12

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

MƏNFƏƏTİN PLANLAŞDIRILMASI

NƏDƏN BAŞLAMALI?

● Pul vəsaitinə ehtiyacınızın səbəbi;

● layihənizin effektivliyi;

● maliyyə nəticələrinin sizin və insanların gözləntilərinə cavab verib-verməyəcəyi aydın deyilsə: - insanlar sizin layihənizə investisiya yatırmayacaq; - banklar isə borc vəsaiti təmin etməyəcəkdir.

Odur ki, işə biznes (fəaliyyət) planını hazırlamaqla başlamalısınız.

13

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

MƏNFƏƏTİN PLANLAŞDIRILMASI

BİZNES PLANI

Biznes planı ümumi planlaşdırmaya “zəmin hazırlamalı” və qısamüddətli məqsədləri müəyyən etməlidir.

"Zəminin hazırlanması"

● Hansı məhsullarınız olacaq? Hansı bazarlara çıxacaqsınız?

● Rəqibləriniz kimlər olacaq? Onlar nə edəcəklər?

● İqtisadi amillər – inflyasiya, faiz dərəcələri, məzənnə və s.

● Proseslərinizə və/və ya bazarlara təsir göstərən texnoloji dəyişikliklər.

Qısamüddətli məqsədlər: qısa müddətdə nəyə nail olmağı planlaşdırırsınız?

● məhsullar – mövcud/yeni məhsullar;

● bazarlar – mövcud/yeni müştərilər;

● proseslər – mövcud/yeni təchizat üsulları;

● işçilər – bilik və bacarıq bazasında gözlənilən dəyişikliklər.

14

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

MƏNFƏƏTİN PLANLAŞDIRILMASI

BİZNESİN MALİYYƏ MODELİ

Biznesin maliyyə modeli resursların müəssisənin fəaliyyəti çərçivəsində necə hərəkət etdiyini izah edir.

Maliyyə planlaşdırması bu modelin yalnız baş tutmasını deyil, həmçinin necə irəliləməsini də ehtiva edir.

Biznesə qoyulan

BALANS

investisiyanın və onların

SƏHMDAR KAPİTALI

BORC KAPİTALI

BÖLÜŞDÜRÜLMƏMİŞ MƏNFƏƏT

HESABATI

mənbələrinin müəyyən bir

MALİYYƏ VƏSAİTLƏRİNİN MƏNBƏYİ

andakı vəziyyətinin xülasəsi

}

MALİYYƏ VƏSAİTLƏRİNİN İSTİFADƏSİ

OBYEKTLƏR / PROSESLƏR

MƏHSUL / XİDMƏTLƏR

ƏSAS VƏSAİTLƏR

DÖVRİYYƏ KAPİTALI

Satış

Amortizasiya

Daha az:

Bölüşdürülən xərclər

MƏNFƏƏT

Müəyyən hesabat

VƏ

dövrünü əhatə edən

Əməliyyat mənfəəti

ZƏRƏR

mənfəətlilik

Daha az:

göstəricilərinin xülasəsi

Faiz

HESABATI

}

Daha az:

Vergi

Daha geniş məlumat

Gəlirlər

üçün bax: Əlavə 1.

Dividend

Bölüşdürülməmiş mənfəət

15

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

MƏNFƏƏTİN PLANLAŞDIRILMASI

LOGİSTİKA AXINI

Modelin hansı hissəsində proseslərə daxil olmalıyam?

Satmağı planlaşdırdığınız məhsul və ya xidmətlər ilə başlayın. Onları necə emal edəcəyinizi və müştəriyə necə təqdim edəcəyinizi düşünün.

Məsələn:

SATIN ALINMIŞ

XAMMAL

İŞÇİ QÜVVƏSİ

MAŞINLARIN

MƏHSULLAR

İSTEHSAL GÜCÜ

İSTEHSAL HƏCMİ

HAZIR MƏHSUL

EHTİYATI

PAYLAŞDIRMA

Hansı sahələr biznesinizin uğurla

SATIŞ

irəliləməsinə mane olur?

16

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

MƏNFƏƏTİN PLANLAŞDIRILMASI

MƏHDUDLAŞDIRICI AMİL

● Biznesin uğurla irəliləməsinə mane ola biləcək məhdudlaşdırıcı amilləri müəyyən edin.

Başlıca məhdudlaşdırıcı amil, adətən, satış olur, ancaq istehsal həcmi, işçi qüvvəsinin bilik və

bacarığı və s. də bu amillər arasında ola bilər.

Məhdudlaşdırıcı amilin vaxt keçdikcə dəyişməsi də mümkündür. Məsələn, aşağıdakılar bu amilə təsir edə bilər:

Məhdudlaşdırıcı amil Əgər:

- reklama daha çox pul xərcləsəniz;

SATIŞ

- məhsulun satış qiymətini azaltsanız;

- əlavə maşın və avadanlıqlar alsanız;

İSTEHSAL HƏCMİ

- işi subpodratçıya versəniz;

İŞÇİ QÜVVƏSİNİN

- əməkhaqlarını artırsanız;

BİLİK VƏ BACARIĞI

- başqa əmək bazarlarından (məsələn, xaricdən) işçi qəbul etsəniz.

"Yoxlama və düzəliş prosesi"nin (bax: səh. 26) bir hissəsi bu "əgər"ləri əsaslandırmaqdan ibarətdir.

17

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

MƏNFƏƏTİN PLANLAŞDIRILMASI

MƏHDUDLAŞDIRICI AMİL

● Məhdudlaşdırıcı amili müəyyənləşdirdikdən sonra artıq planlaşdırmağa başlaya bilərsiniz: Hansı gəlirləri əldə edəcəyəm? – Bu, satış büdcəsində qeyd ediləcək.

Satışları təmin etmək və başqa qısamüddətli məqsədlərə nail olmaq üçün hansı xərcləri çəkməli olacağam? – Bu, xərc büdcəsində qeyd ediləcək.

Qeyd: PUL VƏSAİTLƏRİ DƏ MƏHDUDLAŞDIRICI AMİL OLA BİLƏR! BAX: Səh. 24.

18

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

MƏNFƏƏTİN PLANLAŞDIRILMASI

SATIŞ BÜDCƏSİ

Satış büdcəsi satıcılar tərəfindən tərtib edilmiş satış proqnozları ilə müəyyənləşdirilir.

● Satış proqnozları bir qayda olaraq, nikbin olur!

● Satış büdcəsini müəyyənləşdirərkən aşağıdakı amilləri nəzərə almalısınız: - qiymət(lər); - məhsul çeşidləri;

- məhsul həcmi; - vaxt.

● İstehsal həcmi/iş yükünü qiymətləndirmək üçün büdcə mərhələli şəkildə tərtib edilməlidir.

● Pul daxilolmaları üzrə büdcəni hazırlayarkən istehlakçı kreditini də nəzərə almağı unutmayın.

● Aşağıdakıları nəzərdə tutaraq planlaşdırılmış hər bir komponenti yoxlayın: - bütöv bazar; - əldə edilmiş nailiyyətlər; - rəqabət.

Qeyd: Xərc büdcələrini məntiqlə və ağlabatan şəkildə tərtib edə bilmək üçün satış büdcəsi kifayət qədər təfsilatlı hazırlanmalıdır. Tək məhsula əsaslanan fəaliyyət sahələrində bu, sadə bir işdir.

Məhsulların önəmli dərəcədə fərqli xərc növlərinə malik olduğu çoxməhsullu bizneslərdə isə

planlaşdırılmış satışların ətraflı təhlili vacibdir.

19

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

MƏNFƏƏTİN PLANLAŞDIRILMASI

XƏRC BÜDCƏSİ

Planlaşdırılan xərclər kapital və ya gəlir kimi təsnif edilir.

Kapital büdcəsi - əsas vəsaitlər və proseslər üzrə planlaşdırılmış məsrəflər.

Gəlir büdcəsi - xammal, işçi qüvvəsi üzrə planlaşdırılmış xərclər və müəssisənin cari xərcləri.

Bu kitabın növbəti bölmələrində kapital büdcələri və gəlir büdcələrinin tərtib edilməsi qaydalarını təfərrüatlı şəkildə müzakirə edəcəyik.

İstənilən halda, ehtiyatı əldən verməyin!

Kapital və gəlir büdcələrinin tərtib edilməsinə səhvən ayrı-ayrı fəaliyyət kimi baxıla bilər, ancaq hər biri digəri ilə əlaqəlidir, məsələn: - yeni maşının (kapital) alınması texniki sazlama xidməti, enerji, sığorta və s. üzrə xərclərə (gəlir) təsir edəcək; - xarici daşıma şirkətinin xidmətlərindən istifadə (gəlir) yeni çatdırılma vaqonlarına olan ehtiyacı aradan qaldıracaq (kapital).

Məntiqli düşünün və ardıcıllığa fikir verin!

20

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

MƏNFƏƏTİN PLANLAŞDIRILMASI

MODEL İLƏ ƏLAQƏ

İndi isə satış və xərc büdcələrini modelə daxil edə bilərsiniz.

SƏHMDAR KAPİTALI

BORC KAPİTALI

BÖLÜŞDÜRÜLMƏMİŞ MƏNFƏƏT

MALİYYƏ VƏSAİTLƏRİNİN MƏNBƏYİ

MALİYYƏ VƏSAİTLƏRİNİN İSTİFADƏSİ

OBYEKTLƏR / PROSESLƏR

MƏHSUL / XİDMƏTLƏR

ƏSAS VƏSAİTLƏR

DÖVRİYYƏ KAPİTALI

Satış

GƏLİR

Amortizasiya

Daha az:

Bölüşdürülən xərclər

BÜDCƏSİ

Əməliyyat mənfəəti

KAPİTAL

BÜDCƏSİ

Daha az:

Faiz

SATIŞ

Daha az:

Vergi

BÜDCƏSİ

Gəlirlər

Dividend

Bölüşdürülməmiş mənfəət

21

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

MƏNFƏƏTİN PLANLAŞDIRILMASI

MƏNFƏƏT ƏLDƏ EDƏ BİLİRSİNİZMİ?

Aşağıdakıları müəyyənləşdirmək üçün məhsulun maya dəyərinin hesablanması qaydasından istifadə edin:

- gəlir büdcəsini də nəzərə almaqla məhsullarınızın büdcədəki maya dəyəri nə qədər olacaq?

Eləcə də satış büdcənizi təyin etdikdən sonra:

- satmağı planlaşdırdığınız məhsullardan mənfəət əldə edə biləcəksinizmi?

Qeyd: Məhsulun maya dəyərinin hesablanması qaydalarını kitabın növbəti səhifələrində

öyrənəcəksiniz.

22

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

MƏNFƏƏTİN PLANLAŞDIRILMASI

MALİYYƏLƏŞDİRMƏ XƏRCLƏRİ

İndi modeli büdcədəki faiz,

SƏHMDAR KAPİTALI

BORC KAPİTALI

BÖLÜŞDÜRÜLMƏMİŞ MƏNFƏƏT

vergi və dividendlər ilə

MALİYYƏ VƏSAİTLƏRİNİN MƏNBƏYİ

tamamlaya bilərsiniz.

MALİYYƏ VƏSAİTLƏRİNİN İSTİFADƏSİ

OBYEKTLƏR / PROSESLƏR

MƏHSUL / XİDMƏTLƏR

ƏSAS VƏSAİTLƏR

DÖVRİYYƏ KAPİTALI

Satış

Amortizasiya

Daha az:

Bölüşdürülən xərclər

Əməliyyat mənfəəti

Daha az:

Faiz

Daha az:

Vergi

Maliyyə vəsaitlərinin mənbəyini nəzərdən keçirməyi unutmayın.

Gəlirlər

● Əlavə səhmdar kapitalına və/və ya borc kapitalına ehtiyac olacaqmı? Dividend Bölüşdürülməmiş mənfəət ● Dividendləri/faizləri müvafiq olaraq nəzərə almağı unutmamısınız ki?

Model tam şəkildə tənzimlənənə qədər bu işləri təkrarlayın.

23

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

PUL VƏSAİTLƏRİNİN PLANLAŞDIRILMASI

Müəssisələrin "sağ qalması" üçün onların pul vəsaitlərinə ehtiyacı var.

Pul vəsaiti olmasa, xammal, işçi qüvvəsi və ya xidmətlər üzrə ödəniş edə bilməzsiniz.

Pul vəsaiti olmasa, mənfəət gətirən maşınınız dayanacaq.

Mənfəət pul vəsaiti ilə eyni mənaya gəlmir.

● Siz pul vəsaitini, o cümlədən mənfəəti planlaşdırmalısınız.

● Bir sıra mənfəətli müəssisələr sonda müflis ola bilir!

● Buna görə də sadəcə mənfəətin planlaşdırılması kifayət etmir!

Unutmayın ki, pul vəsaitlərinin planı (pul axınları üzrə proqnoz) büdcənin nəzərdən keçirilməsi prosesinin ayrılmaz hissəsidir.

Pul axınları üzrə proqnoz yoxlanılıb qəbul edilənə qədər büdcə

planını qətiyyən təsdiq etməyin.

“Müəssisələr qəbiristanlığı” pul vəsaitləri tükənmiş bəxtsiz müəssisələrlə doludur.

Bunu mütləq nəzərə alın!

Mənfəət, pul vəsaitləri və pul axınlarının proqnozlaşdırılması arasındakı fərqlə

“Pul axınlarının idarə edilməsi” kitabında tanış olacaqsınız.

24

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

PLANI NECƏ QİYMƏTLƏNDİRMƏLİSİNİZ?

İndi isə planınızı qiymətləndirin. Kifayət qədər yaxşıdırmı? Plandakı fəaliyyətlər uğurla həyata keçirilərsə, sonda əldə edə biləcəyiniz nəticəni nəzərdən keçirin.

Plan müəssisəyə aşağıdakı şəxslər qarşısında maliyyə öhdəliklərini yerinə yetirməyə imkan verəcəkmi?

- Sahibkarlar: dividendlər, səhm qiymətinin artımı;

- Kreditorlar: faiz və borc üzrə əsas məbləğin geri ödənilməsi;

- İşçilər: əməkhaqları, ödənişlər, stabil məşğulluq;

- Təchizatçılar: ödəniş, fasiləsiz "tərəfdaşlıq";

- Müştərilər: keyfiyyət, mövcudluq, xidmət, zəmanət.

Həyata keçiriləcək işlərin yekun nəticəsi biznesin öz strateji məqsədlərinə

doğru irəliləməsinə imkan verəcəkmi?

Əgər verməyəcəksə... "yazı lövhəsinə geri qayıdın" və planda düzəlişlər edin!

Unutmayın, bu hələ ki plandır – gözlənilən nəticə qənaətbəxş deyilsə, planda düzəlişlər etməklə biznesi yenidən istiqamətləndirmək fürsətiniz var! Yoxsa sonra çox gec ola bilər...

25

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

YOXLAMA VƏ DÜZƏLİŞ PROSESİ

İndi isə büdcə layihəsinin təqdimatını həyata keçirirsiniz. Ardınca bu büdcə ilə bağlı sorğulara cavab vermək və ehtiyac varsa, müvafiq düzəlişlər etmək mərhələsi gəlir: ən ideal halda, bu prosesi əvvəlki mərhələlərdə iştirak etməmiş komanda yerinə yetirir.

● Büdcədə ardıcıllıq və məntiqəuyğunluq qorunubmu?

- hər yerdə eyni fərziyyələrdən istifadə edilibmi?

● Bu fərziyyələr doğrudurmu?

● Həlledici uğur amilləri hansılardır? Hansı risklər mövcuddur? Daha dəqiq desək: - planlaşdırılmış büdcə nəticələrinə nail olmaq üçün hansı hadisələr/amillər həlledici rol oynayır?

● Planlaşdırılmış büdcə gəlirləri risklərə dəyərmi?

● Daha yaxşısını edə bilərdinizmi?

Razılıq əldə edilənədək büdcəyə dəfələrlə düzəlişlər edilə bilər.

26

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

MÜTƏMADİ TƏHLİL

Gələcək qeyri-müəyyəndir.

Planlaşdırma biznesə qabaqcadan tədbir görməyə imkan verir, lakin yenə də taleyinizi dəqiqliklə təyin edə bilməyəcəksiniz.

Reallıqları görün!

Planlarınızı mütəmadi şəkildə nəzərdən keçirin:

- hansı yeni imkanlar yaranıb?

- yeni risklər varmı?

- maliyyə vəziyyəti və nəticələri necədir?

Biznesin idarə edilməsi sizdən tələb edir ki, hər şeyi mütəmadi şəkildə yenidən nəzərdən keçirəsiniz. Mütəmadi təhlil nəticəsində siz baş verən dəyişikliklərə reaksiya verə biləcəksiniz.

Həmişə gələcəyi proqnozlaşdırmağa çalışın!

27

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MALİYYƏ PLANLAŞDIRMASI

QARŞILIQLI ƏLAQƏLƏR

Kitabın növbəti səhifələrində maliyyə planlaşdırmasının əsas komponentlərindən bəziləri təhlil edilir: ● gəlir büdcələri;

● kapital büdcələri;

● məhsulun maya dəyərinin hesablanması.

Əksər hallarda bu komponentlərə biznes daxilində

bir-birindən ayrı, əlahiddə fəaliyyətlər kimi baxılsa da, bu komponentlərin arasındakı mürəkkəb qarşılıqlı əlaqələri nəzərdən qaçırmaq olmaz.

Məsələn, yeni maşın və ya hər hansı avadanlığı satın almaq qərarı kapital büdcəsi, gəlir büdcəsi, satış büdcəsi (əgər müştəri daha çox satın alır və daha çox ödəyirsə), o cümlədən pul vəsaitləri büdcəsinə təsir etməklə, bir növ, «dalğa effekti» yaradır.

Büdcələrin hər birinə ayrı-ayrılıqda deyil, mütəşəkkil bir bütünün hissələri kimi baxın.

28

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

29

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

MƏQSƏD

Gəlir büdcələri biznesin fəaliyyət xərclərinin planını təyin edir.

● Biz nəyə nail olmağa çalışırıq?

- Müəssisənin planını həyata keçirə bilmək üçün resursların effektiv və səmərəli bölüşdürülməsinə nail olmağa çalışırıq.

● Bir çox müəssisələrdə nə müşahidə olunur?

- Heç kəsin məhəl qoymadığı və etibarını itirmiş bir proses müşahidə olunur!

Niyə?

Növbəti səhifədə qeyd olunanlardan hər hansı biri sizə tanış gəlirmi?

30

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ “TƏXRİBATÇILARI”

1 “Heç kəs mənim fikrimi soruşmadı... aydın məsələdir ki, bizim əlavə təmir işlərinə ehtiyacımız var”.

2 “Məndən öz büdcəmi tərtib etməyimi istəyirsiniz? Müştərilərim şikayətlənir, təchizatçılarım tətil edir... Təxminən 10 min AZN verin və imkan verin, işlərimi qaydasına salım".

3 “Gələn il üçün büdcəm? Bu il nə xərclədim ki?”

4 “Mənə 9 min AZN lazım olacaq... Ən yaxşısı, gözlənilməz hallar üçün 1000 AZN da əlavə edim...

Keçən il büdcələr 8% ixtisar edilmişdi, odur ki, hər ehtimala qarşı, büdcəni 10% də qaldırım...

Onlara 11 min AZN deyim”.

5 “Büdcəm azalarsa, müəssisədəki statusumu itirərəm”.

6 “Vəssalam, büdcə məsələsini həll elədik. Ötürək mühasibə, növbəti 12 ayda nə edəcəyini özü bilər".

7 “Bütün büdcəmi xərcləməsəm, gələn il bu qədər büdcə ayırmayacaqlar”.

8 “Büdcədən kənara çıxmadıqca heç kim məni sorğu-suala tutmaz”.

31

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİNİN QIZIL QAYDALARI

1: Hər kəsi bu prosesə cəlb edin. Kollektivə aid məsələni elə kollektiv şəkildə də həll edin.

Büdcə tərtibini rəhbərliyə aid işə ÇEVİRMƏYİN.

Müəssisənin vəsaitinin xərclənməsi üzrə məsul olan hər kəsi MÜTLƏQ bu işə CƏLB EDİN: - onlar vəsaitin düzgün bölüşdürülməsi ilə bağlı təcrübəyə və biliklərə malikdir; - bu prosesə cəlb edildikdə onlar daha da həvəslənərək canla-başla işə girişəcəklər; - nəticəyə görə məsuliyyət daşımalıdırlarsa, deməli,

əllərində olan resursların müəyyənləşdirilməsində

də rol oynamalıdırlar.

● Büdcədəki rəqəmlərin müəyyən edilməsində

HEÇ KƏS MƏNİM

müvafiq işçilərin söz haqqının olması il ərzində

FİKRİMİ SORUŞMADI...

bu rəqəmlərin reallaşmasında vacib rol oynayır.

AYDIN MƏSƏLƏDİR Kİ...

32

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİNİN QIZIL QAYDALARI

2: Büdcə tərtibi planlaşdırma mərhələsinin əsas hissəsidir. Odur ki, bu işi lazımi qaydada yerinə yetirmək üçün kifayət qədər vaxt ayırın!

Büdcə tərtibinin vacibliyinə BARMAQARASI BAXMAYIN... çünki bu sizin işinizin ƏN VACİB hissəsidir.

Büdcəni düzgün şəkildə hazırlamaq üçün mütləq KİFAYƏT QƏDƏR VAXT AYIRIN.

● Büdcənin düzgün qurulması sizdən düzgün plan tərtibi tələb etməklə yanaşı, həm də gündəlik qərarların qəbul edilməsində də kömək edir.

● Büdcəyə həddindən az vəsait ayırmaqla siz növbəti

il əziyyət çəkəcək və “əlçatmaz hədəflər”ə nail

olmağa çalışacaqsınız.

MÜŞTƏRİLƏRİM

● Bir funksional bölməyə həddindən artıq büdcə

ŞİKAYƏTLƏNİR,

vəsaiti ayırmaqla isə siz başqa bölmələri

müəssisəyə mənfəət gətirə biləcək zəruri

TƏCHİZATÇILARIM

vəsaitdən məhrum edəcəksiniz.

TƏTİL EDİR...

33

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİNİN QIZIL QAYDALARI

3: Büdcələr gələcək ehtiyaclara cavab vermək üçün resurslar ayırır.

İrəliyə baxmağa davam edin!

Gələcəyi keçmişə SÖYKƏMƏYİN!

Büdcə dövründə nail olmaq istədiyiniz hədəflərinizi MÜTLƏQ BİR DAHA NƏZƏRDƏN KEÇİRİN!

● Keçən illə müqayisədə büdcəyə kiçik artım əlavə etmək büdcə tərtibində tez-tez rast gəlinən üsuldur; bu, başlanğıc nöqtəni tapma yollarından biridir, lakin kifayət deyil.

● Bir çox müəssisə gələn ilin də bu il ilə eyni olacağını fərz edir və eyni səhvləri təkrar edirlər!

● Planlaşdırma asan deyil – gələn il fərqli olacaq...

BU İL

bəs bu fərq nədən ibarət olacaq?

NƏ XƏRCLƏDİM

Kİ?..

34

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİNİN QIZIL QAYDALARI

4: Büdcələr məhdud resursları müəssisənin bir-biri ilə rəqabət aparan ehtiyacları üçün ayırır. Lazım olandan artığını istəməyin!

Büdcələri ÇOX ŞİŞİRTMƏYİN!

Büdcəni mütləq “ən çox ehtimal olunan” faktlara görə TƏRTİB EDİN.

● Büdcə fərziyyələrini aydın qeyd edin.

● Alternativ ssenarilərin resurslara təsirini izah edin.

● Büdcənin həddən artıq şişirdilməsi onun hazırlanması ƏN YAXŞISI, prosesini oyuna çevirir – nəticədə biznes fəaliyyəti

GÖZLƏNİLMƏZ HALLAR ÜÇÜN

uduzacaq.

1000 AZN də ƏLAVƏ EDİM VƏ

BÜDCƏ İXTİSASLARINA

QARŞI BİR AZ DA YÜKSƏK

BÜDCƏ İSTƏYİM.

35

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİNİN QIZIL QAYDALARI

5: Uğurlu rəhbər ən böyük büdcəsi olan deyil, mövcud

büdcədən səmərəli şəkildə istifadə edəndir.

İnsanları büdcələrinin həcminə görə QİYMƏTLƏNDİRMƏYİN!

Onları mövcud resurslardan nə dərəcədə effektiv və səmərəli şəkildə istifadə etdiklərinə

görə QİYMƏTLƏNDİRİN.

● “İmperiyaqurma” həvəs və davranışlarını qınayın.

● Bu və ya digər şöbələrin üstün tutulması və

ayrı-seçkiliyə köklənmiş “dar” baxışları dəyişin.

BÜDCƏM AZALARSA,

● Komanda yanaşmasını təşviq edin.

MÜƏSSİSƏDƏKİ

STATUSUMU

İTİRƏRƏM.

36

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİNİN QIZIL QAYDALARI

6: Zaman dayanmır, fasiləsiz davam edir. Büdcənin tərtib edilməsi, yəni gələcəyin planlaşdırılması da davamlı proses olmalıdır.

Büdcə tərtibini ildə bir dəfə həyata keçirilən fəaliyyətə ÇEVİRMƏYİN.

Büdcələrə mütəmadi şəkildə YENİDƏN BAXILMALI və DÜZƏLİŞLƏR EDİLMƏLİDİR.

● Dəyişkən iş mühitinə uyğunlaşmaq üçün büdcələri mütəmadi şəkildə

yenidən yoxlayın və düzəlişlər edin; məsələn: hər rüb növbəti on iki ayın proqnozunu və büdcəsini yenidən tərtib edin.

● Unutmayın ki, gələcək qeyri-müəyyəndir.

BUDUR – BÜDCƏ

TƏRTİB EDİLDİ. BUNDAN

SONRASI MÜHASİBİN

Görün "Covid-19" pandemiyası

PROBLEMİDİR.

dünyanı nə günə qoydu!

37

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİNİN QIZIL QAYDALARI

7: Büdcələr bu ilin xərclərinə əsasən deyil, gələcəkdəki ehtiyaclara əsasən təyin olunur. İlin sonuna yaxın qəfildən yaranan və ya artan xərcləri ciddi şəkildə yoxlayın!

Yanlış və məntiqsiz cəhd göstərərək qiymətli resursları gələn ilin büdcəsini qoruyub saxlamaq naminə İSRAF ETMƏYİN.

Digər şöbələri istifadə edilməmiş artıq resurslar barədə mütləq MƏLUMATLANDIRIN ki, bu resurslar başqa şöbələrdə faydalı şəkildə istifadə oluna bilsin.

BÜTÜN VƏSAİTLƏRİ

● Unutmayın: gələn ilin büdcəsi bu ilin xərclərinə

XƏRCLƏMƏSƏM, GƏLƏN

DEYİL, gələn ilin ehtiyaclarına əsaslanmalıdır!

İL BU QƏDƏR BÜDCƏ

AYIRMAYACAQLAR.

38

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİNİN QIZIL QAYDALARI

8: Büdcələr resursları mövcud prioritetlərə və gözlənilən xərclərə əsasən ayırır. Bu prioritetlər və xərclər dəyişə bilər.

Büdcəyə “xərcləmək üçün lisenziya” kimi BAXMAYIN.

Bütün xərcləri mütləq şəkildə NƏZƏRDƏN KEÇİRİN. - bu hələ də lazımdırmı?

- bu ən yaxşı yoldurmu?

- prioritetlər dəyişibmi?

● Xərclərə, doğrudan da, ehtiyac olub-olmadığını yoxlayın!

● İstifadə olunmayan resursların azad edilməsi

BÜDCƏDƏN

müəssisənin digər sahələrdəki problemlərinin

həllində istifadə oluna bilər.

KƏNARA ÇIXMADIQCA

HEÇ KİM MƏNİ SORĞU-

SUALA TUTMAZ.

39

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİNİN QIZIL QAYDALARI

PROQNOZ MODELİ

Büdcənin uğurlu şəkildə tərtib edilməsinə təkbaşına nail olmaq mümkün deyil.

Hər kəs yeni yanaşmaya riayət etməlidir.

Komandada hər şeydə səhv tapmağa çalışan xırdaçı və

işpozan adamlar ola bilər. Onların davranışını dəyişdirmək lazımdır.

Təbliğat aparın! Belələrinin işi pozmasına imkan verməyin!

Proqnoz (“FORECAST”) modelindən istifadə edin!

" Forward-thinking” – uzaqgörənlik

" Open Management style” – açıq idarəetmə tərzi

" Review continously” – mütəmadi təhlil

" Exacting” – dəqiqlik

" Committed” – sadiqlik

" Adaptable” – uyğunlaşma qabiliyyəti

" Self-critical”– özünütənqid

40

" Team Approach”– komanda yanaşması

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİ

“UZAQGÖRƏNLİK” YANAŞMASINI tətbiq edin!

Aşağıdakı fikir ilə başlayın:

“Siz məndən müəyyən bir fəaliyyəti həyata keçirməyimi tələb edirsiniz. Mənim büdcəyə olan ehtiyacım məhz sizin bu tələbinizdən irəli gəlir”.

Ardınca isə 4 mərhələ gəlir:

1-ci mərhələ: Nəyə nail olmağımı gözləyirsiniz?

2-ci mərhələ: Bunu necə edəcəyəm?

3-cü mərhələ: Hansı resurslara ehtiyacım olacaq?

4-cü mərhələ: Bu resurslar neçəyə başa gələcək?

Giriş-çıxış modeli üzrə yanaşma bu dörd mərhələdə sizə bələdçilik edə bilər.

41

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİ

GİRİŞ-ÇIXIŞ TƏHLİLİ (G/Ç)

● G/Ç şöbələrarası əlaqənin müştəri-təchizatçı əsasında qurulduğu KÜİ-də (keyfiyyətin ümumi idarə

edilməsi) tez-tez istifadə olunan bir üsuldur.

● Bu üsul həmçinin büdcə tərtibinin yanlış və düzgün yollarını göstərməyə də kömək edir:

GİRİŞ ÇIXIŞ

PROSES

Əlimdə bu

Bu resurslardan belə

Axırda bir nəticə

resurslar var.

istifadə edəcəyəm”

ortaya çıxacaq.

YANLIŞ !!!

Buna nail olmaq üçün mən

Siz məndən müəyyən

Həmin fəaliyyətləri həyata

müəyyən fəaliyyətlər

bir nəticəyə nail

keçirmək üçün mənə bu

həyata keçirməliyəm.

olmağımı tələb edirsiniz.

resurslar lazımdır.

DÜZGÜN !!!

42

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİ

GİRİŞ-ÇIXIŞ YANAŞMASI

GİRİŞ

PROSES

ÇIXIŞ

1-ci mərhələ: Nəyə nail olmağımı gözləyirsiniz?

● ÇIXIŞ göstəricilərini (yəni nail olmaq istədiyiniz nəticəni) müəyyən edin.

● Aydınlaşdırın: nəyə nə vaxt nail olunmalıdır; məsələn: hər il 1000 ədəd məhsul istehsal etmək və ya hər rüb 500 qutu məhsul satmaq; və ya dekabra qədər reklam kampaniyası hazırlamaq;

və ya 12 ay ərzində pis keyfiyyətə dair şikayətləri 20 %-ə qədər azaltmaq; və ya hər müştəriyə ildə 4 dəfə baş çəkmək.

43

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİ

GİRİŞ-ÇIXIŞ YANAŞMASI

2-ci mərhələ: Bunu necə edəcəyəm?

● PROSESİ, yəni ÇIXIŞ göstəricilərinə necə nail olacağınızla bağlı müvafiq üsulları seçin.

● Mövcud prosesi gözdən keçirib yoxlayın.

● Alternativləri nəzərdən keçirin: - öz işçilərimizdən istifadə etmək?

- kənar agentliklərdən istifadə etmək?

- avtomatlaşdırmaq?

● Heyətinizi yeni fikirlər təklif etməyə həvəsləndirin.

Sonra alternativləri qiymətləndirin və seçiminizi edin.

3-cü mərhələ: Hansı resurslara ehtiyacım olacaq?

Tələb olunan XƏRCLƏRİ müəyyən edin:

İnsan resursları – neçə nəfər?

– hansı bilik və bacarıqlar?

– hansı saatlar?

Xərclər – nə almaq lazımdır? Keyfiyyəti? Miqdarı?

44

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİ

GİRİŞ-ÇIXIŞ YANAŞMASI

4-cü mərhələ: Bu resurslar neçəyə başa gələcək?

Yalnız bu mərhələdə maliyyə nöqteyi-nəzərindən hesablama aparmağa cəhd edə bilərsiniz.

Bu asandır! İndi maliyyə funksiyası sizə kömək edə biləcək.

İnsan resursları: tələb olunan bilik və bacarıqlara uyğun maaş; normal iş saatından artıq işləmə və növbəli işə görə ödəniş; gözlənilən maaş artımı; işçi qüvvəsinə çəkilən xərclər (sığorta və digər müavinət ödənişləri).

Xərclər: mövcud qiymətlər və ya qiymətlər təyin edilməyibsə, yeni qiymətlər təyin edin; proqnoz edilmiş/bilinən qiymət artımları.

Büdcəniz artıq təqdim edilməyə hazırdır!

45

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİ

BÜDCƏNİN KOORDİNASİYASI

Giriş-çıxış yanaşması büdcələrin koordinasiyası üçün effektiv vasitəni təmin edir.

Unutmayın ki, hər bir “çıxış göstəricisi” kiminsə “giriş göstəricisi” olmalıdır.

PLANLAŞDIRDIĞINIZ ÇIXIŞ GÖSTƏRİCİLƏRİNİZİ MÜVAFİQ ŞƏXSLƏRƏ BİLDİRİN.

- çıxış göstəricisi tələb olunurmu?

- tələb olunan formatda/tezlikdə olacaqmı?

Büdcələr ardıcıl və tələblərə uyğun şəkildə tərtib edilirmi?

46

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİ

BÜDCƏNİN GÖZDƏN KEÇİRİLMƏSİ

● Dörd mərhələli prosedurdan keçməklə aşağıdakılara dair razılıq əldə edilir: (1) əldə ediləcək nəticələr; (2) istifadə ediləcək proses; (3) həmin nəticələrə nail olmaq üçün (4) həmin resursların dəyəri.

bu prosesdə tələb olunan resurslar;

● Büdcəyə edilən sonrakı dəyişikliklər:

tələb olunan çıxış göstəricilərində dəyişikliyə;

və ya alternativ prosesə;

və ya tələb olunan resurslardakı dəyişikliyə;

və ya bu resursların dəyərindəki dəyişikliyə uyğun olmalıdır.

● Büdcənin etibarlılığını qorumaq üçün “giriş” və “çıxış” göstəricilərinə edilən dəyişikliklər bir-biri ilə uyğunlaşdırılmış şəkildə aparılmalıdır.

47

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏ TƏRTİBİ

BÜDCƏNİN GÖZDƏN KEÇİRİLMƏSİ

● Strukturlu yanaşma sayəsində büdcə xərcləri daha

düşünülmüş şəkildə müəyyənləşdirilir və ümumi büdcə

ixtisarının yarada biləcəyi ruh düşkünlüyünün qarşısı alınır.

● Büdcə xərclərində ixtisarların elan edilməsi nəticəsində

büdcələrin etibarlılığının azalması heç də təəccüblü

deyil! Ona görə də büdcələrin əvvəlcədən lazımi

şəkildə hazırlanması vacibdir.

● Yaxşı tərtib edilmiş büdcələr sonradan gözdən

keçirilərkən kor-koranə şəkildə azaldılırsa, gələcəkdə

bu büdcələrin hazırlanmasına heç kim əlavə səy

göstərmək istəməyəcək.

● İxtisarlar məntiqli olmalıdır. Bəzi xərclərin səmərəli şəkildə

qiymətləndirilməsi mümkün deyil, məsələn: kompüterlərə təmir xidmətinin göstərilməsi üzrə 5000 AZN dəyərində 3 illik müqavilə artıq imzalanmışdırsa, bu məbləğə 10% ixtisarı necə tətbiq edə bilərsiniz?

48

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏLƏRƏ NƏZARƏT VƏ ONLARIN

İDARƏ EDİLMƏSİ

Büdcə artıq razılaşdırılıb. İşimiz yekunlaşdı? XEYR

İndi ona nəzarət etmək lazımdır.

Büdcə nəzarətinə, adətən, sadə və qapalı tənzimləmə sistemi kimi baxılır: PLAN

FAKTİKİ

Büdcənin hazırlanması

Faktiki xərclər

MÜQAYİSƏ

Planlaşdırılan və faktiki xərclər

HESABAT

TƏDBİR*

izafi xərclər/"qənaət" olaraq

bilinən "kənarlaşmalar"

* Tədbir - lazımi tədbirlərin görülməsi bu sistemin vacib hissəsidir!

Siz ya: i) faktiki xərcləri büdcəyə uyğunlaşdırmalı, ya da; ii) daimi və ya davam edən izafi xərc, yaxud qənaət nəticəsində büdcəyə dəyişiklik etmək ehtiyacı barədə müvafiq şəxslərə və şöbələrə məlumat verməlisiniz.

49

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏLƏRƏ NƏZARƏT VƏ

ONLARIN İDARƏ EDİLMƏSİ

KƏNARLAŞMALARA DAİR HESABAT

Üç "R"i (üç əsas şərti) yadda saxlayın:

● Qeyd edilən sistemdən əldə edəcəyimiz məlumatlar:

- sürətli (" Rapid");

- müntəzəm (" Regular");

- etibarlı (" Reliable") olmalıdır.

● Kənarlaşmaları tez bir vaxtda müəyyənləşdirməlisiniz ki:

- onların nə üçün baş verdiyini araşdıra və anlaya;

- büdcələr ilə kənarlaşmalar arasındakı əlaqəni anlaya (məsələn, əlavə satışlar qablaşdırma şöbəsində əlavə işlərin yaranması və çatdırılma xərclərinin artması ilə nəticələnəcək); - xərcləri büdcəyə uyğunlaşdırmaq üçün tədbirlərinizi dəyişdirməklə, ya da büdcəyə dəyişiklik edilməsi ehtiyacı barədə məlumat verməklə, kənarlaşmalara effektiv şəkildə reaksiya verə

biləsiniz.

50

● Problemlərinizi gizlətməyin!

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏLƏRƏ NƏZARƏT VƏ

ONLARIN İDARƏ EDİLMƏSİ

KƏNARLAŞMALAR NƏDİR?

● Bu tənzimləmə sistemi yalnız planlaşdırdığınızdan daha çox vəsaitə ehtiyacınızın olub-olmayacağını hesablamaq üçün nəzərdə tutulmayıb.

● Unutmayın ki, resursların ayrılmasının səbəbi müəssisənin öz məqsədlərinə nail olmaq üçün gördüyü tədbirlərdir: - hər hansı qənaət və ya izafi xərc performansda baş verən dəyişikliklə əlaqəlidirmi?

- plan uğurla icra edilibmi... gözlənildiyindən daha uğurlu alınıbmı?

Büdcə heç vaxt sabit qalmır! Büdcə müəyyən vaxt çərçivəsində tələb olunan işləri icra etmək üçün resursların ayrılması deməkdir: - tələb olunan işlər dəyişibmi?

- biznesin məqsədləri dəyişibmi?

- strateji plan dəyişibmi?

51

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏLƏRƏ NƏZARƏT VƏ

ONLARIN İDARƏ EDİLMƏSİ

KOMANDA YANAŞMASI

Uğurlu büdcə tərtibi imkan verir ki, müəssisənin ehtiyacları dəyişdikcə hər bir şöbəyə və rəhbərə ayrılan resursların planlaşdırılması da ona uyğun dəyişsin.

İlkin büdcənizdə pul varsa, bu o demək deyil ki, siz onu

xərcləməlisiniz! Axı başqa birinin daha təcili ehtiyacı ola bilər!

Resurs ayırmalarını optimallaşdırmaq üçün komanda

yanaşmasını təşviq edin.

Ünsiyyət əsas şərtdir!

- Biznesdə hansı yeni imkanlar yaranmışdır?

- Hansı yeni təhlükələr ortaya çıxmışdır?

- Bütün bunlarla bağlı rəhbərlər hansı

resursları təklif edə bilərlər?

52

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏLƏRƏ NƏZARƏT VƏ

ONLARIN İDARƏ EDİLMƏSİ

KOMANDA YANAŞMASI

Müəssisənin funksional şöbələri bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə, ayrı-ayrılıqda hərəkət etməməlidir.

● Bir sahədə mövcud olan problemlər:

- digər şöbələrin icra etdiyi işlərin nəticəsi ola bilər;

- digər büdcə sahiblərinə təsir edə bilər.

(Giriş-çıxış təhlilini və daxili təchizatçı-müştəri münasibətlərini yadınıza salın.) Bax: səh.42

● Məsələn, müştərilərə pulun geri qaytarılması üzrə xərclərdə büdcə ilə müqayisədə artım baş veribsə, bu: - daha ucuz materialların satın alınması nəticəsində yaranmış ola bilər (bir sahədə büdcəyə qənaət başqa sahədə yaranmış izafi xərci kompensasiya edirmi?); - satışa çıxarılan yeni məhsullarınızın uğuruna təsir edə bilər.

Bu cür məsələlərə dar "funksiya/şöbə nöqteyi-nəzəri"ndən DEYİL, ümumi müəssisə nöqteyi-nəzərindən yanaşın.

Görüşlər təşkil edərək belə məsələləri müzakirə edib, izafi xərclər barədə məlumat verib və onları müəssisənin ümumi problemi kimi həll edə bilərsiniz. Məsələn, bu məqsədlə ayda bir dəfə işgüzar naharların təşkili heç də pis fikir deyil.

53

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

GƏLİR BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏLƏRƏ NƏZARƏT VƏ

ONLARIN İDARƏ EDİLMƏSİ

İRƏLİYƏ BAXMAĞA DAVAM EDİN!

Hesabat dövrləri (ay, il sonu və s.), əsasən, süni təsirə malikdir.

Müəssisələr bu cür “stop-start” tərzində işləməməlidirlər!

İl sonundan sonrakı dövrü düşünün!

● Dəyişkən (davam edən) büdcə sistemi planlaşdırmanın keyfiyyətini artırır, qısamüddətli həllərdən uzaq olmağa kömək edir və beləliklə də, rəhbərləri gələcəyə baxmağa sövq edir.

● Dəyişkən büdcə sistemini hazırlamaq üçün hər ayın sonunda büdcəyə əlavə ay artırın və

bununla hər zaman 12 ay irəliyə baxın; beləliklə, rəsmi büdcə tərtibi müddətində çoxlu vaxt və əməyə qənaət edəcəksiniz!

54

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

KAPİTAL BÜDCƏLƏRİ

55

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

KAPİTAL BÜDCƏLƏRİ

GİRİŞ

Gəlir büdcəsinə kapital məsrəfləri daxil deyil.

Kapital məsrəflərinə müəssisənin bir neçə il istifadə edəcəyi qurğu, avadanlıq, bina və s.

(“əsas vəsaitlər”) satın almasına çəkdiyi məsrəflər aiddir.

Kapital məsrəfləri kapital büdcəsində ayrıca hesablanır.

56

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

KAPİTAL BÜDCƏLƏRİ

STRATEJİ UYĞUNLUQ

● Kapital məsrəfləri strateji investisiyadır:

- o, gələcəkdə müəssisənin uzun illər ərzində məhsul buraxacağı və ya xidmət göstərəcəyi yolu müəyyən edir.

● Yanlış seçimlər rəqabət üstünlüyünün itirilməsi ilə nəticələnir.

● Strateji investisiyalarla bağlı qərarların ləğv edilməsi çox vaxt aparır və baha başa gəlir.

● Odur ki, büdcənin tərtibi və təsdiqi sistemi müfəssəl və dəqiq olmalıdır.

● Əksər müəssisələr kapital xərclərinin idarə heyəti tərəfindən təsdiqlənməsini tələb edir.

57

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

KAPİTAL BÜDCƏLƏRİ

BÜDCƏNİN HAZIRLANMASI

● Kapital büdcəsi aşağıdakıları nəzərdən keçirdikdən sonra hazırlanır: İstehsal həcmi - biznes planı əlavə istehsal/daşınma üçün ehtiyac yaradırmı?

Əvəzetmə - hansı avadanlıqların/obyektlərin dəyişdirilməsinə ehtiyac var; nə ilə?

Təhlükəsizlik - sağlamlıq və təhlükəsizliyin qorunmasına dair qanunvericiliyə riayət etmək üçün tələb olunan investisiya nəzərdə tutulubmu?

Səmərəlilik - ümumi xərclər necə azaldıla bilər?

Bütün bunlar istehsal strategiyası kontekstində həyata keçirilməlidir.

- Kapital büdcəsi təsdiq üçün idarə heyətinə təqdim edilir.

- Büdcənin təsdiqində:

- pul vəsaitlərinin mövcudluğu və;

- müəssisə, yaxud qrup daxilində prioritetlər nəzərə alınır.

58

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

KAPİTAL BÜDCƏLƏRİ

MƏSRƏFLƏRİN TƏSDİQLƏNMƏSİ

● Kapital büdcəsi planlaşdırılmış investisiyanı müəyyən edir.

● Lakin: büdcənin olması o demək deyil ki, siz onu istədiyiniz kimi istifadə edə bilərsiniz.

● Büdcəyə sahib olan idarəçi investisiya proqramını həyata keçirmək istəyirsə, əlavə

qiymətləndirmə təqdim etməlidir.

● Bu sənəd, adətən, “kapital məsrəfinin qiymətləndirilməsi hesabatı”, “əsas vəsait sifarişi” və ya "KMT” (kapital məsrəfləri üzrə tələb) adlanır.

● Belə sənədlərdə tələb olunan təfərrüatın səviyyəsi fərqli olur, lakin adətən, aşağıdakılar daxil edilir: - satın alınmalı əsas vəsait haqqında təfərrüatlı məlumat;

- tövsiyə olunan satınalmanın səbəbi (“strateji məntiq”);

- maliyyə təhlili (fayda və xərclərin müqayisəsi və s.).

59

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

KAPİTAL BÜDCƏLƏRİ

KAPİTAL MƏSRƏFLƏRİNİN

QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

STRUKTURLU YANAŞMA

Kapital məsrəfləri üzrə hər bir tələb aşağıdakıları nəzərə alaraq yoxlanılır: Strateji uyğunluq: Təklif olunan xərclər biznesin strategiyasına uyğundurmu?

Riskin növü: Nəticədə alınan riskin səviyyəsi məqbuldurmu?

Məlumat bazası: Məlumatlar necə toplanır? Hansı fərziyyələrdən istifadə edilir?

Maliyyə vəziyyəti: Gözlənilən maliyyə gəliri nədir? Gəlir riskə dəyirmi?

İdarəetmə məsələləri: Layihənin qənaətbəxş şəkildə tamamlanmasını təmin etmək üçün idarəetmə resursları/bilik və bacarıqları mövcuddurmu?

60

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

KAPİTAL BÜDCƏLƏRİ

DİGƏR BÜDCƏLƏRLƏ ƏLAQƏ

GƏLİR BÜDCƏSİ İLƏ ƏLAQƏ

Kapital məsrəfi və gəlir büdcəsindəki əməliyyat xərcləri arasında qarşılılı əlaqəni yadınıza salın.

Kapital məsrəfi Gəlir büdcəsindəki əməliyyat xərcləri Binalar Tariflər, elektrik enerjisi, təmir xərcləri, amortizasiya*

Maşın və avadanlıq Məhsuldarlıq, işçi qüvvəsi, təmir, amortizasiya*

Nəqliyyat vasitələri Vergi, sığorta, yanacaq, amortizasiya*

Buna görə də kapital və gəlir büdcələri bir-birinə uyğun şəkildə hazırlanmalıdır.

SATIŞ BÜDCƏSİ İLƏ ƏLAQƏ

Bu investisiya müştərilərinizə hansı faydanı yaradır?

Əlavə satış əlavə əməliyyat xərclərini kompensasiya edəcəkmi?

Əgər kompensasiya etməzsə, bunun nəticəsində müəssisənizin mənfəəti azalacaq!

* Amortizasiya, kapital məsrəfləri və əməliyyat xərcləri “Balans hesabatı” kitabında daha ətraflı izah edilmişdir.

61

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

KAPİTAL BÜDCƏLƏRİ

PUL VƏSAİTİ BÜDCƏSİ İLƏ ƏLAQƏ

Kapital məsrəfləri pul vəsaiti tələb edir!

Aşağıdakıları nəzərə almaq zəruridir:

● Nə qədər vəsait tələb olunacaq?

● Nə zaman tələb olunacaq?

● Həmin vaxt kifayət qədər vəsait mövcud olacaqmı?

Qeyd: Mümkün maliyyə xərcləri gəlir büdcəsi ilə əlaqələndirilməlidir.

62

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA

DƏYƏRİNİN

HESABLANMASI

63

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

BÜDCƏLƏRLƏ ƏLAQƏ

Satışları həyata keçirmək üçün müəssisə öz müştəriləri ilə satış qiymətini razılaşdırmalıdır!

Əksər hallarda müştəri sifariş verməzdən əvvəl məhsulun qiymətini öyrənmək istəyir.

Buna görə də müəssisə əvvəlcədən planlaşdırma aparmalıdır ki, ortaya çıxacaq gözlənilən maya dəyəri xərclərini qiymətləndirə bilsin.

Büdcələr gələcək xərclərin qiymətləndirilməsində idarəetmə vasitəsi və baza rolunu oynayır.

64

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

XƏRCLƏR ƏHƏMİYYƏT KƏSB EDİRMİ?

“Əsas odur ki, mənfəət əldə edək, onun haradan gəlməsinin əhəmiyyəti varmı?”

BƏLİ, VAR!!!

Bu il nə qədər mənfəət əldə edəcəksiniz?

● Mənfəət kifayət edəcəkmi? (bax: səh. 25)

● Məhsulların hər biri nə qədər mənfəət gətirir?

● Məhsul çeşidlərində dəyişikliyin nəticələri nələrdir?

● Xərc artımı mənfəətə nə dərəcədə təsir edə bilər?

Biznesinizi nəzarətdə saxlayırsınızmı?

Mənfəəti idarə etmək istəyirsinizsə, məhsullarınızın

istehsal və satış xərcləri ilə bağlı məsələləri dəqiq

bilməli və nəzarətdə saxlamalısınız.

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİ

65

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

NİYƏ MƏHZ MAYA DƏYƏRİ?

Aşağıda sadalananların müəyyən edilməsi baxımından

məhsulun maya dəyəri əhəmiyyət kəsb edir:

● mal-material ehtiyatların qiymətləndirilməsi;

● mənfəətin hesablanması;

● biznes qərarları:

- qiymətqoyma;

- xərclərin azaldılması;

- istehsal, yoxsa alış

qərarlarının verilməsi;

- kapital məsrəflərinin

qiymətləndirilməsi.

● transfer qiymətləndirməsi.

Məhsulun maya dəyərinin dəqiq müəyyən edilməsi vacibdir!

66

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

QİYMƏTQOYMA İLƏ ƏLAQƏ

● Əksər hallarda qiymət maya dəyəri ilə deyil, bazardakı tələbin dinamikası ilə müəyyən edilir.

● Müəyyən edilmiş bazar qiymətləndirməsi olmadıqda siz maya dəyərindən: - qiymət siyahılarının müəyyənləşdirilməsi və;

- qiymət təklifi/tenderlər/qiymətqoymalar üçün əsas kimi (baza olaraq) istifadə edə

bilərsiniz.

Xərclərinizi dəqiq müəyyənləşdirə bilmirsinizsə, bəlkə də, mənfəətli biznes fürsətindən imtina edir və ya biznesinizi məhvə aparan sifarişlər qəbul edirsiniz!

Maya dəyərinə dair məlumatı haradan əldə edirsiniz?

Cavab: maya dəyərinin hesablanması sistemindən

67

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

İDARƏETMƏ QƏRARLARININ ƏSASI

Aşağıdakıları müəyyən edə bilməlisiniz. Biznesiniz üzrə ən mənfəətli: ● məhsulları;

● məhsul qruplarını;

● bazarları;

● müştəriləri.

Yuxarıdakıların müəyyən edilməsi strateji qərarlarınızı formalaşdırır: ● Hansı məhsulları çoxaltmalı və ya azaltmalıyıq?

● Avropada bazar payımızı artırmalıyıqmı?

● Biznesi daha da böyütmək üçün endirim təklif edə bilərikmi?..

və s.

Belə qərarlar üçün məlumatı haradan əldə edirsiniz?

Cavab: maya dəyərinin hesablanması sistemindən 68

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

XƏRCLƏRƏ NƏZARƏT

● Hansı xərclər artır və ya azalır?

● Aşağıdakı vasitələrlə məhsulları fərqli üsulla istehsal etmək və ya satmaq daha ucuz başa gələrdimi?

- fərqli maşın və avadanlıqlardan istifadə edərək;

- subpodrat müqaviləsinə üstünlük verərək;

- distribütorlar və s. köməyindən istifadə edərək.

● Məhsulun maya dəyərini məhsul hazır olanda deyil, onu hazırlamağa başlayarkən necə

müəyyən edə bilərik?

Bu məlumatı hardan əldə edirsiniz?

Cavab: maya dəyərinin hesablanması sistemindən

69

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

PROBLEM... HƏLL

“Bütün bunları mühasibin öhdəsinə buraxa bilmərikmi?” Xeyr!

NARAHATEDİCİ AMİL: "Məhsulun maya dəyəri" deyilən konkret bir şey yoxdur!

Necə yəni yoxdur? Çünki maya dəyərinin hesablanması sistemlərinin hamısı fərziyyə və

mühakimələrlə dolu olur.

On iki mühasibə məhsulun maya dəyərinin hesablanması tapşırığını verin və onların hamısı on iki fərqli, lakin düzgün cavab əldə edəcəklər!

Nə edə bilərsiniz?

1. Mövcud maya dəyərinin hesablanması sisteminin necə işlədiyini öyrənin.

2. Güclü və zəif tərəflərini müəyyən edin, o cümlədən problemlərin həlli istiqamətində

konstruktiv tənqiddə siz də iştirak edin.

3. Qəbul edin ki, məhsulun vahid maya dəyəri yoxdur. Ona görə də maya dəyərinin məlumatlar bazasını müvafiq şəkildə tənzimləməyə hazır olun.

70

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

1-Cİ ADDIM: SİSTEMİ BAŞA DÜŞÜN

Maya dəyərinin hesablanması sistemi nədir?

Müəssisələr məhsul istehsalı üçün resurslardan istifadə edirlər.

RESURSLAR

MƏHSULLAR

Xammal

B

İ

Z

İşçi qüvvəsi

N

E

Xidmətlər

S

Resursları qiymətləndirmək asandır.

Onlardan istifadə etmək üçün qaimə və ya əməkhaqqı vasitəsilə ödəniş edirsiniz.

Bəs məhsulların hər biri üçün hansı resurslardan, nə qədər istifadə edilir?

Hər bir məhsula hansı resurslardan, nə qədər istifadə edildiyini müəyyənləşdirən sistem maya dəyərinin hesablanması sistemidir.

71

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİ BAŞA DÜŞÜN

ZİDDİYYƏT

Mühasiblər bu problemin öhdəsindən necə gəlirlər?

Mühasibat uçotunun iki ümumi növü var:

MALİYYƏ UÇOTU İDARƏETMƏ UÇOTU

72

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİ BAŞA DÜŞÜN

MALİYYƏ UÇOTU

Əsas məqsəd: maliyyə hesabatlarının dərc edilməsi.

Xərcləri hesablamaqda məqsəd: mənfəət və zərər hesabatını hazırlamaq (maya dəyəri); balans hesabatı (mal-material ehtiyatlarının qiymətləndirilməsi).

Əsas diqqət: keçmiş dörvlərlə bağlı maliyyə məlumatlarının təqdim edilməsi.

Tətbiq edilən qayda: mühasibat uçotu standartları.

Qeyd:

● Dərc olunan hesabatları hazırlayarkən mühasiblərin riayət etməli olduqları qaydalar və standartlar mövcuddur ("Mühasibat uçotunun aparılması standartına dair təlimatlar" ("SSAP") və ya "Maliyyə

hesabatının beynəlxalq standartları" ("IFRS")).

● "Mühasibat uçotunun beynəlxalq standartları 2" (MUBS 2) mal-material ehtiyatlarının dəyərləndirilməsi üsulunu və beləliklə də, məhsulun maya dəyərinin hesablanmasını tənzimləyir.

● Dərc olunan hesabatlar, əsasən müəssisədənkənar istifadəçilər üçün nəzərdə tutulur, standartlar isə tətbiq edilən yanaşmanın bütün şirkətlər tərəfindən eyni qaydada tətbiq olunması və beləliklə

uyğunluğun təmin edilməsi məqsədi daşıyır.

Bəs bu hesabatlardan istifadə bizneslə bağlı qərarlar qəbul etmək üçün məqsədəuyğundurmu?

73

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİ BAŞA DÜŞÜN

İDARƏETMƏ UÇOTU

Əsas məqsəd: qərar qəbul etmə prosesinə kömək etmək.

Xərcləri hesablamaqda məqsəd: əməliyyatlara dair gündəlik qərarlar qəbul etmək; orta və uzunmüddətli strateji qərarlar qəbul etmək.

Əsas diqqət: gələcəyə baxış – xərclərin təsirlərinin proqnozlaşdırılması.

Tətbiq edilən qayda: hər bir müəssisə özü müəyyən edir.

Əməliyyat üzrə qərarları qəbul etmək üçün müvafiq məlumatı haradan əldə edirsiniz?

Maliyyə hesabatları bu məlumatları təfərrüatlı şəkildə təmin edirmi?

Maliyyə hesabatlarının əsas diqqət sahəsinə baxdıqda görürük ki: ola bilsin, təmin etmir!

74

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİ BAŞA DÜŞÜN

XƏRC KOMPONENTLƏRİ

AZN

● Əksər müəssisələrdə qurulmuş maya dəyərinin

Birbaşa xammal xərcləri xx

hesablanması sistemi bu elementlərin hamısını

Birbaşa əməkhaqqı xərcləri xx

və ya bəzilərini əhatə edir.

Əlavə istehsal xərcləri xx

● Bu terminlərin mənası nədir və

Məhsulun maya dəyəri xx

onlar necə hesablanır?

Birbaşa xammal xərcləri

İşçilərlə bağlı birbaşa xərclər

Hər bir məhsul vahidinin istehsalı

Hər bir məhsul vahidi üzrə işçi

zamanı sərf edilmiş materiallar aşağıdakı

məsrəfini hesablamaq üçün

üsullardan biri ilə hesablanır:

aşağıdakı üsullardan istifadə edilir:

i) konkret iş üçün lazım olan bütün

i) konkret işlər üçün sərf edilən vaxtı

materialları nəzərə almaqla, yaxud da;

hesablayıb nəzərə almaqla, yaxud da;

ii) məhsullar üçün istifadə edilməli olan

ii) həyata keçirilməli olan əməliyyatların

materialları əks etdirən xammal siyahısına

təsvir edildiyi siyahıya (reseptə)

(reseptə) malik olmaqla.*

malik olmaqla*

* Qeyd: Büdcəyə daxil edilmiş məhsulların maya dəyərini hesablayarkən bu xərclər təxmini hesablanmalıdır (bax: səh. 71).

75

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİ BAŞA DÜŞÜN

ƏLAVƏ İSTEHSAL XƏRCLƏRİ

Əlavə istehsal xərcləri hansılardır?

- İstehsal şöbəsinin cari xərcləri, o cümlədən maaşlar, digər əməkhaqları və məsrəflər*

Əlavə istehsal xərcləri konkret məhsullarla necə əlaqələndirilir? Bu bir az mürəkkəb məsələdir!

- A məhsulu üçün nə qədər elektrik enerjisi sərf etdik?

- Rəhbər işçilərin maaşlarının hansı hissəsi hər bir məhsulun maya dəyərinin üzərinə əlavə

edilməlidir?

- B məhsulunun maya dəyərinin üzərinə nə qədər texniki sazlama xidməti xərci əlavə dilməlidir?..

və s.

Mühasiblər “3 A”dan (3 metoddan) istifadə edirlər: Ayırma (“Allocation”); Bölüşdürmə (“Apportionment”); Sərfiyyat/istifadə (“Absorption”).

* Qeyd: Qeyri-istehsal şöbəsinin xərcləri çox vaxt istehsalın maya dəyərinin hesablanması sisteminə daxil edilmir.

Bu, təhlükəli nəticələrə yol aça bilər! (bax: səh. 87)

76

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİ BAŞA DÜŞÜN

ƏLAVƏ XƏRCLƏR: AYIRMA

● İstehsal prosesi xərc mərkəzləri adlanan oxşar fəaliyyət növünə malik sahələrə bölünür.

● Bunlar, məsələn: maşınla/avadanlıqla emal, montaj, təmir ola bilər.

● Hər bir xərc mərkəzi üzrə əlavə xərcləri əldə etmək məqsədilə əlavə istehsal xərclərinin hər bir növü xərc mərkəzlərinə görə ayrılır (təyin edilir).

Xərclər Hesablanma Maşınla / Montaj Təmir Cəmi üçün əsas avadanlıqla emal min AZN min AZN min AZN min AZN

Dolayı əmək xərcləri

300

Amortizasiya

270

Texniki sazlama xərcləri

160

Dolayı xammal xərcləri

60

Enerji

50

İcarə

160

YEKUN

1000

77

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİ BAŞA DÜŞÜN

ƏLAVƏ XƏRCLƏR: AYIRMA VƏ BÖLÜŞDÜRMƏ

● Mümkün olduqda, əlavə xərclər resursları istehlak edən xərc mərkəzlərinə ayrılır, məsələn: əgər hər xərc mərkəzinin fərqli nəzarətçiləri varsa, onların əməkhaqları çalışdıqları xərc mərkəzinə ayrıla bilər.

● Bəzi əlavə xərclər ayrıla bilmir, məsələn: icarə, enerji, kadr xidmətləri və s. üzrə xərclər.

● Onların müvafiq xərc mərkəzləri arasında paylaşdırılmasının uyğun bir meyarı tapılmalıdır, yəni: bölüşdürmə; məsələn: enerji - maşının/avadanlığın gücünə əsasən onların istismar saatlarına görə; icarə - icarəyə götürülmüş sahənin ölçüsünə görə; işçi heyəti - işçilərin sayına görə.

Məntiqli davranın. Kiçik məbləğli xərcləri bölüşdürmək üçün əlavə xərclər çəkməyin.

Diqqətinizi əsas xərclərə yönəldin

78

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİ BAŞA DÜŞÜN

XƏRC MƏRKƏZLƏRİ ÜZRƏ ƏLAVƏ XƏRCLƏR

İndi xərc mərkəzləri üzrə əlavə xərclərin təhlil edildiyi cədvəli tamamlamaq olar.

Xərclər Hesablanma Maşınla / Montaj Təmir Cəmi üçün əsas avadanlıqla emal min AZN min AZN min AZN min AZN

Dolayı əmək xərcləri Ayırma 160 80 60 300

Amortizasiya Ayırma 160 30 80 270

Texniki sazlama xərcləri Ayırma 80 30 50 160

Dolayı xammal xərcləri Ayırma 15 20 25 60

Enerji Bölüşdürmə 25 5 20 50

İcarə Bölüşdürmə 60 35 65 160

YEKUN 500 200 300 1000

79

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİ BAŞA DÜŞÜN

ƏLAVƏ XƏRCLƏR: SƏRFİYYAT/İSTİFADƏ

● Hər bir xərc mərkəzinin məsrəfləri daha sonra əlavə xərclərin sərfiyyat normasından istifadə

edilməklə məhsulların dəyərinə əlavə edilir.

● Ənənəvi yanaşmaya əsasən, əmək saatı (yaxud saatbaşına əmək) norması və ya maşın saatı (saatbaşına maşın işi) normasından istifadə edilir.

Addım 1 Xərc mərkəzi üzrə ayrılmış/bölüşdürülmüş əlavə xərcləri müəyyən edin, məsələn: 500 min AZN

Addım 2 Xərc mərkəzi tərəfindən bir ildə sərf edilməli olan əmək (və ya maşın/avadanlıq) saatını müəyyən edin, məsələn: 20 min saat Addım 3 Əlavə xərclərin saatbaşına normasını hesablayın, məsələn: 500 min AZN = 25 AZN / saat 20 min

Addım 4 Əlavə xərcləri xərc mərkəzində tələb olunan saatbaşı işlərin sayına uyğun şəkildə məhsulun dəyərinə əlavə edin, məsələn: 1/2 saat 12.50 AZN əlavə xərc 80

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİ BAŞA DÜŞÜN

NÜMUNƏ

● X məhsulunun təchizatı üzrə müqavilə üçün tenderə dəvət edilirsiniz.

● X məhsulunun bir vahidi üçün tələb olunacaq:

birbaşa xammal xərcəri 50 AZN

birbaşa əməkhaqqı xərcləri 7 saat ● İstehsal büdcəniz: istehsal üzrə cəmi əlavə xərclər 600 min AZN

planlaşdırılmış iş vaxtı 15 min saat planlaşdırılmış saatbaşına düşən birbaşa əməkhaqqı 5 AZN

● Əlavə xərclərin sərfiyyat normasını hesablayırsınız: 600 min AZN = 40 AZN/saat 15 min saat

AZN

Birbaşa xammal xərcləri: 50

Bu məlumat tender prosesində mühüm

Birbaşa ə/h xərcləri: (7 saat x 5 AZN) 35

rol oynayacaq. Doğrudurmu? Yoxsa başqa

Əlavə istehsal xərcləri: 7 saat x 40 AZN/saat 280

cavablar ola bilərmi? – Bax: Əlavə 2.

Məhsulun maya dəyəri: 365

81

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

2-Cİ ADDIM: SİSTEMİN ÇATIŞMAZLIQLARINI

TAPMAĞA ÇALIŞIN

● Maya dəyərinin hesablanması sisteminizə baxın.

● Diqqətinizi cəlb edən bir çatışmazlıq varmı?

● Tez-tez qarşılaşdığımız problemlər bunlardır:

- "asan" məhsulların zərərlə işlədiyi fərz edilir;

- "çətin" məhsulların yüksək gəlirli olduğu fərz edilir;

- rəqibləriniz sizin aşağı qiymət təkliflərinizlə

ayaqlaşa bilmir;

- rəqibləriniz daim sizdən aşağı qiymətə satırlar;

- maya dəyərinə dair məlumata məhəl qoyulmur;

- "həqiqi xərclər" mühasibatlıq sistemindən deyil, fərqli şöbənin işçilərindən alınaraq hesablanır.

82

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİN ÇATIŞMAZLIQLARINI

TAPMAĞA ÇALIŞIN

SİZ HAMIDAN FƏRQLİSİNİZ!

Növbəti səhifələrdə məhsulun maya dəyərinin hesablanması sisteminizi ciddi şəkildə yoxlayarkən diqqət yetirilməli sahələrin bəziləri ilə tanış olacaqsınız.

● Maya dəyərinin hesablanması sistemi resursların məhsula çevrilməsi prosesini izləməlidir (bax: səh. 71).

● Oxşar məhsulu istehsal etmək üçün eyni resurslardan tam eyni miqdarda və formada istifadə

edən hər hansı iki müəssisə tapa bilməsziniz.

● Odur ki, hər hansı iki müəssisənin maya dəyərinin hesablanması sistemləri də eyni ola bilməz!

Sisteminiz biznesinizdə baş verənlərə uyğunlaşdırılıbmı?

83

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİN ÇATIŞMAZLIQLARINI

TAPMAĞA ÇALIŞIN

BU SİSTEMİ KİM TƏRTİB EDİB?

● Maya dəyərinin hesablanması sistemi resursların məhsula çevrilməsi prosesini izləməlidir.

● Bu prosesi kim daha yaxşı bilir? Yəqin ki, mühasib deyil!

Bəs maya dəyərinin hesablanması sistemini kim tərtib edib?

● Resurs, proses və ya məhsulları neçə müddətdən bir dəyişirsiniz?

Maya dəyərinin hesablanması sistemi hansı tezlikdə dəyişir?

● İdarəetmə uçotu üzrə mühasib qərarın qəbul edilməsini asanlaşdırmaq üçün maya dəyərinə

dair məlumat hazırlayır.

Bu, həqiqətən, daha effektiv qərarlar qəbul etməyə kömək edirmi?

84

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİN ÇATIŞMAZLIQLARINI

TAPMAĞA ÇALIŞIN

ƏLAVƏ XƏRCLƏR

● Məhsulun maya dəyərinə aşağıdakılar təsir edir:

- xərc mərkəzlərinin sayı və təyinatı;

- xərclərin bölüşdürülmə metodu;

- sərfiyyat metodu.

Sisteminizdəki seçimlər kifayət qədər götür-qoy edilibmi?

Bunun məhsulun maya dəyərinə necə təsir edə biləcəyinə dair təfərrüatlı nümunə üçün bax: Əlavə 2.

85

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİN ÇATIŞMAZLIQLARINI

TAPMAĞA ÇALIŞIN

”MƏCMU MƏNFƏƏT SƏTRİNİN ALTINDAKI” XƏRCLƏR

● Maya dəyərinin hesablanması sistemlərinin əksəriyyəti birbaşa xammal, birbaşa əməkhaqqı və

əlavə istehsal xərclərini məhsul ilə əlaqəli şəkildə nəzərə alır, lakin digər əməliyyat xərcləri məhsulun maya dəyərinə aid olmayan xərclər hesab edilir.

● Bu xərclər çox vaxt “məcmu mənfəət sətrinin altındakı” xərclər adlanır.

● Bu da “məcmu mənfəət” sətrində yalnız məhsulun (müəssisənin deyil) mənfəətliliyini müəyyən edən xərclərin nəzərə alınmasını təmin edir.

Misal

● Müəssisə məhsul çeşidini

A B Total

diqqət mərkəzində

AZN AZN AZN

saxlamaq istəyir.

Satış 100 100 200

Çıxılsın

● Hansı məhsulu azaltmaq

Satılmış malların maya dəyəri 70 50 120

lazımdır: A, yoxsa B?

Məcmu mənfəət 30 50 80

● Bu, əməliyyat mənfəətinə

Xərclər:

İnzibati xərclər 10

necə təsir edəcək?

Satış və marketinq xərcləri 20

Xidmət xərcləri 30

Əməliyyat mənfəəti 20

86

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİN ÇATIŞMAZLIQLARINI

TAPMAĞA ÇALIŞIN

“MƏCMU MƏNFƏƏT SƏTRİNİN ALTINDAKI” XƏRCLƏR

Aşağıdakı məlumatlar əlinizdə olsaydı, cavabınız fərqli olardımı?

A məhsulu uzun illər ərzində istehsal edilmiş və dizayn/istehsal ilə əlaqəli problemlərin hamısı aradan qaldırılmışdır; bir neçə müştəriyə çox miqdarda satılır.

B məhsulu isə elə başlanğıcdan bir çox problemləri olan yeni məhsuldur; çox sayda fərqli müştəriyə az miqdarda satılır.

A B Cəmi

Müvafiq şöbə müdirləri ilə müzakirələr

AZN AZN AZN

“məcmu mənfəət sətrinin altındakı”

Satış 100 100 200

xərclərin məhsul üzrə təhlil edilməsinə

Çıxılsın

imkan verir. Yubanmayın! Bu bölgüdə

Satılmış malların maya dəyəri 70 50 120

həddən artıq dəqiqlik axtarmağa lüzum

Məcmu mənfəət 30 50 80

Xərclər:

yoxdur. Şöbə müdirləri sizə təqribi faiz

İnzibati xərclər 2 8 10

bölgüsü verməyi bacarmalıdırlar.

Satış və marketinq xərcləri 4 16 20

Xidmət xərcləri - 30 30

Əməliyyat mənfəəti 24 (4) 20

Müəssisəniz strateji qərarlarını məcmu mənfəət səviyyəsində qəbul edirmi?

87

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİN ÇATIŞMAZLIQLARINI

TAPMAĞA ÇALIŞIN

VAXTLA ƏLAQƏLİ ƏLAVƏ XƏRCLƏR

Xərclər üzrə ənənəvi tam sərfiyyat modeli məhsulun maya dəyərinə daxil olan əməkhaqqı xərcinin vaxtdan asılı olduğunu göstərir, yəni: əgər əməkhaqqı tarifi saatda 60 AZN-dirsə və C məhsulu və

D məhsulunun hər birini istehsal etmək üçün 10 dəqiqə vaxt tələb olunursa, onların hər biri üçün əmək haqqı xərci 10 AZN hesablanır.

Bu, reallığa nə dəcərəcədə uyğundur?

Bütün əlavə xərclər zamanla proporsional şəkildə artırmı?

Məsələn:

J və K məhsullarının hər ikisinin istehsalı 10 dəqiqə vaxt aparır. J uzun müddət ərzində özünü doğrultmuş məhsuldur; material ölçüsü 100 olan standart partiyada satın alınır və qəbul edilir.

J istehsal olunarkən birinci buraxılış yoxlanılır və balans avtomatik işləyir.

K yeni məhsuldur. O, pis planlaşdırılmış və hazırlanmışdır. Material sayı 1 ədəd olan normal partiyada satın alınır və qəbul edilir! K istehsal olunarkən idarəçilər, dizaynerlər, mühəndislər və

qiymətləndirmə ekspertləri avadanlığın ətrafına toplaşaraq proses boyunca istehsalı yaxından 88

izləyirlər.

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİN ÇATIŞMAZLIQLARINI

TAPMAĞA ÇALIŞIN

VAXTLA ƏLAQƏLİ ƏLAVƏ XƏRCLƏR

Əlavə əməkhaqqı xərclərinə nələr daxildir?

- satınalma, təhvil, qiymətləndirmə və s.

J məhsulunun istehsalı üçün çəkilən xərclər K məhsulunun istehsalı üçün çəkilən xərclərlə eyni olubmu?

Fərqli xərc tələb edən məhsullarınız varmı?

Fəaliyyətə əsaslanan maya dəyərinin hesablanması ("Activity Based Costing (ABC)") bu problemi müvafiq xərcləri fəaliyyətə görə qruplaşdırmaqla həll etməyə çalışır, məsələn: maşınların /

avadanlıqların satın alınması, quraşdırılması, çatdırılması, sonra isə məhsullara bu fəaliyyət üzrə

tələbata uyğun olaraq dəyər təyin edilməsi.

89

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİN ÇATIŞMAZLIQLARINI

TAPMAĞA ÇALIŞIN

MAYA DƏYƏRİNİN STANDART HESABLANMASI

● Bəzi müəssisələr standart xərclərdən, daha dəqiq desək, aşağıdakılar üçün əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş normativ dəyərlərdən istifadə edirlər: Xammal/materiallar - qiymət və miqdar

İşçi qüvvəsi - tarif və saat

● Standart və faktiki dəyər arasındakı fərq kənarlaşma hesab edilir.

● Əgər müəssisəniz normativ standartlardan istifadə edirsə:

- kənarlaşmalar məhsullar üzrə təhlil edilir yoxsa;

- onlar “məcmu mənfəət sətrinin altındakı xərclər” kimi qəbul edilir? və ya; - hətta ən pis halda, onlar maya dəyərinin standart hesablanmasına əsasən mütənasib bölüşdürülərəkmi hesablanır?

Görün bu sizin qərarlarınıza necə təsir edə bilər?!

90

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİN ÇATIŞMAZLIQLARINI

TAPMAĞA ÇALIŞIN

ÇƏTİNLİKLƏR: KƏNARLAŞMALAR

Məhsullar 1-ci üsul.

A % B % CƏMİ %*

* Mənfəət

“Məcmu mənfəət

min AZN min AZN min AZN

göstəriciləri

sətrinin altındakı”

satışın %

Satış 200 100 300

xərclər metodu

nisbəti kimi

Satışın standart maya dəyəri 100 50 150

ifadə edilir.

və ya

Məcmu mənfəət 100 50 50 50 150 50

Kənarlaşmalar (30) Faktiki məcmu mənfəət 120 40

2-ci üsul.

Satış 200 100 300

“Proporsional”

Satışın standart maya dəyəri 100 50 150

metod

Məcmu mənfəət 100 50 50 150 50

Kənarlaşmalar (20) (10) (30) və ya Faktiki məcmu mənfəət 80 40 40 40 120 40

3-cü üsul.

Satış 200 100 300

“Məhsul üzrə”

Satışın standart maya dəyəri 100 50 150

müəyyən edilmiş

Məcmu mənfəət 100 50 50 150 50

Kənarlaşmalar 50 (80) (30) metod Faktiki məcmu mənfəət 150 75 (30) (30) 120 40

91

Yalnız son metodda B məhsulunun zərər etdiyi aşkarlanır!

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİN ÇATIŞMAZLIQLARINI

TAPMAĞA ÇALIŞIN

ZAY MƏHSUL

Hər bir məhsul növü üzrə zay məhsulların səviyyəsi təhlil edilirmi?

- yoxsa bunlar “məcmu mənfəət sətrinin altındakı xərclər” kimi nəzərə alınır?

- və yaxud proporsional şəkildə bütün məhsullar arasında bölüşdürülür?

Zay məhsullar hər bir məhsul növü və bu zay məhsulun yaranmasına səbəb olan amillər üzrə təhlil edilməlidir.

Zay məhsulların yaranmasının qarşısını almaq üçün üçün bu təhlillər sizə fayda verər!

92

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİN ÇATIŞMAZLIQLARINI

TAPMAĞA ÇALIŞIN

SMETA

Məhsulun maya dəyərinin büdcə hesablarını apararkən birbaşa xammal, birbaşa əməkhaqqı və

digər istehsal xərcləri təxmin edilməlidir. Smeta, adətən, maya dəyərinin hesablanması sistemində

qeyd edilmiş xərclərlə bağlı keçmiş təcrübələrə əsaslanaraq tərtib edilir.

Bunu düzgün icra edin!

Keçmişdəki səhv şəkildə aparılmış mühasibat qeydləri smeta hazırlanması prosesində problemləri daha da artırır.

Səhvlərindən dərs çıxarmaq üçün smeta tərtib edənlərə faktiki maya dəyərinə dair kifayət qədər məlumat verilibmi?

Ən baha başa gələn səhv heç kimin dərs çıxarmadığı səhvdir!

93

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

SİSTEMİN ÇATIŞMAZLIQLARINI

TAPMAĞA ÇALIŞIN

“SAXTA” DƏQİQLİK!

Onluq kəsrlərdən ehtiyatlı olun!

Dəqiqlik məsələsində məntiqli davranın!

Unutmayın ki, bir məhsulun " dəqiq istehsal

xərcləri" deyilən bir şey mövcud deyil!

... bəs onda nə üçün mühasibiniz istehsal

xərclərinin 3 onluq kəsr dəqiqliyinə qədər

hesablanması məsələsində təkid edir?..

Təxmini dəqiqlik tam səhv etməkdən

daha üstündür.

94

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

3-CÜ ADDIM: DƏYİŞİKLİYƏ UYĞUNLAŞIN

● Maya dəyərinə dair məlumat qəbul edilən

qərarlara uyğunlaşdırılmalıdır.

● Hansı xərclər müvafiq qərarın verilməsi üçün əhəmiyyətlidir?

- Məhsulun maya dəyəri (maya dəyərinin

hesablanması sistemindən)?

- İnkremental (qərara müvafiq olaraq dəyişən)

(və ya marjinal) xərclər?

- Əvəzetmə xərcləri?

- Alternativ xərclər?

● Biznesə təsiri necə olacaq:

- qısamüddətli dövrdə?

- uzunmüddətli dövrdə?

Maya dəyərinin hesablanması üzrə heç bir sistem

qərar qəbul etmə ilə bağlı bütün problemlərinizi

çevik şəkildə həll edə bilməz.

95

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

DƏYİŞİKLİYƏ UYĞUNLAŞIN

MİSAL 1: İSTEHSAL ETMƏK, YOXSA SATIN ALMAQ?

● İstehsal etmək, yoxsa satın almaq qərarında əsas amil satınalma qiyməti ilə müəssisədaxili istehsal xərcinin müqayisəsidir

● Müəssisədaxili istehsal xərci nədir?

- istehsal qərarı hansı xərcləri dəyişəcək?

- dəyişməyəcək xərclər “əlaqəsiz xərclərdir”!

- dövriyyə kapitalına necə təsir edəcək?

- həcmə/məkana/ istehsal müəssisələrinin, maşın və avadanlıqların, heyətin saxlanması xərclərinə necə təsir edəcək?

- hansı alternativ xərclər var və s.

Həm uzunmüddətli, həm də qısamüddətli təsirləri nəzərə almağı unutmayın.

Bu hesablama üçün yalnız məhsulun maya dəyərindən istifadə etməyin!

96

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

DƏYİŞİKLİYƏ UYĞUNLAŞIN

MİSAL 2: MİNİMUM SİFARİŞ MİQDARI

● Müştərinin bir sifarişini yerinə yetirmək üçün bir avadanlıq almalısınız.

● Minimum sifariş sayı 50 olarsa, təchizatçı hər avadanlığa 1 AZN qiymət təyin edir.

● Bu halda məhsulun maya dəyəri nə qədərdir? 1 AZN, yoxsa 50 AZN?

● Əgər yerdə qalan 49 məhsuldan da istifadə ediləcəksə, onda məhsulun dəyəri 1 AZN-dir Ancaq ehtiyatlı olun:

- yerdə qalan 49 məhsulun proqnozlaşdırılmış istifadəsi yoxdursa, onda maya dəyəri 50 AZN olacaq.

Sifarişin maya dəyərini hesablayarkən hansı qiyməti nəzərə almalıyıq?

Maya dəyərinə dair məlumatı bu kimi vəziyyətlərə uyğunlaşdırmağa hazır olun.

97

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN HESABLANMASI

XÜLASƏ

● Biznesinizi idarə etmək üçün məhsullarınızı yaxşı tanımalısınız.

● Beləliklə də, hər bir məhsulun biznesin effektivliyinə necə təsir etdiyini başa düşməlisiniz.

● Bir sıra vacib qərarlar məhsulun maya dəyəri haqqında məlumatlara əsasən qəbul edilir.

Hər şeyi düzgün ölçüb-biçin!

98

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

“ƏLAVƏLƏR”

ƏLAVƏLƏR

99

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

ƏLAVƏ 1

BİZNESİN MALİYYƏ MODELİ

“ƏLAVƏLƏR”

MALİYYƏ VƏSAİTLƏRİNİN MƏNBƏYİ

● Müəssisələrə uzunmüddətli maliyyələşdirmə lazımdır.

Mühasibin istifadə etdiyi terminlər: ● Bu maliyyələşdirmənin - səhmdarlar; - səhmdar kapitalı; mənbəyi aşağıdakılardır: - kreditorlar; - borc kapitalı;

- mənfəətin yenidən - bölüşdürülməmiş mənfəət.

investisiya kimi qoyulması.

SƏHMDAR KAPİTALI

BORC KAPİTALI

BÖLÜŞDÜRÜLMƏMİŞ MƏNFƏƏT

MALİYYƏ VƏSAİTLƏRİNİN MƏNBƏYİ

100

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

ƏLAVƏ 1

BİZNESİN MALİYYƏ MODELİ

“ƏLAVƏLƏR”

MALİYYƏ VƏSAİTLƏRİNDƏN İSTİFADƏ

● Aşağıdakıları təmin etmək üçün uzunmüddətli maliyyələşdirmədən istifadə edilir: Mühasibin istifadə etdiyi terminlər Obyektlər/proseslər - əsas vəsaitlər Məhsullar/xidmətlər - dövriyyə kapitalı

SƏHMDAR KAPİTALI

BORC KAPİTALI

BÖLÜŞDÜRÜLMƏMİŞ MƏNFƏƏT

MALİYYƏ VƏSAİTLƏRİNİN MƏNBƏYİ

MALİYYƏ VƏSAİTLƏRİNİN İSTİFADƏSİ

OBYEKTLƏR/PROSESLƏR

MƏHSUL/XİDMƏTLƏR

ƏSAS VƏSAİTLƏR

DÖVRİYYƏ KAPİTALI

101

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

ƏLAVƏ 1

BİZNESİN MALİYYƏ MODELİ

“ƏLAVƏLƏR”

MƏNFƏƏTİN ƏLDƏ EDİLMƏSİ

● Əsas vəsaitlərdən istifadə

etməklə dövriyyə kapitalına

SƏHMDAR KAPİTALI

BORC KAPİTALI

BÖLÜŞDÜRÜLMƏMİŞ MƏNFƏƏT

investisiya qoyuluşu satıla bilən

MALİYYƏ VƏSAİTLƏRİNİN MƏNBƏYİ

məhsullar yaradır.

● Xərclərin hamısı, o cümlədən faiz,

MALİYYƏ VƏSAİTLƏRİNİN İSTİFADƏSİ

vergi və dividendlər ödənildikdən

OBYEKTLƏR / PROSESLƏR

MƏHSUL / XİDMƏTLƏR

sonra yerdə qalan mənfəət

ƏSAS VƏSAİTLƏR

DÖVRİYYƏ KAPİTALI

investisiya kimi yenidən

Satış

biznesə qoyula bilər.

Amortizasiya*

Daha az:

Bölüşdürülən xərclər

Əməliyyat mənfəəti

Daha az:

Faiz

* Amortizasiya əsas vəsaitlərin istismar

müddətində aşınma məsrəfidir və

Daha az:

Vergi

məhsulun dəyərinə əlavə edilir.

Gəlirlər

Dividend

Bölüşdürülməmiş mənfəət

Qeyd: Bu model “Balans hesabatı” kitabında addım-addım izah edilir.

102

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

ƏLAVƏ 2

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN

“ƏLAVƏLƏR”

HESABLANMASINA DAİR NÜMUNƏ

XƏRC MƏRKƏZLƏRİNİN SEÇİMİ

85-ci səhifədə qeyd edilmişdir ki, məhsulun maya dəyərinə aşağıdakılar təsir edir: - xərc mərkəzlərinin sayı və təyinatı - sərfiyyat metodu - xərclərin bölüşdürülmə metodu

Növbəti nümunədə bu amilərin təsirlərinin bəziləri təsvir edilir. İlkin məlumat üçün 81-ci səhifəyə istinad edə bilərsiniz.

Fərz edin ki, satınalma, qəbul etmə və s. xərcləri ödəmək üçün ayrıca xərc mərkəzindənistifadə edirsiniz.

Əlavə məlumat:

Əlavə istehsal xərcləri: AZN (min) Xammalla əlaqəli əlavə xərclər: 75

İşçi qüvvəsi ilə əlaqəli əlavə xərclər: 525

Cəmi: 600

Planlaşdırılmış xammal alışı: 750 AZN

Beləliklə, əlavə xərclərin sərfiyyat normaları aşağıdakı kimi olacaq: Xammal: 75 min AZN = 10% İşçi qüvvəsi: 525 min AZN = 35 AZN/saat 750 min AZN 15 min saat 103

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

ƏLAVƏ 2

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN

“ƏLAVƏLƏR”

HESABLANMASINA DAİR NÜMUNƏ

XƏRC MƏRKƏZLƏRİNİN SEÇİMİ

Məhsulun yenilənmiş maya dəyəri aşağıdakı kimi olacaq:

AZN

Birbaşa xammal xərcləri: 50

Birbaşa əməkhaqqı xərcləri: 35

Əlavə istehsal xərcləri:

Xammal: (50 AZN-in 10%-i): 5

İşçi qüvvəsi: (7 saat x 35 AZN/saat): 245

250

Məhsulun maya dəyəri: 335

Hansı düzgündür?

Müəssisəniz bu hesablamanı düzgün həyata keçiribmi?

104

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

ƏLAVƏ 2

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN

“ƏLAVƏLƏR”

HESABLANMASINA DAİR NÜMUNƏ

XƏRC MƏRKƏZLƏRİNİN SEÇİMİ

Nümunə (davamı):

● Fərz edin ki, siz maşınla emalı montajdan ayırırsınız.

● Əlavə məlumat: AZN (min) Əlavə istehsal xərcləri: Xammalla əlaqəli əlavə xərclər: 75

İşçi qüvvəsi ilə əlaqəli əlavə xərclər: Maşınla emal: 400

Montaj 125

Cəmi 600

Planlaşdırılmış iş vaxtı: Maşınla emal: 10 min saat Montaj: 5 min saat ● İndi iş üçün əlavə xərclərin sərfiyyat normaları aşağıdakı kimi olacaq: Maşınla emal: 400 min AZN = 40 AZN/saat Montaj: 125 min AZN = 25 AZN/saat 10 min saat 5 min saat ● X məhsulu üçün 2 saat maşınla emal və 5 saat montaj lazımdır.

105

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

ƏLAVƏ 2

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN

“ƏLAVƏLƏR”

HESABLANMASINA DAİR NÜMUNƏ

XƏRC MƏRKƏZLƏRİNİN SEÇİMİ

Məhsulun yenilənmiş maya dəyəri aşağıdakı kimi olacaqdır:

AZN

Birbaşa xammal xərcləri: 50

Birbaşa əməkhaqqı xərcləri: 35

Əlavə istehsal xərcləri:

Xammal: (50 AZN-in 10%-i): 5

Maşınla emal: (2 saat x 40AZN/saat): 80

Montaj: (5 saat x 25AZN/saat): 125

210

Məhsulun maya dəyəri: 295

Daha bir düzgün cavab!

106

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

ƏLAVƏ 2

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN

“ƏLAVƏLƏR”

HESABLANMASINA DAİR NÜMUNƏ

SƏRFİYYATIN ƏSASLARI

● Sərfiyyat amilinin seçimi də məhsulun maya dəyərinə təsir edəcək.

Məsələn:

Fərz edək ki, əvvəlki nümunədə maşınla emal xərclərini bölüşdürmək üçün iş saatından deyil, maşın saatından istifadə etmək qərarına gəldiniz.

Əlavə məlumat:

Planlaşdırılmış iş saatı: 16 min X məhsulu üçün tələb olunan maşın saatı: 3 saat

Maşınla emal üçün əlavə xərclərin sərfiyyat norması aşağıdakı kimi olacaq: 400 min AZN = 25 AZN/saat

16 min saat

107

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

ƏLAVƏ 2

MƏHSULUN MAYA DƏYƏRİNİN

“ƏLAVƏLƏR”

HESABLANMASINA DAİR NÜMUNƏ

SƏRFİYYAT METODU

Məhsulun yenilənmiş

maya dəyəri aşağıdakı

AZN

kimi olacaq:

Birbaşa xammal xərcləri: 50

Birbaşa əməkhaqqı xərcləri: 35

Əlavə istehsal xərcləri:

Xammal: 5

Maşınla emal: 75

Montaj: 125

205

Məhsulun maya dəyəri: 290

Seçim bolluğu! 365 AZN? 335 AZN? 295 AZN? 290 AZN?

Tenderiniz üçün hansından istifadə edərdiniz?

Unutmayın ki, məhsulun " dəqiq maya dəyəri" deyilən bir şey yoxdur.

Müəssisənizə uyğun üsulu seçin və lazımi qərarı qəbul edin.

108

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

Müəlliflər haqqında

Enn Houkins (BA*, ACMA**) iqtisadiyyat və istehsalın təşkili üzrə fərqlənmə

dərəcəli idarəedici mühasibdir. Enn dərin bilik bazası sayəsində istehlakçı və sənaye məhsulları sahələrində ali idarəedici mühasibat uçotu təcrübəsi qazanmışdır. Təlim məsələləri üzrə məsləhətçi kimi, o, iqtisadiyyatın bütün sahələri üzrə direktor və

idarəçilər üçün maliyyə proqramları hazırlayır və təqdim edir.

Klayv Törner (ACMA**, MBCS***) 1981-ci ildə idarəetmə üzrə məsləhət və təlim xidmətləri göstərmək məqsədilə təsis edilmiş “Turner Associates Training & Management Consultants Limited” şirkətinin idarəedici direktorudur. Klayv strateji biznes seçimlərini hazırlamaq üçün müəssisə rəhbərləri ilə əməkdaşlıq edir. Qiymətləndirmə prosesində iştirak etməklə yanaşı, müvafiq təşkilati strukturu işləyib hazırlayır və icra prosesini dəstəkləmək üçün idarəetmənin inkişafını təmin edir. Klayv Birləşmiş Krallıq və bir sıra başqa ölkələrdə magistr proqramları çərçivəsində maliyyə modullarının hazırlanması və təqdim edilməsində böyük təcrübəyə malikdir.

Əlaqə

Şirkətdaxili maliyyə kurslarının keçirilməsində təlim mütəxəssisləri və idarəçilərə kömək edəcək yardımçı materiallara dair ətraflı məlumat üçün aşağıdakı ünvanlarda müəlliflərlə əlaqə saxlaya bilərsiniz: Klayv: Brukvud Drayv 3, Barnt Qrin, Vusterşir qraflığı, B45 8GG; elektron poçt: turner.associates@btinternet.com Enn: Ze Spini, Kvins Roud 27, Çeltenhem şəhəri, GL50 2LX.

*Bakalavr dərəcəsi (“Bachelor of Arts”)

**İxtisaslaşmış İdarəedici Mühasiblər İnstitutunun elmi işçisi ("Associate of the Chartered Institute of Management Accountants") ***Böyük Britaniya Proqramçılar Cəmiyyətinin üzvü ("Member of the British Computer Society") Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd