PUL AXINLARININ

İDARƏ

EDİLMƏSİ

Pul axınının müəssisənizə

mədaxil və məxaricinin

idarə edilməsi və

optimallaşdırılmasına

dair praktiki məsləhətlər

Enn Houkins və

Klayv Törner

"Müəssisə rəhbərləri mənfəət və

"Biznesin ən ciddi problem-

(nağd) pul vəsaiti arasındakı fərqi

lərinə dair əvəzsiz bir

başa düşmürlər. Kitabda bu

vəsaitdir: oxunaqlıdır və

məsələ ilə bağlı bütün suallara

faydalı ideyalarla zəngindir".

sadə dillə aydınlıq gətirilir.

Maliyyə üzrə təlim almamış

C. B. Makkarsi, "Triton Plc"

rəhbərlər üçün çox vacib bir

şirkətinin direktoru

vəsaitdir".

Nik Bekon, "Lloyds TSB

Development Capital Ltd"

şirkətinin direktoru

PUL AXINLARININ

İDARƏ EDİLMƏSİ

First published as the Managing Cashflow Pocketbook by Anne Hawkins and Clive Turner. (c) Anne Hawkins and Clive Turner, 1995.

Azerbaijani translation published by arrangement with Management Pocketbooks Ltd.

COPYRIGHT

NOTICE

Please Read

The contents of this electronic book (text and graphics) are

protected by international copyright law. All rights reserved.

The copying, reproduction, duplication, storage in a retrieval

system, distribution (including by email, fax or other electronic means), publication, modification or transmission of the book

are STRICTLY PROHIBITED unless otherwise agreed in

writing between the purchaser/licensee and Management

Pocketbooks.

Depending on the terms of your purchase/licence, you may

be entitled to print parts of this electronic book for your

personal use only. Multiple printing/photocopying is

Wild’s Yard, The Dean,

STRICTLY PROHIBITED unless otherwise agreed in writing

Alresford, Hampshire

between the purchaser and Management Pocketbooks.

SO24 9BQ UK

If you are in any doubt about the permitted use of this

Tel: +44 (0)1962 735573

electronic book, or believe that it has come into your

Fax: +44 (0)1962 733637

possession by means that contravene this copyright notice,

sales@pocketbook.co.uk

please contact us.

www.pocketbook.co.uk

Azerbaijani translation published by arrangement with Management Pocketbooks Ltd.

MÜNDƏRİCAT

GİRİŞ 1

PUL AXINININ 41

OPTİMALLAŞDIRILMASI

Böyümə məqsədli investisiyalar; əməliyyat

mənfəəti; dövriyyə kapitalı; faiz; vergi;

PUL VƏSAİTLƏRİNİN İDARƏ 7

dividendlər; kapital xərcləri; maliyyələşdirmə;

EDİLMƏSİ

müsbət və mənfi cəhətlər balansı; zamanlama

Pul axını; pul axını üzrə hesabatlar

və proqnozlar; planlaşdırma

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ 57

İDARƏ EDİLMƏSİ

İzahı; dövriyyə kapitalının lazımi miqdarı; riskin

azaldılması; performansın ölçülməsi üzrə

MƏNFƏƏT VƏ PUL VƏSAİTİ 15

əmsallar; balansdan silinmə; izafi investisiyanın

ARASINDAKI FƏRQ

dövriyyədən çıxarılması

Mənfəət pul vəsaiti deyil; iş

proseslərinin axını

ƏLAVƏ 1 96

Jarqonarın izahı

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ 21

ƏLAVƏ 2 100

İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI

Likvidlik əmsalları

Əlaqə; zamanlama; qarşılaşdırma

aktı – təfərrüatlı bölgü

ƏLAVƏ 3 103

Mənfəətin pul vəsaitləri ilə qarşılaşdırılması

(praktiki nümunə)

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

GİRİŞ

1

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

GİRİŞ

PUL VƏSAİTLƏRİNİN

İDARƏ EDİLMƏSİ

İnsanlar öz pullarını həmişə

idarə etməli olublar.

Müəssisələrdə də eynilə bu cürdür.

2

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

GİRİŞ

(NAĞD) PUL VƏSAİTİ NƏDİR?

Mühasiblər "nağd pul" və ya "pul vəsaiti" dedikdə nəyi nəzərdə tuturlar?

sikkələr və əsginaslar

cari hesablardakı qalıq vəsaitlər

və hətta

dərhal reallaşdırıla bilən investisiyalar

3

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

GİRİŞ

PUL VƏSAİTLƏRİNİN İSTİFADƏSİ

Pul vəsaitləri bizə nə üçün lazımdır ?

Aşağıdakı tərəflərə ödəniş etmək üçün:

● təchizarçılara - material, xidmət və avadanlıqlara görə ödəniş;

● işçilərə - xidmətlərinə görə əməkhaqqı;

● borcverənlərə - borc üzrə faiz;

● investorlara - investisiya üzrə dividendlər;

● dövlətə - vergi.

4

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

GİRİŞ

MÜBADİLƏ VASİTƏSİ

Natural mübadilə yolu ilə ticarət artıq keçmişdə qalıb.

İndi mübadilə vasitəsi pul vəsaitidir.

Pul olmadan materal (xammal) ala və

ya ona dəyər əlavə edə bilmərik.

Pulumuz olmasa, nə baş verər?

Müəssisənin fəaliyyəti dayanar və

ÖDƏNİŞ QABİLİYYƏTİNİN OLMAMASI

ilə nəticələnər! Bu da müəssisənin

iflasına və ya fəaliyyətinə xitam

verilməsinə gətirib çıxarar.

5

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

GİRİŞ

Bir çox GƏLİRLİ müəssisələr

axırda pulsuz qalırlar!

6

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL VƏSAİTLƏRİNİN

İDARƏ EDİLMƏSİ

7

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL VƏSAİTLƏRİNİN İDARƏ EDİLMƏSİ

BU İŞİN DÜZGÜN

QURULMASI

...o deməkdir ki:

"Lazımi vaxtda lazımi məbləğdə pul

vəsaitinə malik olmaq üçün müəssisəyə

daxil olan (mədaxil) və müəssisədən

çıxan (məxaric) pul vəsaitlərini idarə

etmək lazımdır".

8

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL VƏSAİTLƏRİNİN İDARƏ EDİLMƏSİ

PUL AXINI

Pul vəsaitlərinin hərəkəti pul axınına əsasən ölçülür.

MƏDAXİL - müştərilərdən, investisiyalardan DAXİLOLMALAR

MƏXARİC - təchizatçılara, işçilərə, ÖDƏMƏLƏR

borcverənlərə, investorlara,

dövlətə

Pul vəsaitlərinin idarə edilməsi bu axınların PLANLAŞDIRILMASINI tələb edir:

● Nə qədər pul axını olacaq?

● Pul axını MƏDAXİL, yoxsa MƏXARİC ediləcək?

● Bu axın NƏ VAXT olacaq?

Pul axınları barədə məlumat pul axınları haqqında hesabatda verilir.

9

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL VƏSAİTLƏRİNİN İDARƏ EDİLMƏSİ

PUL AXINI HAQQINDA HESABAT

3 1 . 1 2 . 2 0 0 _ t a r i x i n ə p u l a x ı n ı h a q q ı n d a h e s a b a t m i n ₼ m i n ₼

D ö v r ü n ə v v ə l i n ə n a ğ d v ə s a i t 1 2 2

D a x l i l o l m a l a r ( M Ə D A X İ L ) :

M ü ş t ə r i l ə r d ə n 8 0

İ n v e s t i s i y a l a r d a n g ə l i r 1 0

C Ə M İ D A X İ LO L M A L A R 9 0

M ö v c u d n a ğ d v ə s a i t 2 1 2

Ö d ə m ə l ə r ( M Ə X A R İ C ) :

T ə c h i z a t ç ı l a r a :

- m a t e r i a l v ə x i d m ə t l ə r 6 4

- a v a d a n l ı q -

M a a ş v ə ə m ə k h a q q ı 4 8

Ö d ə n i l m i ş f a i z l ə r -

Ö d ə n i l m i ş v e r g i l ə r -

Ö d ə n i l m i ş d i v i d e n d l ə r -

C Ə M İ Ö D Ə M Ə L Ə R 1 1 2

D ö v r ü n s o n u n a n a ğ d v ə s a i t 1 0 0

10

Gələcək aylar üzrə pul axınlarının proqnozunu vermək üçün istifadə edildikdə bu hesabat effektiv bir idarəetmə alətinə çevrilir: Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL VƏSAİTLƏRİNİN İDARƏ EDİLMƏSİ

PUL AXINI ÜZRƏ PROQNOZLAR

2 0 0 _ - c ı i l y a n v a r - i y u n a y l a r ı n ı n p u l a x ı n ı ü z r ə p r o q n o z u m i n ₼

Yan Fev Mar Apr May İyun

D ö v r ü n ə v v ə l i n ə n a ğ d v ə s a i t 1 0 0 4 5 * ( 2 3 ) ( 3 9 ) ( 3 ) 3 5

D a x i l o l m a l a r ( M Ə D A X İ L )

M ü ş t ə r i l ə rd ə n 1 0 0 1 2 0 1 4 0 1 6 0 1 9 0 2 3 0

İ n v e s t i s i y a l a rd a n g ə l i r 2 0

C Ə M İ DA X İ LO L M A L A R B : 1 0 0 1 2 0 1 4 0 1 8 0 1 9 0 2 3 0

M ö v c u d n a ğ d v ə s a i t C = A + B : 2 0 0 1 6 5 1 1 7 1 4 1 1 8 7 2 6 5

Ö d ə m ə l ə r ( M Ə X A R İ C )

T ə c h i z a tç ı l a r a :

- m a t e r i a l v ə x i d m ə t l ə r 7 0 7 6 8 2 8 8 9 3 9 8

- a va d a n l ı q - 6 0 - - - -

M a a ş v ə ə m ə k h a q q ı 5 0 5 2 5 4 5 6 5 9 6 2

Ö d ə n i l m i ş f a i z l ə r 1 0 - - - - -

Ö d ə n i l m i ş v e rg i l ə r - - 2 0 - - -

Ö d ə n i l m i ş d i v i d e n d l ə r 2 5 - - - - -

C Ə M İ Ö D Ə M Ə L Ə R D : 1 5 5 1 8 8 1 5 6 1 4 4 1 5 2 1 6 0

D ö v r ü n s o n u n a

n a ğ d v ə s a i t C - D : 4 5 * ( 2 3 ) ( 3 9 ) ( 3 ) 3 5 1 0 5

11

* Qeyd etmək lazımdır ki, yanvar ayı üçün dövrün sonu fevral ayı üçün dövrün əvvəlidir və ardıcıllıq bu şəkildə də davam edir .

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL VƏSAİTLƏRİNİN İDARƏ EDİLMƏSİ

EHTİYAT İGİDİN YARAŞIĞIDIR

● Pul axınları "özbaşına" buraxılmamalı, idarə edilməlidir.

● Ehtiyat igidin yaraşığıdır.

Əvvəlki səhifədə verilmiş proqnoz fevral ayından aprel ayınadək pul vəsaitləri ilə bağlı problemlər barədə öncədən xəbərdarlıq edir və belə proqnozların sayəsində müəssisələr qabaqlayıcı tədbirlər görə bilirlər, məsələn:

Daxilolmaların artırılması:

Ödəmələrin azaldılması:

● erkən ödəniş üçün müştərilərə

● avadanlıqların satın alınmasını

endirimlər təklif etmək;

təxirə salmaq;

● anbarlardan əlavə məhsullar

● mal-material ehtiyatlarından istifadə edərək

satmaq;

yeni materialların alınmasını yubatmaq;

● satış qaimələrinin faktorinqi*

● təchizatçılarla ödəniş möhlətinin

uzadılması barədə danışıqlar aparmaq.

* Bax: səh. 97 (Əlavə 1: Terminlər lüğəti)

12

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

t

PUL VƏSAİTLƏRİNİN İDARƏ EDİLMƏSİ

PLAN, YOXSA TƏŞVİŞ?

● Daxilolmaların artırılması və/və ya ödəmələrin azaldılması yetərli olmasa, müəssisə tələb olunan vaxtdan xeyli əvvəl kredit limitinin qısa müddət üçün artırılması (overdraft) barədə bankla danışıqlara başlaya bilər.

Proqnozlaşdırma olmasaydı, getdikcə böyüyən müəssisənin pul vəsaiti tükənər, nəticədə, qarışıqlıq və ya təşviş yaranardı... Bank təmsilçisində təəssürat yaratmağın yolu bu DEYİL!

13

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

QEYDLƏR

14

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏT VƏ PUL VƏSAİTİ

ARASINDAKI FƏRQ

15

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏT VƏ PUL VƏSAİTİ ARASINDAKI FƏRQ

MƏNFƏƏT PUL VƏSAİTİ DEYİL

“Biznesim gəlirlidir.

Pul vəsaitinə görə niyə

narahat olmalıyam ki?”

Çünki bir çox gəlirli müəssisələr axırda pulsuz qalırlar!

MƏNFƏƏT PUL VƏSAİTİ

≠

16

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏT VƏ PUL VƏSAİTİ ARASINDAKI FƏRQ

MƏNFƏƏT PUL VƏSAİTİ DEYİL

Mənfəət nədir?

● Mənfəət – məhsul və ya xidməti onun istehsalına sərf edilmiş xərclərdən yuxarı qiymətə

satdıqda əldə edilir, yəni: əməliyyat mənfəəti bölüşdürülən xərclər çıxılmaqla, satışdan əldə edilən gəlirə bərabərdir.

● Mənfəət müştəri ödəniş etdikdə DEYİL, müəssisə satışı həyata keçirdikdə müəyyən edilir.

Pul vəsaiti (və ya nağd vəsait) nədir?

● Pul vəsaiti (və ya nağd vəsait) – mədaxil olunan pul vəsaitləri (daxilolmalar) məxaric olunan pul vəsaitlərindən (ödəmələrdən) çox olduqda yaranır.

17

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏT VƏ PUL VƏSAİTİ ARASINDAKI FƏRQ

MƏNFƏƏT PUL VƏSAİTİ DEYİL

MƏNFƏƏT – BÖLÜŞDÜRÜLƏN XƏRCLƏR çıxılmaqla, SATIŞA bərabərdir, LAKİN

SATIŞ hesabat dövrü ərzində

Müştərilərdən

satılmış məhsul və ya

alınan ödəmələr

xidmətlərin dəyəridir.

pul vəsaiti DEYİL.

BÖLÜŞDÜRÜLƏN

XƏRCLƏR

satılmış məhsul və ya

xidmətlərin istehsalı və

paylaşdırılmasına çəkilən

xərclərdir.

Təchizatçılara və işçilərə

ödənilənlər pul vəsaiti

DEYİL.

18

Beləliklə... MƏNFƏƏT PUL VƏSAİTİ DEYİL.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏT VƏ PUL VƏSAİTİ ARASINDAKI FƏRQ

İŞ PROSESLƏRİNİN AXINI

Məhsul və xidmətlərin fərqli vaxtlarda pul vəsaitinə doğru və ona əks istiqamətdə necə axın etdiyinə diqqət yetirin.

Məhsul və

xidmətlərin

axını:

Təchizatçı Müəssisə Müştəri Pul axını:

Təchizatçı Müəssisə Müştəri 19

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏT VƏ PUL VƏSAİTİ ARASINDAKI FƏRQ

Bir çox GƏLİRLİ müəssisələr

axırda pulsuz qalırlar!

20

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL

VƏSAİTLƏRİ İLƏ

QARŞILAŞDIRILMASI

21

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI ƏLAQƏ

“Mənfəət və pul axınının fərqli üsullarla ölçüldüyünü başa düşürəm, amma hər ikisi arasında mütləq hansısa əlaqə olmalıdır...”

Bəli, var.

Hər şey ZAMANLAMAdan asılıdır.

22

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI

NÜMÜNƏ

KÜÇƏ TİCARƏTİ

Kələm alveri ilə məşğul olan bir ticarətçi hər səhər cibinə 100 AZN pul qoyub topdansatış

mərkəzinə yollanır və biri 20 qəpikdən olmaqla, 500 kələm alır.

Bu kələmləri küçənin tinində 50 qəpikdən sataraq məmnun halda evinə qayıdır.

● O nə qədər MƏNFƏƏT əldə edir?

Satış (500 x 50 q.) 250 AZN

Bölüşdürülən xərclər (500 x 20 q.) 100 AZN

Əməliyyat mənfəəti 150 AZN

● O nə qədər nağd PUL qazanır?

Satışdan öncəki nağd vəsait 100 AZN

Ödəmələr (500 x 20 q.) 100 AZN

Əldə olan nağd vəsai 0 AZN

Daxilolmalar (500 x 50q.) 250 AZN

Satışdan sonrakı nağd vəsait 250 AZN

Qazanılmış nağd vəsait 150 AZN

23

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI NÜMUNƏ

KÜÇƏ TİCARƏTİ

Əməliyyat mənfəəti 150 AZN

Qazanılmış nağd vəsait 150 AZN

Niyə ikisi də eynidir?

Çünki ZAMANLAMADA heç bir fərq yoxdur.

● Satış = Daxilolmalar - çünki müştərilər nisyə (kreditlə) almır.

● Xərclər = Ödəmələr - çünki topdan satan nisyə (kreditlə) satmır.

- çünki kələm alverçisi ehtiyatda mal saxlamır.

Əksər müəssisələr malları nisyə alır və ya satır, həmçinin onları ehtiyatda saxlayırlar. Buna görə də mənfəət və pul vəsaitini qarşılaşdırarkən zamanlama fərqini nəzərə almalıdırlar.

24

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI

NÜMUNƏ

SUPERMARKET

Bəs həmin kələm alverçisi mallarını, məsələn, 60 günlük nisyə alan supermarketlər zəncirinə

satsa, nə baş verər?

O, kələm almaq üçün əlində

olan 100 AZN məbləğdən

istifadə edir...

... sonra kələmləri

supermarketlər

zəncirinə satır,

yəni nisyə verir...

... amma pulunu almaq üçün 60 gün gözləməli olur!

Kələm alverçisi yenə eyni mənfəət əldə edir, lakin müştəri ödəniş edənədək əlavə

kələm almağa pulu olmur.

25

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI ZAMANLAMA

Nümunə

● Müəssisə mart ayında material (xammal) alır, onu məhsula çevirir və həmin ayda da məhsulu müştəriyə çatdırır.

● Təchizatçılara 90 gün ərzində ödəniş edir.

● Müştərilər müəssisəyə 60 gün ərzində ödəniş edir.

İş proseslərinin axını Təchizatçı Müştəri

Mal və

xidmətlərin

M A R T

M A R T

axını

Bölüşdürülən xərclər

Mar t ayının

çıxılmaqla, satış =

nəticələrinə

əməliyyat mənfəəti

}

daxildir.

Pul vəsaiti

İ Y U N

MÜƏSSİSƏ

M A Y

26

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI ZAMANLAMA

● Müəssisənizdə iş proseslərinin axını necə gedir?

- Təchizatçılarınız sizə nə qədər müddətə nisyə mal satır?

- Məhsulu istehsal etmək üçün nə qədər vaxt lazım olur?

- Müştərilərinizə nə qədər müddətə nisyə mal satırsınız?

● Bu axınları kim idarə edir?

● Nisyə satış və nisyə alış müddətləri danışıqlar əsasında razılaşdırılmalıdır.

● Material axınının sürətləndirilməsi məhsulların hazırlanma və çatdırılma müddətinə, həmçinin pul vəsaitlərinin əldə edilməsinə təsir edəcəkdir.

İŞ PROSESLƏRİNİN AXININI

TƏKMİLLƏŞDİRƏ BİLƏRSİNİZMİ?

(Səh. 73-dən başlayaraq faydalı məsləhətlərlə tanış ola bilərsiniz.) 27

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI

QARŞILAŞDIRMA AKTI

● "Sağ qala" bilmək üçün

müəssisənin pul

vəsaitinə ehtiyacı var.

● Məşğul bir rəhbər öz strategiya və təşəbbüslərinin pul vəsaitlərinə təsirini necə başa düşə və proqnozlaşdıra bilər?

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI

28

AKTINDAN İSTİFADƏ ETMƏKLƏ

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI QARŞILAŞDIRMA AKTI

● Mənfəət ilə pul vəsaitlərinin qarşılaşdırma aktı əməliyyat mənfəətini xalis pul axını ilə

qarşılaşdırır və maliyyə əməliyyatlarına "pul axınları əsasında uçot" metodu ilə "mənfəət nöqteyi-nəzərindən" düzəlişlər edir.

MƏNFƏƏT

PUL AXINLARI

● Əməliyyat mənfəəti bölüşdürülən xərclər çıxılmaqla, satışa bərabərdir.

● Xalis pul axını hesabat dövrünün əvvəlində və sonunda olan pul vəsaitləri arasındakı fərqə bərabərdir.

29

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI QARŞILAŞDIRMA AKTI

MƏNFƏƏT

Əməliyyat mənfəəti

Nağdsız xərcləri Amortizasiya geri əlavə et: Anbar ehtiyatları Zəmanət ehtiyatları

Ümidsiz borc üzrə ehtiyatlar

Dövriyyə kapitalının Mal-material ehtiyatları hərəkətlərinə görə düzəliş et: Debitor borcları Kreditor borcları

Mənfəətdən istifadəyə Faiz

görə düzəliş et: Dividend Vergi

İnvestisiya fəaliyyətlərinə Kapital xərcləri görə düzəliş et:

Maliyyələşdirmə metoduna Səhmdar kapitalı və borc görə düzəliş et: kapitalına dəyişikliklər PUL AXINLARI Qazanılmış/xərclənmiş nağd vəsait 30

Növbəti səhifələrdə qarşılaşdırma prosesinin hər bir mərhələsi izah olunur.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI QARŞILAŞDIRMA AKTI

ƏMƏLİYYAT MƏNFƏƏTİ

Əməliyyat mənfəəti

Əməliyyat mənfəəti

Amortizasiya xərclərini

geri əlavə et.

● Əməliyyat mənfəəti məhsul və ya xidmətlər

müştərilərə satıldıqda ölçülür.

Mal-material ehtiyatlarında artım/azalma

Debitor borclarında artım/azalma

● Müştəri ödənişi etdikdə mədaxil olunan pul

Kreditor borclarında artım/azalma

axını yaranır.

Ödənilmiş/alınmış faizlər

Ödənilmiş dividendlər

Ödənilmiş vergi

Kapital xərcləri

Səhmdar kapitalında artım/azalma

Borc kapitalında artım/azalma

XALİS PUL AXINI

31

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI QARŞILAŞDIRMA AKTI

AMORTİZASİYA

Əməliyyat mənfəəti

Amortizasiya

Amortizasiya xərclərini

geri əlavə et.

● Amortizasiya hər hansı məhsulun, məsələn,

yeni avadanlığın investisiya xərclərinin onun

Mal-material ehtiyatlarında artım/azalma

“faydalı istifadə müddəti" üzrə

Debitor borclarında artım/azalma

Kreditor borclarında artım/azalma

bölüşdürülməsini təmin etmək məqsədilə

mənfəətdən çıxılan məbləğdir.

Ödənilmiş/alınmış faizlər

● Amortizasiya üçün nağd vəsait məxaric olmur

Ödənilmiş dividendlər

(satınalma qaiməsi olmur) - mühasiblər amorti-

Ödənilmiş vergi

zasiya çıxılmalarını "nağdsız xərc" adlandırırlar.

● Satınalma anında nağd pul artıq ödənilmiş olur.

Kapital xərcləri

● Odur ki, mənfəətin pul vəsaitləri ilə

qarşılaşdırılması prosesinin bir hissəsi kimi,

Səhmdar kapitalında artım/azalma

Borc kapitalında artım/azalma

amortizasiyanı əməliyyat mənfəətinə geri

əlavə etməlisiniz.

32

XALİS PUL AXINI

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI QARŞILAŞDIRMA AKTI

MAL-MATERİAL EHTİYATLARI

Əməliyyat mənfəəti

Mal-material ehtiyatları

Amortizasiya xərclərini

geri əlavə et.

● Mal-material ehtiyatlarına qoyulan investisiyanın

artması pul vəsaitlərini dondurur.

Mal-material ehtiyatlarında artım/azalma

● Mal-material ehtiyatlarının artırılması mənfəətdən

Debitor borclarında artım/azalma

Kreditor borclarında artım/azalma

çıxılan xərc deyil; gələcək satışları dəstəkləmək

üçün cari aktivlərə yatırılan investisiyadır.

Ödənilmiş/alınmış faizlər

QEYD

Ödənilmiş dividendlər

● Mal-material ehtiyatlarına qoyulan investisiyanın

Ödənilmiş vergi

azalması pul vəsaitlərini azad edir.

Kapital xərcləri

Səhmdar kapitalında artım/azalma

Borc kapitalında artım/azalma

33

XALİS PUL AXINI

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI QARŞILAŞDIRMA AKTI

DEBİTOR BORCLARI

Əməliyyat mənfəəti

Debitor borcları

Amortizasiya xərclərini

geri əlavə et.

● Müştərilərə nisyə satış pul vəsaitlərini dondurur.

●

Mənfəət müştəri ödəniş etdikdə deyil, satış

Mal-material ehtiyatlarında

baş verdikdə hesablanır.

artım/azalma

Debitor borclarında artım/azalma

● Nisyə mal satıldıqda "satış" ilə "daxilolma"

Kreditor borclarında

arasında zaman fərqi yaranır.

artım/azalma

Ödənilmiş/alınmış faizlər

Qeyd

Ödənilmiş dividendlər

● Nisyə satışın azalması pul vəsaitlərini azad edir.

Ödənilmiş vergi

Kapital xərcləri

Səhmdar kapitalında artım/azalma

Borc kapitalında artım/azalma

34

XALİS PUL AXINI

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI QARŞILAŞDIRMA AKTI

KREDİTOR BORCLARI

Əməliyyat mənfəəti

Kreditor borcları

Amortizasiya xərclərini

geri əlavə et.

● Müəssisə satışı həyata keçirərkən istifadə edilən

mal və xidmətlərin dəyəri mənfəətdən çıxılır -

Mal-material ehtiyatlarında

müəssisənin bu mal və xidmətlər üçün ödəniş

artım/azalma

Debitor borclarında artım/azalma

edib-etməməsindən asılı olmayaraq!

Kreditor borclarında

artım/azalma

● Kreditor borclarında artım o deməkdir ki,

müəssisə, daha çox, təchizatçıların pulundan

Ödənilmiş/alınmış faizlər

istifadə edir, öz pulunu isə daha uzun müddət

Ödənilmiş dividendlər

üçün ehtiyatda saxlayır.

Ödənilmiş vergi

● Nisyə satınalma müəssisələrə pul vəsaitlərinə toxun-

madan məhsul istehsal etmək imkanı yaradır.

Kapital xərcləri

Səhmdar kapitalında artım/azalma

Borc kapitalında artım/azalma

35

XALİS PUL AXINI

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI QARŞILAŞDIRMA AKTI

FAİZ, VERGİ VƏ DİVİDENDLƏR

Əməliyyat mənfəəti

Faiz, vergi və dividendlər

Amortizasiya xərclərini

geri əlavə et.

● Əməliyyat mənfəəti və ya "PBIT" ("Profit Before İnterest and Tax" - Faiz və vergilər çıxılmamış

Mal-material ehtiyatlarında

artım/azalma

mənfəət) hər hansı faiz, vergi və dividend

Debitor borclarında artım/azalma

Kreditor borclarında

çıxılmamışdan əvvəl hesablanır.

artım/azalma

● Faiz, vergi və dividendləri ödəmək üçün pul

vəsaiti tələb olunur.

Ödənilmiş/alınmış faizlər

Ödənilmiş dividendlər

● Beləliklə, aşağıdakıların hesabatı aparılmalıdır:

ÖDƏNİLMİŞ FAİZ

(ÖDƏNİLƏCƏK DEYİL)

Ödənilmiş vergi

ÖDƏNİLMİŞ VERGİ

(ÖDƏNİLƏCƏK DEYİL)

ÖDƏNİLMİŞ DİVİDENDLƏR

(ÖDƏNİLƏCƏK DEYİL)

Kapital xərcləri

Qeyd

Səhmdar kapitalında artım/azalma

● Alınacaq faiz pul vəsaiti və mənfəət gətirir.

Borc kapitalında artım/azalma

36

XALİS PUL AXINI

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI QARŞILAŞDIRMA AKTI

KAPİTAL XƏRCLƏRİ

Əməliyyat mənfəəti

Amortizasiya xərclərini

geri əlavə et.

Mal-material ehtiyatlarında

artım/azalma

İnvestisiya fəaliyyətləri - Kapital xərcləri

Debitor borclarında artım/azalma

Kreditor borclarında

artım/azalma

● Obyektlər (əsas vəsaitlər) satın alındıqda

məxaric olunan pul axını yaranır.

Ödənilmiş/alınmış faizlər

●

Ödənilmiş dividendlər

Bu məxaric daha sonra amortizasiya xərcləri

kimi silinərkən YARANMIR (bax: səh. 32)

Ödənilmiş vergi

● Odur ki, kapital xərcləri pul axınları haqqında

hesabata daxil edilməlidir

Kapital xərcləri

Səhmdar kapitalında artım/azalma

Borc kapitalında artım/azalma

37

XALİS PUL AXINI

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI QARŞILAŞDIRMA AKTI

MALİYYƏLƏŞDİRMƏ

Əməliyyat mənfəəti

Amortizasiya xərclərini

geri əlavə et.

Mal-material ehtiyatlarında artım/azalma

Debitor borclarında artım/azalma

Kreditor borclarında artım/azalma

Ödənilmiş/alınmış faizlər

Ödənilmiş dividendlər

Maliyyələşdirmə

● Səhmdar kapitalında və ya borc kapitalında

Ödənilmiş vergi

artım və ya azalmalar pul axınlarına təsir edir,

amma mənfəət və ya zərərin hesablanmasına heç

Kapital xərcləri

bir təsir göstərmir.

Səhmdar kapitalında artım/azalma

Borc kapitalında artım/azalma

38

XALİS PUL AXINI

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI QARŞILAŞDIRMA AKTI

● Beləliklə, əməliyyat mənfəətinə xalis pul axınları əldə edilənədək düzəlişlər edilmişdir.

● Düzəlişlər pul vəsaitlərindəki hərəkətlərlə qarşılaşdırılır: AZN

Dövrün əvvəlinə pul vəsaiti/ (bank borcu) xx

üstəgəl:

Dövrün sonuna pul vəsaiti / (bank borcu) xx

= (MƏDAXİL OLUNAN) / xx MƏXARİC OLUNAN XALİS PUL AXINI

● Hesabatın tamamlanmış forması səh. 40-da təqdim edilmişdir.

Qeyd: Qarşılaşdırma aktında istifadə olunan rəqəmlər Əlavə 3-də qeyd edilmiş təfərrüatlı nümunədən götürülmüşdür.

39

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRILMASI QARŞILAŞDIRMA AKTI

MƏNFƏƏT

min ₼ min ₼

Əməliyyat mənfəəti

Əməliyyat mənfəəti 76

Amortizasiya xərclərini 10

Nağdsız xərcləri xərclərini

geri əlavə et:

geri əlavə et:

Mal-material ehtiyatlarında (8)

(artım)/azalma

Debitor borclarında (60)

Dövriyyə kapitalının

(artım)/azalma

hərəkətlərinə görə düzəliş et:

Kreditor borclarında 3

artım/(azalma)

(65)

Mənfəətdən istifadəyə

Ödənilmiş faizlər

(5)

görə düzəliş et:

Ödənilmiş dividendlər (20)

Ödənilmiş vergi (15)

(40)

İnvestisiya fəaliyyətlərinə

Kapital xərcləri (60) görə düzəliş et:

Borclarda artım/(azalma) 20

Xərclənmiş pul vəsaiti (59) Maliyyələşdirmə metoduna

Dövrün əvvəlinə pul vəsaiti 50

görə düzəliş et:

Dövrün sonuna pul vəsaiti (9) (bank borcu)

XALİS PUL AXINI

40

Xalis pul axını (59) Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL AXINININ

OPTİMALLAŞDIRILMASI

41

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL AXINININ OPTİMALLAŞDIRILMASI

BÖYÜMƏ MƏQSƏDLİ İNVESTİSİYALAR

● Səh. 40-da verilmiş qarşılaşdırma aktında xalis pul axını əldə edilənədək əməliyyat mənfəətinə düzəlişlər edilir.

● Paradoksa fikir verin:

Kapital xərclərinə, mal-material ehtiyatlarının artırılmasına və iri həcmdə borc almağa (debitor borclarına) ehtiyacı olan BÖYÜYƏN müəssisələr, bir qayda olaraq, pul vəsaitləri sərf etməli olurlar.

● Yeni obyektlərə daha vəsait ayırmayan, mal-material ehtiyatları və borcların (debitor borclarının) həcmini azaldan PODRATÇI müəssisələr isə, bir qayda olaraq, pul vəsaitləri YARADIRLAR.

Yəni belə çıxır ki, uğurlu müəssisə böyüdükcə ödəniş qabiliyyətini itirmək riski də böyüyür!

42

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL AXINININ OPTİMALLAŞDIRILMASI

ƏMƏLİYYAT MƏNFƏƏTİ

Beləliklə, pul axınlarını "özbaşına" buraxmaq yerinə, onları İDARƏ ETMƏK üçün hansı addımları atmaq olar? Qarşılaşdırma aktının hər bir aspektini ardıcıllıqla nəzərdən keçirin.

■ Pul axınlarını optimallaşdırmaq üçün: əməliyyat mənfəətini artırın.

● Əməliyyat mənfəəti satış ilə bölüşdürülən xərclər arasındakı fərqə bərabərdir.

● Əməliyyat mənfəətini artırmaq üçün biz:

- satışları (gəlirli məhsulların!) artırmalı və ya;

- xərcləri azaldarkən satışların həcmini qorumalıyıq.

43

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL AXINININ OPTİMALLAŞDIRILMASI

ƏMƏLİYYAT MƏNFƏƏTİ

Məqsəd: satışları artırmaq

● Satış həcminin artırılması:

● Satış metodlarının idarə edilməsi:

- "miqyas effekti"ndən faydalanaraq;

- yüksək gəlir sahibləri ilə

- izafi istehsal gücündən istifadə etməklə.

ünsiyyət qurmaq və onlara

öncəlik verməklə;

● Satış qiymətlərinin artırılması:

- əksərən müəssisələr planlaşdırıl-

- adətən, ən bəsit seçimdir;

mış satış səviyyəsinə nail olur,

- satış həcminə təsiri necə olacaq?

lakin planlaşdırılmış mənfəət

BAZARINIZI TANIYIN!

normasına nail ola bilmirlər.

Məqsəd: xərcləri azaldarkən satış həcmini qorumaq

● Material alışının optimallaşdırılması

● Əmək məhsuldarlığının artırılması

● Resurs tullantılarının və israfının azaldılması

● Əlavə xərclərin azaldılması

44

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL AXINININ OPTİMALLAŞDIRILMASI

AMORTİZASİYA

AMORTİZASİYA PUL VƏSAİTLƏRİNİN MƏXARİCİ İLƏ NƏTİCƏLƏNMİR!

Buna görə də amortizasiya məbləğinin artması və ya azalması pul vəsaitlərinin həcminə

(yaxud pul qalığına) təsir etməyəcək!

Unutmayın:

Amortizasiya əməliyyat mənfəətini hesablayarkən xərc kimi uçota alınır, lakin sonra pul axınları haqqında hesabata geri əlavə edilir (bax: səh. 32).

45

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL AXINININ OPTİMALLAŞDIRILMASI

DÖVRİYYƏ KAPİTALI

MAL-MATERİAL EHTİYATLARI/DEBİTORLAR/ KREDİTORLAR

■ Pul axınını optimallaşdırmaq üçün: mal-material ehtiyatlarını azaldın; debitor borclarını azaldın; kreditor borclarını artırın.

LAKİN NƏZƏRƏ ALIN Kİ, yuxarıda sadalananlara zidd addımlar pul vəsaitlərinin xərclənməsinə səbəb olacaq!

Bu məsələlər "Dövriyyə kapitalının idarə edilməsi" adlı növbəti fəsildə ətraflı müzakirə edilir.

46

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL AXINININ OPTİMALLAŞDIRILMASI

ÖDƏNİLƏN FAİZLƏR

■ Pul axınını optimallaşdırmaq üçün: ödənilən faizləri azaldın.

Ödənilən faizlərin miqdarı aşağıdakılarla müəyyən edilir:

● borc götürülən məbləğ;

● tətbiq edilən faiz dərəcəsi.

Beləliklə: MƏQSƏD BORCLARI və FAİZ DƏRƏCƏLƏRİNİ MİNİMUMA ENDİRMƏKDİR.

47

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL AXINININ OPTİMALLAŞDIRILMASI

ÖDƏNİLƏN FAİZLƏR

Məqsəd: borcları minimuma endirmək.

● Özünümaliyyələşdirmə:

- əgər mümkündürsə, mənfəət əldə edib bölüşdürərək (bölüşdürülən mənfəət) özünümaliyyələşdirmə yolu ilə borc kapitalını və ya bank borcunu (bank overdraftını) azaldın.

● İzafi investisiyanı aradan qaldırın:

- biznesə (müəssisəyə) yatırılan hər 1 AZN haradansa gəlməlidir, məsələn: maliyyə vəsaitlərinin istifadəsi maliyyə vəsaitlərinin mənbəyinə bərabərdir; cəlb olunmuş xalis aktivlər cəlb olunmuş xalis kapitala bərabərdir;

- borclar əksər müəssisələrin maliyyə mənbəyinin bir hissəsini təşkil edir;

- odur ki,vəsaitlərin istifadəsinə nəzarət etməklə, məsələn, izafi əsas vəsaitləri və

dövriyyə kapitalını aradan qaldırmaqla vəsaitlərin mənbəyini ixtisar etmək olar ki, bu da müəssisələrə borcları azaltmaq imkanı verər.

Bu konsepsiyanı izah edən "biznesin maliyyə modeli" ilə "Balans hesabatı" kitabında tanış ola bilərsiniz.

48

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL AXINININ OPTİMALLAŞDIRILMASI

ÖDƏNİLƏN FAİZLƏR

Məqsəd: faiz dərəcələrini azaltmaq.

● Əksər faiz dərəcələri baza faiz dərəcəsi + x% əsasında müəyyən edilir.

● Müəssisələr baza faiz dərəcəsinə çox az təsir edə bilsələr də, müəyyən edilmiş əlavə faiz dərəcəsi maliyyə riskinin borcverən tərəfindən necə təsəvvür edildiyini əks etdirir.

● Müəssisə aşağıdakıları yerinə yetirərsə, təsəvvür edilən maliyyə riski azalar:

- maliyyə mənbələrini lazımi qaydada balanslaşdırarsa;

- peşəkar idarəçilik yanaşmasını nümayiş etdirərsə;

- planlaşdırma və proqnozlaşdırmaya əhəmiyyət verdiyini göstərərsə.

● Əgər faiz dərəcələri uyğundursa, xaricdən kredit götütrmək variantını da qiymətləndirə bilərsiniz.

Qeyd: x %-ni razılaşdırmaq mümkündür.

49

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL AXINININ OPTİMALLAŞDIRILMASI

VERGİ ÖDƏNİŞLƏRİ

■ Pul axınını optimallaşdırmaq üçün: ödənilən vergiləri azaldın.

● Əksər hallarda bizneslə bağlı qərarlar qəbul edilərkən vergi məsələləri nəzərə alınır.

● Böyük müəssisələrdə vergi ekspertləri işləyir, digərləri isə mühasib və ya auditor xidmətindən yararlanırlar.

● Eynilə fiziki şəxslər kimi, müəssisələr

də vergi ödənişlərini minimuma

endirmək istəyirlər.

VERGİLƏRİN OPTİMALLAŞDIRILMASI

vergi ödənişlərinin səmərəli

şəkildə idarə edilməsi deməkdir.

Lakin VERGİDƏN YAYINMA qanun

pozuntusudur və siz buna görə

50

məsuliyyətə cəlb edilə bilərsiniz!

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL AXINININ OPTİMALLAŞDIRILMASI

DİVİDEND ÖDƏNİŞLƏRİ

■ Pul axınını optimallaşdırmaq üçün: ödənilən dividendləri azaldın.

● Xərclərin hamısı ödənildikdən sonra yerdə qalan mənfəət səhmdarların xalis mənfəətidir (və ya qazancdır).

● Səhmdarlar qoyduqları investisiyadan iki növ gəlir əldə etmək istəyirlər:

- gəlir, yəni: dividendlər;

- artım, yəni: investisiyaların artırılması.

● Xalis mənfəətin bir qismi dividendləri ödəmək üçün istifadə edilir, qalan hissəsi isə

artımı təmin etmək məqsədilə müəssisəyə yenidən investisiya olaraq yatırılır.

XALİS MƏNFƏƏT (və ya QAZANC)

DİVİDENDLƏR BÖLÜŞDÜRÜLMƏMİŞ MƏNFƏƏT

51

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL AXINININ OPTİMALLAŞDIRILMASI

DİVİDEND ÖDƏNİŞLƏRİ

● Bəyan edilmiş dividend səviyyəsi səhmdarların gəlir və artım gözləntilərini balanslaşdırmaq üçün nəzərdə tutulmuş "dividendlərin bölüşdürülmə prinsipi"nin nəticəsidir.

● Əksər müəssisələr, mümkün olduqca, mövcud mənfəətlərin hamısını saxlamağa, bununla da yenidən investisiya qoyuluşu üçün imkanları artırmağa və məxaric olunan pul axınının qarşısını almağa üstünlük verirlər.

● Bir çox müəssisələr pul vəsaitinin müəssisə daxilində saxlanılmasının alternativ üsulu kimi dividend yerinə, əlavə səhmlər təklif edirlər.

52

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL AXINININ OPTİMALLAŞDIRILMASI

KAPİTAL XƏRCLƏRİ

■ Pul axınını optimallaşdrımaq üçün: kapital xərclərini azaldın və ya yenidən gözdən keçirin/təxirə salın.

● Məhsul və ya xidmət istehsal etmək üçün müəssisələrin obyektlərə

(avadanlıqlara)/proseslərə ehtiyacı var.

● Satınalma qərarları strateji xarakterə malikdir - bu qərarlar müəssisənin necə

məhsul/xidmət istehsal edəcəyini bir neçə il öncədən müəyyən edir.

● Odur ki, bu cür qərarlar üst rəhbərlik tərəfindən diqqətlə araşdırılır.

● Xərclərin azaldılması rəqabət üstünlüyünə təsir edir və xərc-mənfəət nisbəti (yaxud xərclərin effektivliyi) ətraflı götür-qoy edilməlidir.

● Digər seçimləri, məsələn, aşağıdakıları da nəzərdən keçirin:

- (uyğun olarsa) subpodratçıların xidmətindən istifadə etmək;

- digər istehsalçıların məhsullarının faktorinqi;

- qısamüddətli siyasət hazırlamaq: yenisini almaq əvəzinə, mövcud olanı təmir etmək/sazlamaq;

- lizinq variantlarının dəyərləndirmək.

53

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL AXINININ OPTİMALLAŞDIRILMASI

MALİYYƏLƏŞDİRMƏ

■ Pul axınını optimallaşdırmaq üçün: səhmdar kapitalı və borcları artırın.

● Uzunmüddətli maliyyələşdirmə müəssisənin ehtiyaclarına uyğun olmalıdır.

● Həddən az maliyyələdirmə (yetərsiz kapitallaşdırma) müəssisədə davamlı olaraq pul axını böhranının yaranmasına səbəb olur.

● Həddən çox maliyyələdirmə (ifrat kapitallaşdırma) isə pul vəsaitlərinin səmərəsiz investisiyaya çevrilməsinə və nəticədə, aşağı mənfəətliliyin yaranmasına səbəb olur.

Qeyd. Uzunmüddətli maliyyələşdirmədə edilən dəyişikliklər həmçinin gələcəkdə faiz və

dividendlərin ödənilməsi üçün lazım olan pul vəsaitlərinə təsir edəcək.

54

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL AXINININ OPTİMALLAŞDIRILMASI

MÜSBƏT VƏ MƏNFİ CƏHƏTLƏR BALANSI

Əksər tədbirlər pul axınına həm müsbət, həm də mənfi təsir göstərir: Tədbir Müsbət və mənfi cəhətləri Müştərilərin erkən Debitorlardan Endirimlər mənfəəti*

* Unutmayın ki,

ödəniş etməsi üçün pul vəsaitləri azaldır.

mənfəət pul

axınının bir

endirim təklif etmək daxil olur.

amma

hissəsidir!

Borc kapitalını Müəssisəyə Faiz ödənişləri artırmaq pul vəsaiti artır.

gətirir.

amma

Müəssisəyə ümumi təsiri qiymətləndirin.

55

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

PUL AXINININ OPTİMALLAŞDIRILMASI

ZAMANLAMA

Unutmayın ki, pul vəsaitlərinin idarə etmək – lazımi vaxtda lazımi məbləğdə pul vəsaitinə

malik olmaq üçün müəssisəyə daxil olan (mədaxil) və müəssisədən çıxan (məxaric) pul axınlarını idarə etmək deməkdir.

Təklif olunan tədbir tələb olunan pul axınını lazımi vaxtda təmin edəcəkmi? Müştərilərdən müddəti bitmiş ödənişləri toplamaq ofis sahəsi və ya ərazisinin artıq hissəsini satmaqdan daha tez pul gətirə bilər!

56

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ

İDARƏ EDİLMƏSİ

57

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

GİRİŞ

Əksər müəssisələrdə dövriyyə kapitalının səmərəli idarə edilməsi pul vəsaitlərinin uğurla idarə edilməsində mühüm rol oynayır.

Dövriyyə kapitalı nədir?

● Müəssisələr biznesə investisiya qoymaq üçün (maliyyə vəsaitlərinin istifadəsi) uzunmüddətli vəsaitlər (maliyyə vəsaitlərinin mənbəyi) cəlb edirlər.

● İnvestisiya aşağıdakıları təmin etmək üçün tələb olunur:

- obyektlər/proseslər (mühasibatlıq jarqonu ilə ifadə etsək: əsas vəsaitlər);

- məhsullar/xidmətlər (mühasibatlıq jarqonu ilə ifadə etsək: dövriyyə kapitalı).

Bu terminlər və dövriyyə kapitalının sikli "Balans hesabatı" kitabında izah edilir.

58

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

DÖVRİYYƏ KAPİTALI NƏDİR?

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ SİKLİ

KREDİTOR BORCLARI

PUL VƏSAİTİ

DEBİTOR

XAMMAL

BORCLARI

HAZIR

HAZIRLANAN

MƏHSULLAR

MƏHSULLAR

CARİ AKTİVLƏR

CARİ ÖHDƏLİKLƏR

(CARİ PASSİVLƏR)

1 Dövriyyə kapitalı cari öhdəliklər (passivlər) çıxılmaqla, cari aktivlərə bərabərdir:

- təchizatçılara ödənilməli olan mal və xidmətlərin dəyəri (kreditor borcları) çıxılmaqla, müəssisənin məhsula/xidmətə sərf etdiyi məbləğ (mal-material ehtiyatları + debitor borcları + pul vəsaiti)

2 Mal-material ehtiyatları = xammal + davam edən iş+ hazır məhsullar.

59

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

NƏ QƏDƏR DÖVRİYYƏ KAPİTALI

TƏLƏB OLUNUR?

Dövriyyə kapitalının tələb olunan miqdarı aşağıdakı amillərdən asılıdır:

● müəssisənin ölçüsü;

● verilmiş və götürülmüş borc (nisyə alış və ya satış);

● istehsal prosesinə sərf olunan vaxt (sifarişin hazırlanma müddəti);

● təklif olunan məhsulların/xidmətlərin çeşidliliyi.

Biznesiniz üçün nə qədər dövriyyə kapitalı lazımdır?

Nə qədər dövriyyə kapitalı mövcuddur?

60

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

NƏ QƏDƏR DÖVRİYYƏ

KAPİTALIM OLMALIDIR?

Biznesinizin mənfəətliliyini maksimuma həddə çatdırmaq üçün dövriyyə kapitalınız mümkün qədər az olmalıdır!

Məqsədlər aşağıdakılardan ibarət olmalıdır:

1 Dövriyyə kapitalı siklini mümkün qədər sürətlə tamamlamaq -

Nə üçün? - investisiyanı minimuma endirmək və bu yolla, gəliri artırmaq üçün;

- riskləri azaltmaq üçün (bax: səh.62-63).

2 Dövriyyə kapitalı siklini mümkün qədər tez-tez tamamlamaq -

Nə üçün? - hər dəfə dövrə tamamlananda mənfəət və pul vəsaiti əldə edilir.

61

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

DÖVRİYYƏ KAPİTALI NƏ QƏDƏR OLMALIDIR?

RİSKİN AZALDILMASI

● Mühasiblər cari aktivlər siklinin yalnız bir hissəsini bəyənirlər:

- PUL VƏSAİTLƏRİ; yerdə qalan hər şey risk daşıyır.

● Xammal almaq üçün pul vəsaitlərindən istifadə edərkən:

- qəfil dəyişiklik olsa, nə baş verər?

- birdən müştəri sifarişi ləğv etsə, nə baş verər?

- materialın istifadə müddəti uzundurmu?

- materialı geri qaytara və ya başqa müəssisəyə

sata bilərsinizmi?

● Xammalı hazırlanan məhsula, daha sonra isə

hazır məhsula çevirərkən:

- analoji qaydada, yuxarıdakı sualların

təkrarı ilə qarşılaşırsınız.

● Hətta məhsulları müştəriyə göndərdikdə belə:

- birdən müştəri ödəniş etməsə, nə baş verər?

62

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

DÖVRİYYƏ KAPİTALI NƏ QƏDƏR OLMALIDIR?

RİSKİN AZALDILMASI

● Risk dərəcəsi məhsulun növündən və onun müştəri tələblərinə nə dərəcədə uyğun olmasından asılıdır.

Lakin...

Dövriyyə kapitalı sikli başa çatana və müştəridən nağd ödəniş alınanadək müəssisə heç bir gəlir əldə etmir.

● Ancaq mühasibi pul vəsaiti ayırmağa və siklə başlamağa razı salmaq üçün onu əldə

ediləcək gəlirin riskə dəydiyinə inandırmaq lazımdır.

● Sikli başa çatdırmaq üçün sərf olunan vaxtı azaltmaqla riski də azaltmaq mümkündür.

63

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

PERFORMANSIN ÖLÇÜLMƏSİ

ƏMSALLAR

● Əmsallar dövriyyə kapitalının idarə edilməsi üzrə performansın ölçüsünü göstərmək üçün istifadə edilir.

● Bu əmsallar siklin hər bir komponentini vaxta (günlərin sayı) əsasən ölçülmüş

göstəricisidir.

● Dövriyyə kapitalının idarə edilməsinin optimallaşdığını bu sikli tamamlamaq üçün tələb olunan günlərin sayının azalması ilə görə bilərik.

● Dövriyyə kapitalı günləri bərabərdir xammal ehtiyatının kifayət edəcəyi günlərin sayı;

üstəgəl məhsulun hazırlanması üçün tələb olunan günlərin sayı;

üstəgəl hazır məhsulun çatdırılması üçün tələb olunan günlərin sayı;

üstəgəl debitor borclarının ödənilməsi üçün tələb olunan günlərin sayı;

çıxılsın kreditor borclarının ödənilməsi üçün tələb olunan günlərin sayı.

64

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

PERFORMANSIN ÖLÇÜLMƏSİ

MAL-MATERİAL EHTİYATLARININ KİFAYƏT

EDƏCƏYİ GÜNLƏRİN SAYI

● Mal-material ehtiyatlarının kifayət edəcəyi günləri hesablayarkən biznesinizə giriş və

çıxış (xərclər və buraxılış (hazır məhsul/xidmət) axınları silsiləsi kimi baxın: Satınalmalar

Material

XAMMAL

HAZIRLANAN

HAZIR

buraxılışı

Tamamlanmış

MƏHSULLAR

MƏHSULLAR

istehsal

Satılmış

məhsulların dəyəri

● Mal-material ehtiyatlarının hər bir kateqoriyasının giriş və çıxışı olur.

● Mal-material ehtiyatlarının kifayət edəcəyi günlərin sayı ehtiyat kateqoriyasına "giriş

etmədən" bu kateqoriyadan "çıxış etməyi" (ehtiyatlar bitmədən) neçə gün davam etdirə biləcəyinizi ölçür.

65

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

PERFORMANSIN ÖLÇÜLMƏSİ

MODELİN UYĞUNLAŞDIRILMASI

QEYD. Bu model müəssisənizdəki prosesləri əks etdirəcək şəkildə uyğunlaşdırılmalıdır: məsələn: mərkəzləşdirilmiş anbarı olan pərakəndə ticarətçi

Satınalmalar

ANBAR

Müqavilə üzrə

MAĞAZALARDA

EHTİYATI

EHTİYATLAR

sifarişlər

Satılmış

məhsulların dəyəri

məsələn: müstəqil pərakəndə ticarətçi

Satınalmalar

MAĞAZA

EHTİYATI

Satılmış

məhsulların dəyəri

ƏMSALLARI MÜVAFİQ ŞƏKİLDƏ UYĞUNLAŞDIRIN.

66

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

PERFORMANSIN ÖLÇÜLMƏSİ

MAL-MATERİAL EHTİYATLARININ KİFAYƏT

EDƏCƏYİ GÜNLƏRİN SAYI

I addım: gündəlik istifadəni

II addım: ehtiyatların kifayət

müəyyənləşdirin.

edəcəyi günləri hesablayın.

XAMMAL Planlaşdırılan material buraxılışı, AZN

Xammal ehtiyatı, AZN

=

Planın əhatə etdiyi günlərin sayı

Gündəlik buraxılış, (orta hesabla), AZN

HAZIRLANAN Planlaşdırılan tamamlanmış istehsal, AZN

Hazırlanan məhsul ehtiyatı, AZN

=

MƏHSULLAR Planın əhatə etdiyi günlərin sayı

Gündəlik tamamlanmış istehsal,

(orta hesabla), AZN

HAZIR Satılmış məhsulların planlaşdırılan dəyəri, AZN

=

MƏHSULLAR Planın əhatə etdiyi günlərin sayı

Hazır məhsul ehtiyatları, AZN

Satılmış məhsulların gündəlik dəyəri,

(orta hesabla), AZN

67

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

PERFORMANSIN ÖLÇÜLMƏSİ

DEBİTOR/KREDİTOR BORCLARININ ÖDƏNİLMƏSİ ÜÇÜN

TƏLƏB OLUNAN GÜNLƏRİN SAYI

Debitor borclarının ödənilməsi = debitor borcları, AZN

üçün tələb olunan günlərin sayı gündəlik kreditlə (nisyə) satış, AZN

Debitor borclarının ödənilməsi = kreditor borcları, AZN

üçün tələb olunan günlərin sayı gündəlik alış, AZN

Bu əmsallardan istifadənin üstün cəhətləri aşağıdakılardır:

1 Onların istifadəsi rahatdır.

2 Fəaliyyət səviyyəsindəki dəyişikliklər bu göstəriciləri təhrif etmir.

Qeyd. Debitor/kreditor borcları ilə heç bir əlaqəsi olmayan nağd alış-veriş istisna edilir.

68

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

PERFORMANSIN ÖLÇÜLMƏSİ

ŞƏRH

Lakin...

● Günləri ehtiyatla şərh edin.

● 20 günlük xammal ehtiyatının olması o demək deyil ki, 20 gün ərzində təchizatçılardan mal qəbulunu dayandırıb ehtiyatdan istehsalata mal buraxa biləsiniz:

- ehtiyatlar, çətin ki, tələb olunan proporsiyalarda olsun (yəni: sizə müəyyən komponentlərin 30 günlük ehtiyatı lazım olduğu halda, digər komponentlərin 10

günlük ehtiyatı lazım ola bilər);

- hesablanma zamanı tələbat az olan və ya artıq ehtiyatlar nəzərə alınmır.

● Debitor borclarının ödənilməsi üçün tələb olunan günlərin sayı müştəridən asılı olaraq dəyişə bilər.

● Kreditor borclarının ödənilməsi üçün tələb olunan günlərin sayı təchizatçıdan asılı olaraq dəyişə bilər.

69

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ AZALDILMASI

Dövriyyə kapitalının azaldılmasının iki üsulu mövcuddur:

● balansdan

silmək;

● bu və ya digər şəkildə tənzimləməklə, yəni bir tərəfdən, "giriş"i (xərcləri) dayandıraraq və ya azaldaraq axını sürətləndirmək,

digər tərəfdən isə "çıxış"ın (məhsul buraxılışının) tempini qoruyub 70

saxlamaq və ya artırmaqla.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

KAPİTALININ AZALDILMASI

BALANSDAN SİLİNMƏLƏR

● Məsələn, aşağıdakıların silinməsi yolu ilə dövriyyə kapitalını tənzimləmək olar:

- artıq (izafi) materiallar;

- ümidsiz borclar.

Maliyyə nəticələri:

Pul vəsaiti - sıfır effekti (artıq materialların qalıq dəyəri istisna olmaqla).

Bu ilin mənfəəti - silinmiş məbləğ hesabına azalma;

- məkan və fəaliyyət xərclərinə qənaət etmək hesabına artma.

(məsələn: artıq materialların saxlanılması).

Növbəti illərdə - məkan və fəaliyyət xərclərinə qənaət etmək hesabına artma.

mənfəət

Dövriyyə kapitalı - silinmiş məbləğ hesabına bu il və növbəti illər üzrə azalma.

Növbəti illərdə - dövriyyə kapitalına investisiyanın azaldılması və xərclərə qənaət gəlir hesabına artma.

71

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ AZALDILMASI

BALANSDAN SİLİNMƏLƏR

● Mal-material ehtiyatları

Bütün mal-material ehtiyatlarının aşağıdakı meyarlar üzrə yoxlayın: artıqlıq - məsələn, ◆ dəyişikliklər; ◆ müştəri tərəfindən ləğvedilmələr;

◆ izafi anbar ehtiyatı; ◆ ziyan.

realizə - ehtiyatlar ya maya dəyəri, ya da da xalis satış (realizə) qabiliyyəti dəyərinə – hansı daha aşağıdırsa, həmin dəyərə əsasən qiymətləndirilməlidir.

Artıq mal-material ehtiyatlarını silin və artıqlıq əmələ gətirəcək malların ehtiyatlarını yaradın.

● Debitor borcları

Ümidsiz borcları silin və ödənilməsi ilə bağlı şübhə doğuran borclar üzrə tədbirlər görün.

Qeyd. Mühasiblər dərc olunan hesabatları hazırlamaq üçün bu işləri artıq görmüş olmalıdırlar!

72

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ AZALDILMASI

TƏNZİMLƏMƏ

● Aşağıdakı üsullarla izafi investisiyanı dövriyyədən çıxarın:

- xammalın əldə edilməsinə sərf olunan günləri azaltmaqla;

- məhsulun hazırlanmasına/istehsalına sərf olunan günləri azaltmaqla;

- hazır məhsulların çatdırılmasına sərf olunan günləri azaltmaqla;

- müştərilərə verilmiş kredit (nisyə ödəniş) müddətinin günlərini azaltmaqla.

Maliyyə nəticələri

Pul vəsaiti - mal-material ehtiyatlarına qoyulan investisiya və debitor borcları azaldıqca pul vəsaitlərində birdəfəlik artım olacaq.

Mənfəət - bu il və növbəti illərdə məkan və fəaliyyət xərclərinə qənaət ... və

risklərin azaldılması hesabına artma (bax: səh. 62).

Dövriyyə kapitalı - bu il və növbəti illər buxarılmış investisiya hesabına azalma.

Qeyd. Bu nəticəyə nail olmaq üçün tələb olunan vaxtı düzgün hesablayın! (Bax: səh. 90).

Prosesi davam etdirmək mümkün olarsa, artımı maliyyələşdirmək üçün daha az pul 73

vəsaiti tələb oluna bilər.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

MAL-MATERİAL EHTİYATLARI: SƏBƏB-NƏTİCƏ TƏHLİLİ

İzafi dövriyyə kapitalının həmişəlik aradan qaldırılması üzrə uğurlu tədbirlər silsiləsi üçün siklin hər bir komponentini növbə ilə təhlil etmək lazımdır.

Mal-material ehtiyatları:

● Səbəb-nəticə təhlili aparın;

- Müəssisə nə üçün mal-material ehtiyatları saxlayır?

"Müştərilərimiz dərhal çatdırılma tələb edir".

"Müştərilərimizin tələb etdiyi müddət bizim sifarişi hazırlama müddətindən qısadır".

"Məhsulumuza tələbat mövsümi xarakter daşıyır".

"İstehsal prosesindəki maneələri aradan qaldıra bilmirik".

"Təchizatçılarımıza etibar edə bilmirik" və s. və i.

● Mal-material ehtiyatlarının həmişəlik aradan qaldırılması üçün bu səbəb amilləri müzakirə

edilməli və dəyişdirilməlidir.

● Belə bir təhlil aparılmasa, mal-material ehtiyatlarında azalma qısamüddətli olacaq, çünki səbəb amilləri yenidən onların artmasına təkan verəcək.

74

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

EHTİYATDA OLAN MAL-MATERİAL AXINI

TƏCHİZATÇILAR

Xammal

Hazırlanan

məhsullar

Hazır

məhsullar

MÜŞTƏRİLƏR

● Mövcud fərziyyə və prosedurlarla "ayaqlaşmayan" axının hər bir hissəsini təhlil edin.

75

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

MAL-MATERİAL EHTİYATLARINDAN ANBARLARA

Təchizatçılar Xammal anbarları

Təchizatçılarla tərəfdaşlığı peşəkarlıqla idarə edin!

Bununla bağlı bir çox uğurlu

strategiyalar mövcuddur!

● İstehsalın planlaşdırılmasını optimallaşdırın.

● Təchizatçılarla münasibətlərinizi təkmilləşdirin və qiymətləri aşağı salmaq üçün (ehtiyatların dəyərini azaldan, pul vəsaitləri buraxan və mənfəəti artıran) yüksək alıcılıq qabiliyyəti nümayiş etdirin.

● Tələbatın yüksək olduğu mal-material ehtiyatlarının vaxtında çatdırılmasını əvvəlcədən planlaşdırın və razılaşdırın (və əvvəlcə mövcud ehtiyatlardan istifadə edin).

● Sifarişin çatdırılma müddətinin qısaldılması və/və ya sizin üçün ehtiyat mal saxlanması barədə təchizatçılarla danışıqlar aparın.

● Təchizatçılarla malların konsiqnasiya yolu ilə ehtiyatda (təchizatçıların sizin anbarlarda saxlanılan və tələb edildiyi təqdirdə müqavilə şərtləri üzrə ödəniş edib istifadə edə

biləcəyiniz mal partiyası) saxlanılmasına dair danışıqlar aparın.

76

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

MAL-MATERİAL EHTİYATLARINDAN ANBARLARA

Təchizatçılar Xammal anbarları

● Sifarişlərin sayını və həcmini

● Ayın son həftəsində çatdırılmalarla bağlı tipik

gözdən keçirin.

nöqsanlara yol verməməyə çalışın ki, növbəti

● Mal dəstinin hissələrini ayrı-ayrı

ay həmin mallardan istifadə edə biləsiniz.

almaqdansa, bütöv dəstlər

şəklində/yığılmış şəkildə alın.

İYUN

İYUL

● Ehtiyat hissələri özünüz

yığmaqdansa (montaj etməkdənsə),

1-ci

30-cu

hazır yarımquraşdırılmış hissələri

gün

gün

satın ala bilərsiniz.

Çatdırılmalar ayın əvvəlinə planlaşdırın (əgər

● Mal partiyasının həcmini

uyğundursa): bu yolla, ehtiyatları azaltmaq,

gözdən keçirin.

pul vəsaitinin buraxılmasına şərait yaratmaq və

● Ay sonunun iş sıxlığından əziyyət

təchizatçılara ödəmə müddətini əlavə olaraq

çəkməmək üçün istehsalı həftəlik

30 gün uzatmaq mümkündür.

rejimdə tənzimləyin.

77

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

MAL-MATERİAL EHTİYATLARINDAN HAZIR MƏHSULLARA

Xammal Hazırlanan məhsullar Hazır məhsullar

● İstehsalın planlaşdırılmasını optimallaşdırın və "vaxtında çatdırılma" prinsipinə əməl edin.

● İstehsalda yaranan problemləri müəyyənləşdirin, onların səbəblərini və həll yollarını araşdırın.

● Prosesin təşkilini gözdən keçirərək və qiymətləndirərək prosesi sürətləndirin:

- sahədə: sahə üzrə material axının sxemini tərtib edin; məsafəni azaltmaq və

mal-material ehtiyatlarının buraxılmasını təmin etmək üçün əlavə bölmələrin (şəbəkənin) təşkili üzərində düşünün;

- sahələr arasında: sahələr və/ və ya subpodratçılar arasında məhsul axınının sxemini (xəritəsini) tərtib edin; ehtiyatların "yollarda qalma" müddətini minimuma endirin!

● Materialları subpodratçılara pulsuz verməməyə çalışın; subpodratçılar birbaşa sifariş

verməlidirlər – bu mümkün olmadığı təqdirdə, materialları subpodratçılara satın.

78

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

MAL-MATERİAL EHTİYATLARINDAN MÜŞTƏRİLƏRƏ

Hazır məhsul anbarları Müştərilər

● Köhnəlmiş mal-material ehtiyatlarını müəyyənləşdirin və onları ehtiyat hissələri kimi, yaxud metal tullantıları məntəqələrinə satın.

● Müştərilərə öncədən bildirilmiş çatdırılma müddətini, buna uyğun olaraq isə hazır məhsulların anbarda saxlanılması prinsiplərini gözdən keçirin.

79

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

MAL-MATERİAL EHTİYATLARI İLƏ BAĞLI YEKUN FİKİRLƏR

● Satışların proqnozlaşdırılması metodlarını təkmilləşdirin – proqnozlaşdırmanın zəif olması mal-material ehtiyatlarında problemlər yarada bilər.

● Hazır məhsul çeşidlərini rasionallaşdırın.

● Komponent çeşidlərini rasionallaşdıraraq unifikasiya olunmuş hissələrə keçin.

● "80/20" prinsipini əsas götürün – diqqətinizi ehtiyatların dəyərinin 80 %-ni əmələ

gətirəcək 20 % əsas məsələlər üzərində cəmləşdirin.

● Yeni məhsulları və məhsullarda dəyişiklikləri nəzərə alın – sifarişin çatdırıma müddəti və

mövcud ehtiyatların saxlanılması ilə bağlı mümkün nəticələri təhlil edin.

● Marketinq tədbirləri, məsələn, satışın stimullaşdırılmasını planlaşdırın:

- nə qədər əlavə ehtiyat tələb olunur?.. və NƏ VAXT?

- artıq mal ehtiyatları ilə nə ediləcək?

80

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

DEBİTOR BORCLARI: SƏBƏB-NƏTİCƏ TƏHLİLİ

Günahkar kimdir?

● Müştərilərin ödənişləri gecikdirməsində

günahkarın tənbəl/bacarıqsız mühasiblər

olduğunu düşünürsünüzsə, səhvə yol verirsiniz!

● Vaxtı keçmiş ödənişlər üzrə səbəb-nəticə təhlili

"günahkarı ortaya çıxara bilər"; aşağıda sadalananlardan hansını sizin biznesinizə şamil etmək olar?

Səbəb amilləri:

- aşağı keyfiyyət səbəbindən imtina

edilmiş məhsul;

- sənədləşmənin uyğun olmaması;

- sənədləşmənin düzgün tərtib edilməməsi;

- çatdırılma ünvanının yanlış olması;

- sifarişin müştərinin qrafikinə uyğun çatdırılmaması.

81

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

DEBİTOR BORCLARI: ÖDƏMƏ ŞƏRTLƏRİ

Ödəmə şərtlərini müştərilər diktə etmirlər, bu prosesi idarə etmək sizin işinizdir!

● Ödəmə şərtləri ilə bağlı danışıqlar aparın və razılığa gəlin.

● Hissə-hissə çatdırılma əsasında qaimə hesablanması üzrə razılığa gəlin.

● Mərhələli ödənişlər uyğundurmu?

● Ödəmə şərtlərinə effektiv nəzarət sistemi tətbiq edin:

- dəqiq hesabat sistemindən istifadə edin, məsələn: "borc müddətləri üzrə təhil" və ya

"ödəniş müddətinin təhlili" ("Age Analysis") apara bilərsiniz;

- satışlar üzrə bu cür hesabatlar hazırlayın;

- gələcək çatdırılmalara nəzarət edin və lazım gələrsə,

- ödəniş edilənədək müştəri ilə ticarət əlaqələrini DAYANDIRIN.

● Satışlara dair danışıqlar aparan tərəfin təklif edilmiş qiymətlə müqayisədə bu cür ödəmə şərtlərinin müəssisəniz üçün hansı problemlər yaradacağını başa düşdüyünə

əmin olun!

82

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

DEBİTOR BORCLARI: QAİMƏNİN DÜZGÜNLÜYÜ

Qaiməni düzgün tərtib edin!

● Qaimənin düzgün tərtib edildiyinə əmin olun.

● Müştərinin müqavilə üzrə tələb etdiyi bəndləri, məsələn, aşağıdakıları qaimədə qeyd edin:

- sifariş nömrəsi

- sınaq protokolu (məhsulun sınaqdan keçirlməsi barədə protokol) və s.

● Qaiməni düzgün ünvana göndərin: qaimənin göndəriləcəyi ünvanla sifarişin çatdırılma ünvanı eyni olmaya bilər.

● Qaimə ilə birlikdə müştərinin müqavilə üzrə tələb etdiyi yardımçı sənədləri də

(keyfiyyət protokolu, sınaq protokolu və s.) göndərməyi unutmayın.

83

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

DEBİTOR BORCLARI: İNZİBATİ İDARƏETMƏNİN DÜZGÜNLÜYÜ

İnzibati idarəetməni düzgün təşkil edin!

● Borcunuzun vaxtında ödənilməsi üçün onun,

bir növ, "qayğısına qalın" və prosesləri izləyin!

● Müştərilərinizin prosedurlarını, qaimənizin yoxlanılması

və ödənilməsində iştirak edən heyəti başa düşün.

● Vacib satışlar üzrə borcun ödənilmə müddəti

bitməmişdən əvvəl problemləri müəyyənləşdirərək və

həll edərək qaimələrin ödənilməsini "tezləşdirin".

- mallar alınıbmı?

- mallar yoxlanışdan keçibmi?

- qarşı tərəf qaiməni yoxlayıb və təsdiqləyibmi?

● Qaimələri vaxtında göndərin.

● Mərhələli ödənişlər üçün qaimələrin vaxtlı-vaxtında

göndərilməsinə nəzarət prosesinin həyata

keçirildiyinə əmin olun

84

● Borcların ödənilməsinə nəzarət üzrə öhdəlik müəyyən edin.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

DEBİTOR BORCLARI: ZAMANLAMA

"Hokkey çubuğu" effekti * ilə bağlı diqqətli olun!

● Adətən, satışlar ay boyunca eyni tempdə

getmir və nəticədə, satış qrafikinin əyrisi

hokkey çubuğunun formasını alır.

● Bu isə ay sonunda xaos və qarışıqlığa

Satışlar

gətirib çıxarır və aşağıdakı problemlər

₼

səbəbindən heyət işdən sonra qalıb

saatlarla əlavə işləməli olur:

- sənədlərin düzgün tərtib edilməməsi;

- gözdən qaçmış məsələlər;

- yanlış ünvana çatdırılma;

1-ci

2-ci

3-cü

4-cü

- qaimələrin gecikdirilməsi;

həftə

həftə

həftə

həftə

- qaimə tarixi ilə müştəriyə çatdırılma tarixində uyğunsuzluq...

(Qeyd. Müştəri ödəmə tarixini qaimə tarixindən deyil,

malın çatdırıldığı tarixdən etibarən hesablayır)

... bütün bunlar müştərinin ödənişi gecikdirməsinə səbəb olur.

85

* Bir müddət geriləmə və ya durğunluqdan sonra hər hansı göstəricidə kəskin sıçrayış

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

PUL VƏSAİTLƏRİ

● Pul vəsaitləri dövriyyə kapitalının bir hissəsini təşkil edir, odur ki, hər pul vəsaitinin 1 AZN-i cəlb olunmuş kapitalın 1AZN-i ilə təmsil olunur.

● Təbii ki, öz ehtiyaclarını ödəyə bilmək üçün hər bir müəssisə kifayət qədər pul vəsaitinə

malik olmağa çalışmalıdır, lakin "hərəkətsiz" və ya gəlir dərəcəsi aşağı olan biznesə

yatırılmış izafi pul vəsaiti "R.O.C.E."-yə ("R.O.C.E." – "Return On Capital Employed" –

cəlb olunmuş kapital üzrə gəlir) təzyiq göstərəcək.

● Pul vəsaitləri səviyyəsinin ölçüləri (likvidlik əmsalları) Əlavə 2-də izah edilmişdir.

86

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

KREDİTOR BORCLARI: TƏRƏFDAŞLIQ

● Burada isə vəziyyət fərqlidir, çünki təchizatçılara olan borcun miqdarını artırdıqca müəssisənin dövriyyə kapitalına yatırdığı vəsait azalır.

Lakin

● Təchizatçılar komandanın bir hissəsini təşkil edir, odur ki, bu borcla bağlı birtərəfli qərar qəbul edilməməli, hər iki tərəf danışıqlar apararaq razılığa gəlməlidir.

● Təchizatçılarla tərəfdaşlıqdan səmərəli nəticə əldə etməyən müəssisə digər məqsədlərinə necə nail olacaq:

- birbaşa ünvana çatdırılma;

- sifarişin hazırlanma və çatdırılma müddətinin qısaldılması;

- keyfiyyətin artırılması, sıfır qüsur və s.

● Bu tərəfdaşlığın udan tərəfi təchizatçılar da ola bilər:

- təchizatçılarla işin rasionallaşdırılması ("üstün tutulan təchizatçı" statusu);

- iş yükü zəmanəti.

87

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

KREDİTOR BORCLARI: QAİMƏLƏR

Təchizatçıların seçilməsi

● Meyarlara maliyyə dayanıqlılığının sınaqdan keçirilməsi də daxil edilməlidir:

- razılaşdırılmış şərtlərə riayət edə bilməyən təchizatçılarla əməkdaşlıq edərkən diqqətli olun.

Malların qəbul edildiyi tarixdən etibarən hesablanan ödəmə (kredit) müddəti

● Xüsusilə də bahalı kapital əmtəələri üzrə mərhələli ödənişlərdən uzaq durun, sifariş

verməmişdən öncə qiymət və ödəniş şərtləri barədə danışıqlar aparın.

● İdxal mallarımı alırsınız? Mümkün olduqca, akkreditivdən istifadə etməyin; ödəmə

(kredit) müddətinin göndərilmə tarixindən deyil, təyinat nöqtəsinə çatdırılma tarixindən hesablanması barədə sövdələşin – mümkün olduğu təqdirdə, niyə yerli təchizaçılarla əməkdaşlıq etməyəsiniz?

● Mallar əskikmi çatdırılıb? Ödəmə (kredit) müddətinin malların tam şəkildə çatdırılacağı tarixdən etibarən hesablanacağını təchizatçıya bildirin.

● Yaxşı olar ki, çatdırılmaları cari ayın sonuna deyil, növbəti ayın əvvəlinə planlaşdırasınız 88

(bax: səh.77).

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

KREDİTOR BORCLARI: İNZİBATİ İDARƏETMƏ

Qaimə ilə əlaqədar problem varmı?

● Ödəmə şərtləri üzrə düzəliş (yaxud storno) alınana və ya problem həll edilənədək mübahisəli qaimələr saxlanılmalıdır.

● Düzgün olmayan qaimələr dəyişdirilmək üçün təchizatçıya qaytarılmalıdır.

Qaimə üzrə ödəniş təsdiqlənibmi?

● Aylıq ödəmə sistemi tətbiq edin, yəni: ayda bir çek göndərin.

● Təcizatçılara razılaşdırılmış tarixdən öncə ödəniş edilməməsi üçün "borc müddətləri üzrə təhlil" ("Age Analysis") sistemini tətbiq edin:

- təchizatçılarla qeyri-rəsmi münasibətlər qurarkən ehtiyatlı olun!

89

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

PROSESİN İCRA MÜDDƏTLƏRİ

● Təşəbbüs göstərmək nə qədər vacib olsa da, səmərəli nəticələr əldə etmək üçün prosesin icra müddətləri ilə bağlı tələblərə barmaqarası yanaşmayın.

● Məsələn, təchizatçıların "suyunu tamamilə kəsmək", adətən, sərfəli olmur: i) mal-material ehtiyatları tələb olunan proporsiyalarda olmaya da bilər; ii) bu hal təchizatçılara və təchizatçı-müştəri münasibətinə necə təsir edər?

Əgər mallar təchizatçıdan, bir qayda olaraq, nisyə (kreditlə) alınırsa, satınalmaların azaldılması pul vəsaiti və ya dövriyyə kapitalına dərhal təsir göstərməz, çünki onsuz da əvvəlki aylarda satın alınmış malların ödəmələri davam edəcək.

● Bu proses effektiv bir balans (tarazlıq) əldə edilənədək dövriyyə kapitalı siklinin hər bir komponenti üzrə giriş (xərclər) və çıxış (buraxılış) səviyyələrinin ətraflı planlaşdırılmasını tələb edir.

90

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

İZAFİ İNVESTİSİYANI DÖVRİYYƏDƏN ÇIXARIN

"VAXTINDA ÇATDIRILMA" PRİNSİPİNƏ DOĞRU

Diqqətli olun!

● "Vaxtında çatdırılma" prinsipinə keçid prosesi mövcud ehtiyatların çıxarılmasını və yalnız tələbatı ödəmək üçün tələb olunan balanslaşdırıcı miqdarın istehsalını tələb edir.

● Buna görə də ilkin mərhələlərdə istehsal normal tələbatdan aşağı ola bilər.

● Bu proses mənfəətin qısamüddətli azalması ilə nəticələnə bilər, belə ki, əvvəlki dövr(lər)də yığılmış əlavə xərclərin və aşağı seriyalı istehsal üzrə vahid (məhsul) başına düşən nisbətən yüksək əlavə xərclərin ağırlığı cari dövrün "üzərinə düşür".

● İstehsal gücü, tələbat və istehsal həcmi tarazlaşana qədər bu problem qalır.

91

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

XÜLASƏ

Dövriyyə kapitalının idarə edilməsi – pul vəsaitlərinin əldə edilməsi ilə nəticələnən sikl boyunca planlaşdırılmış bir irəliləyiş deməkdir.

Bu irəliləyişin ölçülməsi məqsədilə müxtəlif

hədəflər qoyulur və toplantılar keçirilir,

lakin hamısının nəticəsi PUL VƏSAİTLƏRİ

üzrə göstəricilərdən asılıdır.

92

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

XÜLASƏ

Dövriyyə kapitalının səmərəli şəkildə idarə edilməsində

şöbələrarası komanda fəaliyyəti mühüm rol oynayır.

93

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

DÖVRİYYƏ KAPİTALININ İDARƏ EDİLMƏSİ

XÜLASƏ

DÖVRİYYƏ KAPİTALINI TƏKBAŞINA

94

İDARƏ ETMƏYƏ ÇALIŞMAYIN.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

ƏLAVƏLƏR

ƏLAVƏ 1: JARQONLARIN İZAHI 96

ƏLAVƏ 2: LİKVİDLİK ƏMSALLARI 100

ƏLAVƏ 3: MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ 103

QARŞILAŞDIRILMASI: PRAKTİKİ NÜMUNƏ

95

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

ƏLAVƏ 1

JARQONLARIN İZAHI

TERMİNLƏR LÜĞƏTİ

SƏH.

Bölüşdürülən Satılmış məhsulların istehsalı və paylaşdırılmasına çəkilən xərclər 17

xərclər:

Kapital xərcləri: Obyektlərin/proseslərin (əsas vəsaitlər) satın alınması və ya 53

sazlanması/təmiri ilə əlaqədar olan xərclər

Pul axını: Müəssisəyə daxil olan (mədaxil) və ya müəssisə tərəfindən ödənilən 9

(məxaric) pul vəsaitlərinin ölçüsü

Kreditor borcları: Müəssisənin təchizatçılara borclu olduğu məbləğ 87

Cari aktivlər: Pul vəsaitləri və ya ticarətin normal gedişatı zamanı ( nağd) pula 59

çevrilən aktivlər (mal-material ehtiyatları, debitor borcları) Cari passivlər

(öhdəliklər): 12 ay ərzində ödənilməli olan borcların məbləği 59

Debitor borcları: Müştərilərin müəssisəyə borclu olduğu məbləğ 81

Amortizasiya: Əsas vəsaitlərin dəyərinin onların istismarı müddətində əldə edilən 2

gəlirdən silinməsi metodudur.

96

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

ƏLAVƏ 1

JARQONLARIN İZAHI

TERMİNLƏR LÜĞƏTİ

SƏH.

Dividend: Qoyduqları investisiyadan səhmdarlara gəlir vermək məqsədilə xalis 51

mənfəətin onlara ödənilən hissəsi

Xalis mənfəət: Faiz və vergilər də daxil olmaqla, müəssisənin bütün xərcləri ödənildikdən 51

sonra səhmdarlara qalan mənfəət: bir qismi dividend kimi ödənilir, digər qismi isə bölüşdürülməmiş mənfəət şəklində yenidən investisiya olaraq yatırılır.

Faktorinq: Debitor borclarının nağd pul müqabilində nominal dəyərindən aşağı 12

qiymətə üçüncü tərəfə satılması

Əsas vəsaitlər: Müəssisənin infrastrukturunu təmin edən obyekt və ya proseslər: əsasən, 58

təkrar satış məqsədilə deyil, müəssisə daxilində istifadə üçün satın alınır.

Faiz: Borcverənlərin müəssisəyə qoyduqları investisiyadan faiz şəklində 47

götürdükləri gəlir

Xitam: Çox vaxt borcları ödəmə qabiliyyətinin itirilməsi səbəbindən müəssisənin 5

fəaliyyətinin dayandırılması

Likvidlik: Borcları vaxtı çatanda ödəmək qabiliyyəti 102

97

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

ƏLAVƏ 1

JARQONLARIN İZAHI

TERMİNLƏR LÜĞƏTİ

SƏH.

Borc kapitalı: Müəssisəyə borc şəklində yatırılan uzunmüddətli investisiya 54

Cəlb olunmuş Mühasiblərin "maliyyə vəsaitlərinin istifadəsi" üçün istifadə 48

xalis aktivlər: etdiyi ifadə, yəni: əsas vəsaitlər və dövriyyə kapitalı Cəlb olunmuş Mühasibin "maliyyə vəsaitlərinin mənbəyi" üçün istifadə etdiyi ifadə, yəni: 48

xalis kapital: xalis dəyər və borc kapitalı Xalis dəyər: Səhmdarların müəssisəyə qoyduğu investisiyaların cəmi, yəni: səhmdar kapitalı və ehtiyat vəsaitlər

Əməliyyat Əməliyyat performansının ölçüsü: həmçinin "PBIT" ("Profit Before 31

mənfəəti: İnterest and Tax" - faiz və vergilər çıxılmamış mənfəət) adlanır, əməliyyat xərclərinin hamısı (məhsulla əlaqəli və digər xərclər) çıxılmaqla, lakin maliyyələşdirmə

xərcləri (faiz, vergi və dividend) daxil olmaqla hesablanan mənfəət Bölüşdürülməmiş Müəssisəyə yenidən investisiya kimi yatırılan mənfəət 51

mənfəət:

98

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

ƏLAVƏ 1

JARQONLARIN İZAHI

TERMİNLƏR LÜĞƏTİ

SƏH.

"ROCE": Cəlb olunmuş kapital üzrə gəlir. Əməliyyat mənfəətinin əldə edilməsi 86

üçün cəlb olunmuş xalis kapitalın nə dərəcədə effektiv istifadə edildiyini ölçür Əməliyyat mənfəəti

=

x 100

Cəlb olunmuş xalis kapital

Satış: Satılmış malların qaimə dəyəri (ƏDV çıxılmaqla) 18

Səhmdar kapitalı: Müəssisənin səhmlərini alan səhmdarların uzunmüddətli maliyyələşdirməsi 54

Mal-material Xammal, hazırlanan məhsul və hazır məhsulların 59

ehtiyatları: cəmi dəyəri

Vergi: Dövlətə ödəniləcək vergini maliyyələşdirmək üçün müəssisə 50

mənfəətinin istifadə ediləcək hissəsi

Dövriyyə kapitalı: Material (xammal), xidmət və kredit axınını təmin etmək üçün 59

istifadə olunan maliyyə vəsaitləri: (cari aktivlər – cari öhdəliklər) 99

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

ƏLAVƏ 2

LİKVİDLİK ƏMSALLARI

Likvidlik əmsalları cari passivlərdən (öhdəliklərdən) irəli gələ biləcək TƏHLÜKƏNİ nəzarətdə

saxlamaq məqsədilə hesablanır.

● Bank borcların ödənilməsini tələb edərsə, nə etməli?

● Təchizatçılar ödəniş tələb edərsə, nə etməli? Və s.

100

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

ƏLAVƏ 2

LİKVİDLİK ƏMSALLARI

cari aktivlər

Cari likvidlik əmsalı

= cari passivlər

(cari aktivlər – mal-material ehtiyatları)

Təcili likvidlik əmsalı

= cari passivlər

Daha dəqiq olan bu əmsal mal-material ehtiyatlarını o əsasla istisna edir ki, onların pul vəsaitinə çevrilməsi vaxt aparır.

● Bu əmsallardan kor-koranə istifadə etmək olmaz!

● Dövriyyə kapitalı siklinin konkret olaraq sizin müəssiənizdə necə işlədiyi barədə

düşünün və unutmayın ki, qiymətləndirməyə çalışdığınız meyar müəssisənizin cari passivləri (öhdəlikləri) vaxtlı-vaxtında ödəyə bilmə qabiliyyətidir.

101

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

ƏLAVƏ 2

LİKVİDLİK ƏMSALLARI

● Müəssisənizə xas olan likvidliyə/riskə nəzər salın: siklin hər elementini təhlil edin.

Mal-material Likvidlik hansı səviyyədədir?

ehtiyatları: Ununmayın ki, mal-material ehtiyatları pul vəsaitinə çevrilməmişdən əvvəl debitor borclarına da çevrilməlidir.

Ərzağın pərakəndə satışı: qısa rəf ömrü və nağd satış

Yüksək likvidliyə malikdir.

Gəmiqayırma: uzun istehsal prosesi və uzunmüddətli kreditlə

(və ya nisyə) ödəniş

Likvidlik yoxdur.

Debitor borcları: Hansı müddət ərzində ödəniş ediləcək? 30 gün? 60 gün?

Kredit (nisyə) müddəti uzadılacaqmı?

Cari passivlər

(öhdəliklər): Hər bir ödəmə forması üzrə hansı müddət ərzində və ya tarixdə ödəniş ediləcək?

Təchizatçılar - 30 gün? 60 gün?

Bank borcu – bank tərəfindən göndərilən qısa bildiriş əsasında.

102

Vergi / dividend – əvvəlcədən müəyyən edilmiş konkret tarixlərdə.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

ƏLAVƏ 3

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRLMASI

PRAKTİKİ NÜMUNƏ

"PRINNY PLC" müəssisəsi

31 mart 200_ - cı il tarixində başa çatmış 3 aylıq hesabat dövrü üzrə mənfəəti pul vəsaitləri ilə qarşılaşdırma aktını hazırlayın.

Əsas məlumat:

● Müştərilər satışdan 2 ay sonra ödəniş edirlər.

● Təchizatçılara müəssisə malları aldıqdan 2 ay sonra ödəniş edilir.

● Əməkhaqqı və əlavə xərclər yarandıqca ödənilir.

● Dövr üzrə amortizasiya xərci 10 min AZN-dir.

● Materiallar istehsalda istifadə edilməmişdən bir ay əvvəl satın alınır.

● Məhsullar satışdan bir ay əvvəl istehsal olunur.

103

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

ƏLAVƏ 3

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRLMASI

"PRINNY PLC" müəssisəsi

● Digər məlumatlar

Noyabr Dekabr Yanvar Fevral Mart min ₼ min ₼ min ₼ min ₼ min ₼

Satış 100 120 150 150 130

Alınmış materiallar 45 45 39 48 45

Əməkhaqqı və 70 75 75 65 80

əlavə xərclər

104

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

ƏLAVƏ 3

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRLMASI

"PRINNY PLC" müəssisəsi

31 mart 200_ il tarixində başa çatmış 3 aylıq hesabat dövrü üzrə

mənfəət və zərər hesabatı

min ₼ min ₼

Satış 430 a Satışın maya dəyəri:

Materiallar 129 b

Əməkhaqqı və 215 c

əlavə xərclər

Amortizasiya 10

354

Əməliyyat mənfəəti 76

Ödənilmiş faiz 5

Ödənilmiş vergi 15

20

Xalis mənfəət 56

Ödənilmiş dividendlər 20

Bölüşdürülməmiş mənfəət 36 m 105

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

ƏLAVƏ 3

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRLMASI

"PRINNY PLC" müəssisəsi

Balans hesabatı 01.01.202_ 31.03.202_

min ₼ min ₼ min ₼ min ₼ min ₼ min ₼

Əsas vəsaitlər 200

k

250 k

Cari Aktivlər:

Mal-material ehtiyatları 165

d

173 g

Debitor borcları 220

e

280 h

Pul vəsaiti 50 -

435 453

Cari passivlər:

Kreditor borcları 90

f

93 j

Bank borcu - 90 9

102

Dövriyyə kapitalı 345 351

Cəlb olunmuş xalis aktivlər 545 601

Səhmdar kapitalı 100 100

Ehtiyat vəsaitlər 245 281

m

m

Xalis dəyər 345 381

Borclar 200 220

Cəlb olunmuş xalis kapital 545 601

106

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

ƏLAVƏ 3

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRLMASI

Qeyd: -dan -yə

a

j

Hesabatdakı rəqəmlər əsas məlumatda verilənlərlə qarşılaşdırıla bilər: Noyabr Dekabr Yanvar Fevral Mart

min ₼ min ₼ min ₼ min ₼ min ₼

Satış

e

100 120

a

150 150 130

h

Alınmış

f

45 45 39

b

48 45

j

materiallar

Əməkhaqqı və 75 75 65

c

80

g

əlavə xərclər

d

k Kapital xərcləri nə qədər oldu?

Dövrün əvvəlinə əsas vəsaitlər 200

+ Capital Expenditure + ? Kapital xərcləri = 60

- Kapital xərcləri – Amortizasiya - 10

= Dövrün sonuna əsas vəsaitlər 250

m Ehtiyat vəsaitlərdə hərəkət = Bölüşdürülməmiş mənfəət 107

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

ƏLAVƏ 3

MƏNFƏƏTİN PUL VƏSAİTLƏRİ İLƏ QARŞILAŞDIRLMASI

"PRINNY PLC" müəssisəsi

31 mart 200_-ci il tarixində başa çatmış 3 aylıq hesabat dövrü üzrə

mənfəətin pul vəsaitləri ilə qarşılaşdırma aktı

Əlaqədar materiallar

Əməliyyat mənfəəti 76

Bax: Mənfəət və zərər hesabatı

Amortizasiya əlavə edilməklə, 10

İstinad: Əsas məlumat

Mal-material ehtiyatlarında artım (8)

İst.: Balans hesabatı (173-165) = (8)

Debitor borclarında artım (60)

İst.: Balans hesabatı (280-220) =(60)

Kreditor borclarında artım 3

İst.: Balans hesabatı (93-90) = 3

Ödənilmiş faizlər (5)

}

Ödənilmiş dividendlər (20)

} Mənfəət və zərər hesabatı

Ödənilmiş vergilər (15)

}

Kapital xərcləri (60)

İst. qeydi

k

Borclarda artım 20

İst.: Balans hesabatı (220-200) = 20

Xalis pul axını (59)

Dövrün əvvəlinə pul vəsaiti (50)

Dövrün sonuna pul vəsaiti (9)

(bank borcu)

108

Pul vəsaitlərində (azalma) (59)

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

Müəlliflər haqqında

Enn Houkins (BA*, ACMA**) iqtisadiyyat və istehsalın təşkili üzrə fərqlənmə dərəcəli idarəedici mühasibdir. Enn dərin bilik bazası sayəsində istehlakçı və sənaye məhsulları sahələrində ali idarəedici mühasibat uçotu təcrübəsi qazanmışdır. Təlim məsələləri üzrə məsləhətçi kimi, o, iqtisadiyyatın bütün sahələri üzrə direktor və idarəçilər üçün maliyyə proqramları hazırlayır və təqdim edir.

Klayv Törner (ACMA**, MBCS***) 1981-ci ildə idarəetmə üzrə məsləhət və təlim xidmətləri göstərmək məqsədilə təsis edilmiş “Turner Associates Training & Management Consultants Limited” şirkətinin idarəedici direktorudur. Klayv strateji biznes seçimlərini hazırlamaq üçün müəssisə rəhbərləri ilə

əməkdaşlıq edir. Qiymətləndirmə prosesində iştirak etməklə yanaşı, müvafiq təşkilati strukturu işləyib hazırlayır və icra prosesini dəstəkləmək üçün idarəetmənin inkişafını təmin edir. Klayv Birləşmiş

Krallıq və bir sıra başqa ölkələrdə magistr proqramları çərçivəsində maliyyə modullarının hazırlanması və təqdim edilməsində böyük təcrübəyə malikdir.

Əlaqə

Şirkətdaxili maliyyə kurslarının keçirilməsində təlim mütəxəssisləri və idarəçilərə kömək edəcək yardımçı materiallara dair ətraflı məlumat üçün aşağıdakı ünvanlarda müəlliflərlə əlaqə saxlaya bilərsiniz: Klayv: Brukvud Drayv 3, Barnt Qrin, Vusterşir qraflığı, B45 8GG; elektron poçt: turner.associates@btinternet.com

Enn: Ze Spini, Kvins Roud 27, Çeltenhem şəhəri, GL50 2LX.

* Bakalavr dərəcəsi ("Bachelor of Arts")

** İxtisaslaşmış İdarəedici Mühasiblər İnstitutunun elmi işçisi ("Associate of the Chartered İnstitute of Management Accountants")

*** Böyük Britaniya Proqramçılar Cəmiyyətinin üzvü ("Member of the British Computer Society") Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d