EMOSİONAL

ZƏKA

2-ci nəşr

Emosional və sosial şüurluluq

bacarığınızı, həmçinin

özünüzün və başqalarının

hisslərini idarə etmək

qabiliyyətinizi artırmaq üçün

faydalı məsləhətlər

Marqaret Çepmen

"Marqaret Çepmen bu kiçik

"Kitab öyrədici bir məzmuna

boğçanın içərisinə böyük bir

malikdir – nəticələrə təsir

müdriklik sığdırıb. Ən əsası isə,

göstərmək və istədiyinizdən

müəllif bizə yalnız emosional

daha böyük nəticə əldə etmək

zəkanın nə demək olduğunu

bacarıqlarınızı başqaları ilə

deyil, həm də onun praktiki

birlikdə necə inkişaf

inkişaf yollarını izah edir. Kitabı

etdirəcəyinizi izah edir".

oxuyun: öyrəndiyiniz ideyaları

praktikada tətbiq edərək

Qladeana Makmahon,

həyatınızı dəyişdirə bilərsiniz".

Birləşmiş Krallıq Kouçinq

Assosiasiyasının sədri

Maykl Çeskalson,

“Mindfulness Works Ltd”

şirkətinin baş icraçı direktoru

EMOSİONAL ZƏKA

First published as the Emotional Intelligence Pocketbook by Margaret Chapman-Clarke. (c) Margaret Chapman-Clarke, 2011.

Azerbaijani translation published by arrangement with Management Pocketbooks Ltd.

COPYRIGHT

NOTICE

Please Read

The contents of this electronic book (text and graphics) are protected by international copyright law. All rights reserved.

The copying, reproduction, duplication, storage in a retrieval system, distribution (including by email, fax or other electronic means), publication, modification or transmission of the book are STRICTLY PROHIBITED unless otherwise agreed in

writing between the purchaser/licensee and Management

Pocketbooks.

Depending on the terms of your purchase/licence, you may be entitled to print parts of this electronic book for your personal use only. Multiple printing/photocopying is

Wild’s Yard, The Dean,

STRICTLY PROHIBITED unless otherwise agreed in writing

Alresford, Hampshire

between the purchaser and Management Pocketbooks.

SO24 9BQ UK

If you are in any doubt about the permitted use of this

Tel: +44 (0)1962 735573

electronic book, or believe that it has come into your

Fax: +44 (0)1962 733637

possession by means that contravene this copyright notice, sales@pocketbook.co.uk

please contact us.

www.pocketbook.co.uk

Azerbaijani translation published by arrangement with Management Pocketbooks Ltd.

MÜNDƏRİCAT

GİRİŞ 5

4: Münasibətlərin idarə edilməsi 58

Kitabın məqsədləri; kitab kimlər üçün

Münasibət nədir; münasibətin növləri;

nəzərdə tutulub; kitabdan necə istifadə

niyə bir araya gəlirik; münasibətlər niyə

etməli; emosional zəka keçmişdə və indi;

uğursuz olur; münasibəti effektiv edən

emosional zəkamızı niyə inkişaf

nədir; effektiv münasibətlərə doğru

etdirməliyik?

6 addım; həmkarlarla mükəmməl

münasibət qurmağın yolları

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ 15

5: Emosiyanın kouçinqi 68

E-kouçinq nə deməkdir; nəyi bilməli və

1: Özünüdərk 18

nəyi bacarmalıyam; bu mövzu nələri əhatə

Bir rəhbər olaraq mən kiməm? Hisslərinizə

edir?

köklənin; hisslərinizlə təmasa keçin və

məqsədlərinizi bilin

EMOSİONAL ZƏKANIZIN 81

2: Emosiyanın idarə edilməsi 38

QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ

Emosiyaların dinamikası; təşvişə qarşı

İNKİŞAF ETDİRİLMƏSİ

metod; narahatlıqlara alışmağa çalışın

Emosional zəkanızı necə formalaşdırırsınız;

(tələsməyin və hadisələri qabaqlamayın);

«Boston EI-Q» anketi; özünüqiymətlən-

beşpilləli stop-kadr metodu

dirmə anketi; emosional zəkanın inkişaf

3: Özünümotivasiya 46

planı; emosional zəkanızın artırılması;

Mühüm addımlar; pozitiv daxili dialoq;

emosional zəkaya malik insanların

effektiv «A» komandası; vizuallaşdırma;,

10 vərdişi

emosional zəka mühiti yaradın

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

MÜNDƏRİCAT

MÜƏLLİFDƏN

Bu kitabın ilk versiyasını 2001-ci ildə yazmışdım.

EMOSİONAL ZƏKAYA MALİK 93

Daha sonra dok. Hendri Veysingerin əhəmiyyətli

təsiri və ondan öyrəndiklərim sayəsində

EZ

MÜƏSSİSƏNİN QURULMASI

emosional zəkanın 5 pilləli modelini işləyib

Emosional zəka – dəyişikliyin idarə edilməsi

hazırladım. Bu gün, 2011-ci ildə dok. Veysingerə

strategiyası kimi; təşkilati emosional zəkaya

və davamlı olaraq mənə dəstək göstərən

aparan 4 pillə; emosional zəka üzrə inkişaf

həmkarım Robin Klarka minnətdarlığımı

proqramının nümunəsi

bildirmək istəyirəm. R.Klarkın 2000-ci ildə “polis

patrullarında emosional zəka ilə stres arasındakı

əlaqə”nin öyrənilməsi üzrə fundamental

YEKUN FİKİRLƏR 106

araşdırmasının nəticələri öz aktuallığını nəinki

qorumuş, hətta daha da artırmışdır. Ötən 10 il

ərzində iş mühiti gərginləşmiş, stresə məruz

qalanların sayı artmışdır; Ümumdünya Səhiyyə

ƏLAVƏ MATERİALLAR, 107

Təşkilatının məlumatına əsasən, depressiya qərb

İSTİNADLAR VƏ RESURSLAR

dünyasında səhiyyənin başlıca probleminə

çevrilmişdir; bu da, öz növbəsində, cəmiyyətdə

iqtisadi yükü artırır. 2001-ci ildə özünüdərk və

şəxslərarası şüurluluq qabiliyyətimizin, emosional

və sosial zəkamızın inkişafı məsələsi kritik bir

səviyyədə idi, indi isə, sadəcə, bir zərurətdir.

Birlikdə çalışdığım bütün insanlara və məni

ruhlandıran müəllimlərə, xüsusilə də emosional

zəka haqqında fərqli və şüurlu şəkildə

düşünməyimi təmin edən şəxslərə təşəkkürümü

bildirirəm. Emosional zəka dünyasında səyahətim

məhz onların sayəsində davam edir.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

GİRİŞ

5

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

GİRİŞ

TƏŞKİLATİ DƏYİŞİKLİYİN TƏSİRİ

"Ştat ixtisarı üzrə

Aristotel demişdir ki, lazımi insana lazımi dərəcədə və lazımi zamanda struktur dəyişiklikləri

lazımi məqsədə görə lazımi qaydada hirslənməyi hər kəs bacarmır –

səbəbindən

bu, nadir bir qabiliyyətdir.

gecikdiyimizə görə

Necə də müdrik sözlərdir! Müəssisə və təşkilatlarda

üzr istəyirik".

münasibətlərin idarə edilməsi ilə bağlı bildiyimiz hər şey son 10 il ərzində tamamilə dəyişib. İş həyatının proqnozlaşdırılması da, sabit axarlı olması da qeyri-mümkündür. 2001-ci ildə ştat sayının ixtisarı, optimallaşdırılması və subordinasiya səviyyələrinin azaldılması, sadəcə, sözdə deyilən və ya yumşaldılmış şəkildə

həyata keçirilən tədbirlər olsa da, hazırda bütün müəssisələrin reallığına çevrilmişdir. Bu gün müəssisələr işçilərinin

istedadlarını maksimum həddə çatdırmaq üçün onların

səlahiyyət və imkanlarını genişləndirməyə, həmçinin işə

cəlbedilmə səviyyəsini artırmağa çalışırlar. Əvvəllər

emosional zəka, sadəcə, yeni bir meyar hesab

edilirdi, hazırda isə iş həyatında olan hər kəsin

emosional zəkaya malik olması adi bir hal kimi

qəbul edilir. Bu günün lideri emosional zəkaya

malik olmalı, mötəbərliyini və varlığını hiss

6

etdirməli, şüurlu liderliyi bacarmalıdır.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

GİRİŞ

BU GÜNÜN LİDERLƏRİNİ YETİŞDİRMİŞ SÖZLƏR

Təbii ki, emosional zəkası olmayan bir sıra rəhbərlər tanıyıram; onlar

lazımi effektivliyə nail ola bilmirlər... insan resurslarını idarə etməyi

bacarmırlar... öz vəzifə funksiyalarını kifayət qədər effektivliklə icra edə

bilmirlər... və onların heç birini, birmənalı şəkildə, nümunə götürə

biləcəyim mükəmməl rəhbər adlandıra bilmərəm. Təcrübəmə əsasən deyə

bilərəm ki, emosional şüurluluğa malik insanlar sizdən maksimum

fayda əldə edən insanlardır... İnkişafınıza kömək edəcək və son nəticədə,

sizi digər insanlara kömək edəcək bir mövqeyə çatdıran insanlardır.

Aparıcı bir özəl müəssisənin gənc, məqsədyönlü və perspektivli rəhbər içisi

Rəhbər vəzifələr üzrə emosional zəka səriştələri mükəmməl rəhbərləri

orta səviyyəli rəhbərlərdən fərqləndirən keyfiyyətlərin 85 %-ni təşkil edir.

Daniel Qoulman, "İş həyatında emosional zəka" kitabı, 1998

7

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

GİRİŞ

KİTABIN MƏQSƏDLƏRİ

Kitabın məqsədləri aşağıdakılardan ibarətdir:

● emosional zəkanın (artıq EQ* adlandırılması daha geniş hal alıb) 5 meyara və ya «pillə»yə əsaslanan modelini izah etmək;

● özünüzün və başqalarının EQ-nü inkişaf etdirmək üçün bir baza yaratmaq;

● öz EQ-nüzü qiymətləndirmək imkanı yaratmaq;

● iş həyatının dəyişən xarakterinin və EQ-nün insanların fərdi və sosial rifahında rolu ilə bağlı düşüncələrinizi stimullaşdırmaq;

● EQ bacarıqlarının kouçinq və/yaxud təşkilati dəyişikliklərin idarə edilməsi strategiyası kimi istifadə

edilməsini dəstəkləmək.

Kitab aşağıdakı şəxslər üçün nəzərdə tutulub:

● istedad və bacarıqların artırılması üzrə cavabdehlik daşıyan müəssisədaxili və ya müəssisədənkənar kouçlar;

● EQ səviyyəsini artırmaq üçün praktiki resurslardan istifadə etmək istəyən rəhbər (menecer) və liderlər;

● EQ üzrə tədbirlərin hazırlanmasına və həyata keçirilməsinə dəstək göstərmək üçün qısa təlimat və

bəzi praktiki alətlər əldə etmək istəyən peşəkar hazırlıq və təkmilləşmə (insan resurslarının inkişafı) təcrübəçiləri.

8

* «Emotional quotient» – emosional zəka əmsalı

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

GİRİŞ

KİTABDAN NECƏ İSTİFADƏ ETMƏLİ?

Bu kitab ilk dəfə 2001-ci ildə nəşr olunanda onun bir təlimat vəsaiti deyil, praktiki resurs olacağını düşünmüşdüm. Kitabın məzmunu bu gün də öz aktuallığını və beynəlxalq səviyyədəki populyarlığını qoruyub saxlayır. Səbəb odur ki, kitab öz ümdə məqsədinə nail olmuş, yəni həmin dövrdə də, indi də mürəkkəb və qarışıq quruluşa malik bir «ərazidə» bələdçilik etmiş, yol göstərmişdir.

Bu gün bu sahə kifayət qədər inkişaf etmiş, emosional zəka mövzusu və

onun təsir dairəsi populyar media kanallarına, teleseriallara və gündəlik söhbətlərə yol tapmışdır. Emosional zəka, həqiqətən də, elə bir «dünya»dır ki, yadlar bu «dünya»nı artıq kəşf etmiş, «köhnə sakinlər» isə onun mərkəzinə doğru xeyli irəliləmişlər. Buna baxmayaraq, kitab öz ümdə

məqsədinə yenə də sadiq qalır, hər kəsin yararlana biləcəyi məlumatlandırıcı və öyrədici mənbə rolunu qoruyub saxlayır. Kitabla bağlı fikirlərini bildirmiş bir çox oxucuların sayəsində bu söylədiklərimin doğrululuğuna əmin olmuşam. Yeni nəşr bütünlüklə gözdən keçirilmiş, yenilənmişdir və ümid edirəm ki, növbəti 10 il ərzində də öz populyarlığını qoruyub saxlamağı bacaracaq.

Emosional zəka anlayışını ifadə edən EQ termininin artıq populyar bir abreviatura çevrildiyini nəzərə alaraq, kitabda həm emosional zəka, 9

həm də EQ terminindən istifadə etmişəm.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

GİRİŞ

EMOSİONAL ZƏKA NƏDİR?

EMOSİONAL ZƏKA və EQ

EQ – emosional zəka anlayışını ifadə edən populyar bir abreviaturdur və bu terminin necə şərh edilməsi sizin hansı «bilici»ni dəstəkləməyinizdən asılıdır. Emosional zəka nəzəriyyəsini ilk dəfə ABŞ psixoloqu Piter Salovey və Con Mayer işləyib hazırlamış və 1990-cı ildə bu barədə elmi qəzetdə yazmışlar. Onlar emosional zəkanı qazanılan koqnitiv bacarıq, yəni hisslərimizi doğru şəkildə qavramaq, anlamaq, ifadə

etmək və emosiyalarımızı əleyhimizə deyil, lehimizə çevirərək idarə etmək bacarığı adlandırmışlar.

Daha dəqiq desək, hansı alimin verdiyi tərifdən istifadə etməyinizdən asılı olmayaraq, emosional zəka aşağıdakı bacarıqları əhatə edir:

● özünüzün və başqalarının hiss etdiklərini anlamaq və bu zaman necə davranmağı bilmək;

● yaxşı və pis hissləri ayırd etməyi və pis hissdən qurtulub yaxşı hissə köklənməyin yolunu bilmək;

● pozitiv qalmağımıza, xoş ovqat və mənəvi rifahımızın uzun müddət davam etməsinə kömək edəcək emosional

şüurluluğa, həssaslığa və bacarıqlara sahib olmaq.

Dok. Hendri Veysingerin dediyi kimi, emosional zəka –

sadəcə, emosiyalarımızdan ağılla istifadə etmək deməkdir!

10

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

GİRİŞ

EMOSİONAL ZƏKA KEÇMİŞDƏ VƏ İNDİ

Emosional zəka haqqında ilk nəzəriyyə Salovey və Mayerin adı ilə bağlı olsa da, EQ terminini populyarlaşdıran və təşkilati struktura daxil edən məhz Daniel Qoulman olmuşdur. Həmin dövrdə emosional zəkanın iş həyatının bir hissəsinə çevrilməsinə isə aşağıdakı amillər təkan vermişdir:

● mürəkkəbliyin, qloballaşmanın və dəyişiklik sürətinin artması;

● stres, əsəb gərginliyi və ruhi xəstəlik hallarının artması (Dünya Səhiyyə Təşkilatının hesabatına əsasən);

● «uğurlu rəhbər» anlayışının yeni məna kəsb etməsi;

● «zeytgeyst» (zamanın ruhu) tendensiyasının təsiri -– emosiyalar haqqında daha çox danışmağa başladıq.

Bəs indi?

● Dəyişiklik təşkilati bir normadır: mürəkkəbdir, qlobaldır və 7/24 fəaliyyətdədir.

● İşçilər və müəssisələr gərginliyə dözümlü və təmkinli olmalıdırlar.

● İnsanlar öz karyeralarını özləri idarə edirlər; uğur daxili və psixoloji bir amilə çevrilib.

● Neyroelmlər üzrə tədqiqatların nəticələri göstərir ki, liderlərin formalaşmasında «zehni və cismani birlik», başqa sözlə desək, şüur və bədənin vəhdəti vacib rol oynayır – və bu vəhdət nəticəsində şüurlu və

həssas liderlər yetişir (daha ətraflı məlumat üçün bax: “Ashridge Journal” jurnalı, 2011-ci il, yaz buraxılışı).

● Yeni «zeytgeyst» tendensiyası xoş ovqat və mənəvi rifahı iqtisadi uğurun bir meyarı olaraq qəbul edir.

11

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

GİRİŞ

EMOSİONAL ZƏKANIZI NƏ ÜÇÜN

İNKİŞAF ETDİRMƏLİSİNİZ?

Emosional zəkanın inkişafı üçün faktoloji baza artıq həm Birləşmiş Krallıqda, həm də ABŞ-da misilsiz həddədir. Məsələn:

● Beynəlxalq bir konsaltinq şirkətinin tərəfdaşları emosional zəka üzrə qiymətləndirilmişlər və məlum olmuşdur ku, emosional zəkası daha yüksək olan tərəfdaşlar 1,2 milyon dollar daha çox mənfəət əldə

ediblər.*

● 300-dən çox üst səviyyəli rəhbərin qiymətləndirilməsi nəticəsində məlum olmuşdur ki, emosional zəka üzrə müəyyən səriştələrə (təsiretmə, komanda liderliyi, təşkilati şüurluluq, özünəinam) əsasən, mükəmməl performans göstərən rəhbərləri fərqləndirmək mümkündür.*

● Yerli sığorta şirkətinin emosional zəkası zəif olan nümayəndələri orta hesabla 54 min dollar, emosional zəkası yüksək olan nümayəndələri isə 114 min dollar dəyərində satış həyata keçirmişlər.*

● Yaradıcı Liderlik Mərkəzi müəyyən etmişdir ki, üst səviyyəli rəhbərlər arasında karyera planlarının pozulmasının əsas səbəbi emosional zəka əskikiliyi ilə bağlıdır.*

● Kompüter şirkətində emosional zəka səviyyəsinə əsasən işə götürülmüş satış təmsilçilərinin 90 %-i təlimi başa vurmağa daha meyilli olmuşlar.*

● Birləşmilş Krallığın bir supermarketlər zəncirində rəhbərlər arasında aparılmış sorğu nəticəsində

məlum olmuşdur ki, emosional zəkası yüksək olan rəhbərlər stresə daha az məruz qalır, daha sağlam və gümrah görünür, daha yüksək performans nümayiş etdirir, nəhayət, daha düzgün iş-həyat balansı qura bilirlər (Slaski, 2001).

12

* 1 – 5-ci bəndlər üçün mənbə: www.eiconsortium.org

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

GİRİŞ

EMOSİONAL ZƏKANIZI NƏ ÜÇÜN

İNKİŞAF ETDİRMƏLİSİNİZ?

● Emosiyaları müəyyənləşdirməyi və idarə etməyi bacaran polis işçiləri stresə daha az məruz qalırlar (Klark, 2000).

● Mənzil və yaşayış evlərinin təminatı idarəsinin işçiləri emosional zəka komandasının tədbirləri nəticəsində həmrəylik və əməkdaşlıq səviyyəsinin, həmçinin şəxsi ləyaqət hissinin yüksəldiyini bildirirlər (Çepmen, 2004, 2005, 2006 *; Klatterbuk, 2007).

● EQ səviyyəsi yüksək olan kişi və qadın tibb işçiləri stresə və tükənmişlik sindromuna daha az məruz qalırlar (Gertis və b.h., 2005).*

● Tibb sahəsində yüksək emosional zəkaya malik liderlər işçilərin işə sadiqliyinə, pasiyentə

qulluğun və müalicənin keyfiyyətinə müsbət təsir göstərirlər (Smit və b.h., 2009).*

● Səhiyyə müəssisələrinin yüksək emosional zəkaya malik rəhbərləri öz komandalarını ruhlandıraraq onları vəzifə öhdəliklərinin hüdudlarını (lazım gəldikdə) aşmağa həvəsləndirirlər (Skinner və Spercen, 2005).**

* Məqalələrin nüsxələrini və istinad edilmiş ədəbiyyatın tam siyahısını əldə etmək üçün

mc@eicoaching.co.uk e-poçt ünvanı ilə əlaqə saxlaya bilərsiniz.

13

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

GİRİŞ

EMOSİONAL ZƏKANIZI NƏ ÜÇÜN

İNKİŞAF ETDİRMƏLİSİNİZ?

EQ amilinin əhəmiyyət kəsb edən bir fərq yaratmasına dair hələ də daha çox fakta ehtiyacınız varsa, aşağıdakılarla tanış ola bilərsiniz:

● Harvard Dövlət Səhiyyə Məktəbinin proqnozlarına əsasən, 2020-ci ildə inkişaf etmiş ölkələrdə işə

davamiyyətsizlik səbəbləri arasında depressiya ürək xəstəliklərini üstələyəcək.

● Britaniya Səhiyyə və Əmək Təhlükəsizliyi Təşkilatının 2010-cu il hesabatında bildirilir ki, xüsusilə də

45-54 yaşlı insanların işə davamiyyətsizlik səbəbləri arasında stres və əsəb gərginliyi ikinci yeri tutur.

İşçi qüvvəsinin yaşlanması və məcburi pensiya yaşı olmaması səbəbindən bu qrupa aid olan işçilər insan resurslarının idarə edilməsi və inkişafı sahəsində yeni problemlər yaradır.

● Şirkətlər biznesin idarə edilməsi ixtisası üzrə magistrləri (MBA) işə götürərkən ən çox arzuolunan 3 səriştə olaraq kommunikativ bacarıqlar, şəxslərarası ünsiyyət bacarıqları və təşəbbüskarlıq qabiliyyətini irəli sürürlər.

● Aİ ölkələrində işçilərin 8 %-i mənəvi-psixoloji təzyiqə (bullinq) məruz qalırlar.

● 1997-ci ildə Amerika Tibb Assosiasiyası müəyyən etmişdir ki, empatiya qurmağı bacarmayan həkimlər barədə məhkəməyə daha tez-tez şikayət olunur.

● Müvafiq iş təcrübəsi, gender amilləri və satış metodları ilə müqayisədə inadkarlıq, empatiya, emosional özünüdərk və problemi həlletmə bacarıqları satış sahəsində daha çox uğur qazandırır.

● Dünyanın 500 müəssisəsində aparılmış araşdırmalar göstərir ki, emosional zəka meyarları üzrə

yüksək nəticə qazanmış işçilər yuxarı vəzifələrə yüksələ bilirlər.

14

Mənbə: «İşdə emosional zəkadan istifadə» («Using Emotional Intelligence at Work») təlim dəsti; «Fenman»

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN

5 PİLLƏSİ

15

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

BEŞPİLLƏLİ MODEL

16

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

MODELƏ ÜMUMİ BAXIŞ

Yuxarıdakı modeldə gördüyümüz kimi, emosional

zəkaya malik olmaq üçün həm şəxsdaxili, həm

də şəxslərarası zəkanı inkişaf etdirmək

lazımdır. Bunun üçün diqqətinizi

5 əsas qabiliyyətə yönəltməlisiniz: bu

qabiliyyətlərin hər biri sizi emosional

zəkaya bir pillə daha yaxınlaşdıracaq.

Hazırkı fəsildə bu qabiliyyətlərin

hər birini növbə ilə müzakirə

edəcəyik: şəxsdaxili zəkanın

(özümüzü tanımaq, başa düşmək və

motivləşdirmək üçün istifadə

etdiyimiz daxili zəka) ana xəttini təşkil

edən özündərk, emosiyanın idarə edilməsi və

özünümotivasiya qabiliyyətlərinin hər birini

ayrı-ayrılıqda araşdıracağıq.

17

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

İnsanın kainatda əminliklə inkişaf etdirə biləcəyi yalnız

bir guşə var: bu guşə onun «öz»üdür.

Oldos Haksli

18

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

Özünüdərk – özümüzü öz gözümüzlə görmək, daha dəqiq desək:

● yaxın və uzaq məqsədlərimizi;

● özümüz və başqaları haqqında formalaşmış təsəvvürlərimizi – prinsiplərimizi;

● bizim üçün əziz olan dəyərlərimizi;

● işimizə və davranışımıza təsir göstərən impulslar;

● əməl etdiyimiz qaydaları: edilməsi lazım, vacib və gərəkli olan hərəkətləri;

● daxili dialoqumuzu: edə biləcəklərimizi və bilməyəcəklərimizi söyləyən daxili səsimizi...

... və bütün bunların əməllərimizə və «şəxsi dünyamız»ın dəyişməsinə, yaxud formalaşmasına necə təsir göstərdiyinin fərqinə varmaq, dərk etmək qabiliyyətidir.

Əksər hallarda bəzi daxili impulslarımız şüurumuzdan gizli qalır və biz onların fərqinə vara bilmirik. Məhz bu zaman emosional zəkamız beynimizin bu informasiyanı almasına imkan yaradır: reaksiyalarımıza köklənməyə, əsas prinsip və dəyərlərimizin üzərində dayanan

«həssas nöqtələri» müəyyən etməyə kömək edir. Kimsə bu nöqtələrə toxunanda «döyüş, ya da qaç» (yaxud «qaç, ya da qov») reaksiyası yaranır, hisslərimiz oyanaraq bizi hərəkətə

gətirir – istər yaxşı, istərsə də pis formada!

19

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

BİR RƏHBƏR OLARAQ MƏN KİMƏM?

DAXİLİ VƏ XARİCİ MEYARLAR

Mənbə: «Məsləhətçilər və layihə müəllifləri üçün EQ nə üçün vacibdir?» «Organisations & People» jurnalı, 20

VII buraxılış, No.1, «Dyke, Martin & Woollard», 1999.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

NÜMUNƏ

Gəlin bir nümunəyə baxaq:

Adətən, daha təcrübəli həmkarlarınıza həvalə edilən kifayət qədər çətin bir layihənin icrası sizə tapşırılır. Özünüzü dəyərli və etibarlı hiss edir, sevinirsiniz. Lakin bir az da qorxuya düşür, təşviş keçirirsiniz (daxili səsiniz bu işdə kifayət qədər bacarıqlı olmadığınızı söyləyir).

Layihə üzərində səylə işləyərkən hissləriniz dəyişməyə başlayır: coşqun həvəs və sevinc qorxu və təşvişə çevrilməyə başlayır.

Tapşırığı müəyyən edilmiş büdcədən kənara çıxmadan və vaxtında bitirməyi bacarırsınız.

Özünüzü rahat və qürurlu hiss edirsiniz. Müdirinizə məruzə edir və başa çatdırdığınız işi ona göstərirsiniz. Müdiriniz nə təşəkkür edir, nə də sizi tərifləyir... və işinizdə kiçik bir qüsur tapır.

Nəticədə, siz əsəbiləşir və qərara alırsınız ki, bir də heç vaxt belə bir çətin işi öhdənizə

götürməyəcəksiniz. Özünüzü istismar olunmuş kimi hiss edirsiniz (daxili səsiniz

«həssas nöqtənizə toxunaraq» sizi bu işdə bacarıqlı olmadığınıza inandırmağa çalışır).

İşdən çıxmaq barədə düşünürsünüz (çünki sizin prinsiplərinizə görə, əməyə dəyər vermək lazımdır, lakin siz bunun əksi ilə qarşılaşmısınız). Məyus olur, ruhdan düşür və tərcümeyi-halınızı yeniləyib başqa iş axtarmağa başlayırsınız.

21

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

Emosiyalarınızı işə salan süzgəcləri («həssas nöqtələri») müəyyənləşdirməyə necə başlaya və pozitiv qənaətə

gəlmək üçün bu vəziyyətdən şüurlu şəkildə necə

istifadə edə bilərsiniz?

Emosional reaksiyalarınızı aşağıdakı yollarla müəyyən

etmək mümkündür:

● hazırkı anda keçirdiyiniz hisslərinizə

köklənməklə;

● bu hisslərin sizə ötürdüyü məlumatların

(«hissi məlumatlar») təsirini

yerindəcə və anındaca anlamaqla;

● nəticələrinizin (məqsədlərinizin)

şüurlu şəkildə fərqinə varmaqla.

22

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

HİSSLƏRİNİZƏ KÖKLƏNİN

Hisslərimizə köklənmək o deməkdir ki, gördüyümüz və eşitdiyimizlə bağlı zənn etdiklərimizə

deyil, məhz nəyi gördüyümüzə və nəyi eşitdiyimizə diqqət yetirməliyik. Prinsiplərimiz, dəyərlərimiz, impulslarımız və qaydalarımız süzgəc rolunu oynayır, normal halda vacib ola biləcək məlumatları təhrif edir və tamamilə aradan qaldırır. Saymon və Qarfankelin «Boksçu»

(«The Boxer») mahnısının sözləri bu prosesi mükəmməl şəkildə təsvir edir: «Yalnız görmək istədiyimizi görürük, qalanlarına isə məhəl qoymuruq».

Məsələn, müdirinizlə olan ssenariyə qayıdaq: o, həqiqətənmi, işinizdə kiçik bir qüsur tapdı, yoxsa siz belə başa düşdünüz? Belə bir mühakimə yürütmək üçün hansı məlumatlara əsaslandınız: müdiriniz sizə necə baxdı və ya nə etdi, yaxud nə dedi ki, siz onun davranışını yanlış yozdunuz? Ya da, ola bilsin ki, Daniel Qoulmanın emosional aqressivlik adlandırdığı reaksiyanı oyadan bir neçə həssas nöqtəyə toxunulmuş, başqa sözlə desək, məlumatlar ali səviyyədə düşünən beynimizdən birbaşa olaraq (daha yaşlı və az inkişaf etmiş) məqsədi yalnız məğlub olmamaqdan ibarət olan emosional beynimizə ötürülmüşdür.

Əksər hallarda süzgəclərimiz doğru hissləri oyadacaq məlumatların qarşısını kəsir. Zehni və

cismani şüurluluq səviyyəniz nə qədər yüksək olarsa, süzgəclərinizə əsasən yaratdığınız

«hekayə» ilə faktiki olaraq baş verənlər arasındakı fərqi anlamaq və ayırd etmək qabiliyyətiniz də bir o qədər yüksək olar.

23

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

HİSSLƏRİNİZƏ KÖKLƏNİN

«Xəritə ərazi deyil».

(Alfred Korjibski, «Science & Sanity» jurnalı, 1933) İnsanlar reallığa deyil, öz

«xəritə»lərinə uyğun olaraq

hərəkət edirlər. Mövcud

şəraitdən asılı olaraq, eyni

gerçəkliyin fərqli xəritələri

bərabər dəyərə malikdir. Öz

xəritənizi düzgün müəyyən edin:

dünyaya yeni və fərqli gözlə

baxa bilmək üçün özünüzə

sonsuz imkanlar yaradın.

Mənbə: qrafik təsvir “Advanced

Neuro Dynamics” şirkətinin NLP

(neyrolinqvistik proqramlaşdırma)

baza təlim toplusu üzrə vəsaitə

24

əsasən hazırlanmışdır.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

ÇALIŞMA: OVQATIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

İndi isə gəlin praktiki bir çalışma həll edək. Növbəti dəfə müəssisənizin bir toplantısında iştirak edərkən, sadəcə, «hissi məlumatlara» – gördüklərinizə və eşitdiklərinizə əsaslanaraq iştirakçıların ovqatını qiymətləndirin.

Görməklə:

● İştirakçılar danışarkən və ya dinləyərkən bir-birinə necə baxdıqlarına diqqət yetirin.

● Onlar birbaşa göz təması qururlarmı? (Bu, özünəinam göstəricisi ola bilər.)

● Spiker hər kəsə baxırmı, yoxsa diqqətini yalnız bir nəfərə yönəldir? (Spiker hər kəsə

baxırsa, bu, qrupla rahat davranış və qrupun bir komanda olması hissini yarada bilər.)

● Dinləyicilər yalnız danışana baxırlar, yoxsa gözləri fərqli istiqamətlərə yayınır? (Birinci hal iştirakçıların mövzuya maraqla yanaşdığını, ikinci hal isə maraq əskikliyini göstərir.)

● İştirakçılar təbəssüm edir və ya istehza ilə gülür, qaşlarını çatır, yaxud hirslə baxırmı?

Sual: Bütün bunlar mənə məhz burada və məhz indi necə təsir göstərir?

25

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

ÇALIŞMA: OVQATIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ (davamı) Dinləməklə:

● Otaqda yaranan səslərə və insanların danışıq səslərinə diqqət yetirin.

● Bir şəxs danışarkən səssizlik yaranır, yoxsa digərlərinin stullarında qurdalandığını eşidirsiniz? (Birinci hal mövzunun maraq

doğurduğunu, ikinci hal isə cansıxıcı olduğunu göstərir.)

● İştirakçılar kəskin və sərt tonda (bu, hiddət və ya narazılıq əlaməti ola bilər), yoxsa tərəddüdlə (bu isə mövzudan

bixəbərliyi göstərə bilər) danışırlar?

● Birisi danışarkən çoxlu mızıltılı söhbətlər eşidirsinizmi?

(Sizcə, bu, həmin şəxsin söylədiklərinə göstərilən

böyük marağı və dinləyicilərin şərh vermək istəyini,

yoxsa onların öz həmkarları ilə razılaşmadıqlarını və

onun dediklərinə etiraz etdiklərini göstərir?)

Sual: Bütün bunlar mənə məhz burada və məhz indi

necə təsir göstərir?

26

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

ÇALIŞMA: OVQATIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ (davamı) Əldə etdiyiniz bütün məlumatları toplantının sonunda gözdən keçirin və yalnız bu məlumatlara əsaslanaraq qrupun ovqatı ilə bağlı müəyyən bir qənaətə gəlin.

● Komandada entuziazm hiss olunurdumu?

● Onlar rəhbərliyin yeni bir ideyanı sınaqdan keçirmək istəyini müsbət qarşıladılarmı?

● Sizcə, onlar dəyişiklikləri həyata keçirmək üçün bir qrup olaraq birlikdə işləmək istəyi nümayiş etdirdilərmi?

● Sizcə, onların hamısı dəyişikliklərin həyata keçirilməsinin vacib olduğunu başa düşdülərmi?

Bu çalışma sizə zehni və cismani məlumatları toplamağın və bu məlumatlardan doğru nəticələr çıxara bilmək üçün onlardan istfadə etməyin yollarını göstərir. Daxilinizdə baş

verənlərin fərqinə varmaqla bu hissi məlumatları şüurlu şəkildə istifadə edə biləcəksiniz. Bu cür özünüdərk qabiliyyətini inkişaf etdirməklə gördükləriniz və müşahidə etdikləriniz arasında seçim etməyi bacararaq doğru nəticələr əldə edə biləcəksiniz.

Mənbə: Hendri Veysingerin “İşdə emosional zəka” ( «Emotional Intelligence at Work») kitabı.

27

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

HİSSLƏRİNİZLƏ TƏMASA KEÇİN

Psixologiyada emosiyanın dəqiq mahiyyəti ilə bağlı bir çox müzakirələr aparılmışdır.

Məqsədlərimizdən asılı olaraq, emosiyanın 4 elementdən ibarət olduğunu görə bilərik: 1. düşündüklərimiz

– müəyyən bir emosional reaksiya və ya düşüncə doğuran

hadisələrə dair gəldiyimiz qənaət;

2. hiss etdiklərimiz

– müəyyən bir psixoloji vəziyyəti təsvir etmək üçün istifadə

etdiyimiz bir yarlıq;

3. cismani reaksiya tərzimiz

– məsələn: sürətli ürək döyüntüsü, gərginlik;

4. davranış tərzimiz

– məsələn: situasiyadan yayınmaq, kiməsə sərt cavab

vermək və ya qucaq açmaq.

Ümumiyyətlə, emosiya dedikdə – yalnız hər hansı situasiyaya qeyri-ixtiyari verilən fiziki reaksiya deyil, cismani dəyişikliklərin və mövcud məlumatların şərh edilməsi nəzərdə

tutulur.

28

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

HİSSLƏRİNİZLƏ TƏMASA KEÇİN

Hisslərimiz daxilən baş versə də, əksər hallarda xarici (adətən, fiziki) təzahürlərlə müşayiət olunur. Xarici siqnallara diqqət yetirməklə bu hisslərin sizin üçün nə ifadə etdiyini anbaan anlaya bilərsiniz. Bu proses Con Kabat-Zinnin (1994, səh. 9) məqsədyönlü və mühakiməyə

tabe olmayan bir şüurluluq kimi təsvir etdiyi xüsusi bir dərketmə formasdır.

Məsələn:

● qarnında kəpənəklərin uçuşması – həyəcanlanmaq və ya qorxmaq deməkdir;

● üzün qızarması – utanmaq, xəcalət çəkmək deməkdir;

● stula yayxanmaq və ya ayaqları bir-birinin üstünə aşırmaq – özünü rahat və sərbəst hiss etmək deməkdir.

Müəyyən hisslər xüsusi davranışlara təkan verir. Göstərdiyiniz fiziki (cismani) reaksiya ilə həmin hissin şərhi arasındakı əlaqənin məhz indiki anda fərqinə varmaqla istənilən situasiyadakı emosional reaksiyalarınızı idarə etməyə başlaya bilərsiniz. Koqnitiv-davranış kouçinqi və

terapiyasına əsasən, bu bacarığı qazanmağın yollarından biri budur: «hisslərinizin gündəliyi»ni tutur və emosional vəziyyətinizdə baş verən dəyişiklikləri həmin gündəliyə qeyd edirsiniz.

29

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

HİSSLƏRİNİZLƏ TƏMASA KEÇİN

Hisslərinizin gündəliyini tutmaq emosional reaksiyalarınızı müəyyənləşdirməyə kömək edir. Əhvalınızın dəyişdiyini hiss edən kimi özünüzdən soruşun: «Hazırda ağlımdan nələr keçir?» Və mümkün qədər tez bir müddətdə fikrinizdəki obrazın təsvirini və ya düşüncənizi «Qeyri-ixtiyari fikir(lər)» sütununa yazın.

Tarix/

Qeyri-ixtiyari fikir(lər)

Emosiya(lar)

Reaksiya

Nəticə(lər)

Saat

Nə düşündünüz?

Nə hiss etdiniz?

Nə etdiniz?

Hansı nəticələri oldu?

Təsvir edin:

Yazın:

Konkretləşdirin:

Təfərrüat:

• faktiki hadisə;

• emosiyalardan əvvəlki

• emosiya (məsələn:

• Nə baş verib?

• düşüncələrin axını, emosiyalara

düşüncələr

kədər, təşviş, sevinc)

səbəb olan xəyallar və ya

xatirələr;

• hər hansı fiziki hissiyyat.

Nümunə

• Yeni məhsul buraxılışı ilə bağlı

• Bu təqdimatı müdir özü

• Təşviş

• Birtəhər çulumu sudan

Baz. ert.

idarə heyəti üçün təqdimat

keçirməli idi.

• Qorxu

çıxardım.

18 avqust

keçirməliyəm.

• Bacarmayacağam, hər şey

• İdarə heyəti tam razı

09:30

• Hazırlaşmaq üçün, həqiqətən,

məhv olacaq; onsuz da

qalmadı.

vaxtım olmadı, müdir bu işi son

maliyyə direktorunun

• Bir aydan sonra yenidən

anda üstümə atdı, hazır deyilik.

mənimlə arası yoxdur.

təqdimat keçirməli olacağam.

• Ürək bulantısı və boynun

• Hazırlaşmadığımız bəlli

arxasında təzyiq hissi var.

olacaq; təqsirkar da mən

olacağam.

• Lap axmaq vəziyyətinə

30

düşəcəyəm.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

HİSSLƏRİNİZLƏ TƏMASA KEÇİN

İndi isə nümunə haqqında düşünərək aşağıdakı sualları nəzərdən keçirin: 1. Qeyri-ixtiyari fikrin doğru olduğuna, yaxud doğru olmadığına dair fakt nədən ibarətdir?

Hazırkı gərgin və xaotik biznes dünyasında hər şeyə kifayət qədər vaxtımız varmı, yoxsa mövcud vaxt ərzində işimizi yetişdirə bilmək üçün əlimizdən gələni edirikmi?

2. Bu düşüncənin başqa bir izahı ola bilərmi? Müdirin bu işi onun «üstünə atması»na dair hansı fakt var?

3. Ən pis halda, nə baş verə bilərdi? Əlavə işə ehtiyac varmı? (Bu o qədər qorxuludurmu?) 4. Ən yaxşı halda, nə baş verə bilərdi? İdarə heyəti bütün fikirləri rədd etmir.

5. Bu nümunədən necə istifadə edə bilərəm? Bu nümunədən dərs çıxara bilərsiniz.

6. Qeyri-ixtiyari fikirlərə inanmağımın hansı nəticələri ola bilər? Neqativ düşüncə «emosional aqressivlik» yaradır və performansı aşağı salır.

7. Düşüncə tərzimi dəyişməyin hansı nəticələri ola bilər? Əlinizdən gələn hər şeyi etdiyiniz üçün pozitiv hisslər keçirər, komandanın gördüyü işə inanar və söyləyəcəklərinizə görə

narahat olmazsınız.

8. Bu situasiyaya düşsəydiniz, hansı fikirləri keçirər, nə hiss edər və nə edərdiniz?

31

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

HİSSLƏRİNİZLƏ TƏMASA KEÇİN

Gəlin nümunəyə bir daha nəzər salaq:

Tarix/

Qeyri-ixtiyari fikir(lər)

Emosiya(lar)

Reaksiya

Nəticə(lər)

Saat

Nə düşündünüz?

Nə hiss etdiniz?

Nə etdiniz?

Hansı nəticələri oldu?

Nümunə

• Yeni məhsul buraxılışı ilə

• Müdir əsas rəqiblərlə

• Həyəcanlı olacaq,

• Təqdimat əla keçdi.

Baz. ert.

bağlı idarə heyəti üçün

bağlı bir az ipucu

adrenalin yüksələcək.

• Məhsulun buraxılması tarixini

18 avqust

təqdimat keçirməliyəm.

verib.

• Təşviş keçirirəm,

razılaşdırdıq (maliyyə direktoru

09:30

• Əslində, təqdimatı müdir

• Maliyyə direktoru

lakin onların hamısını

xərc-mənfəət təhlilindən xüsusilə

keçirməli idi, amma ola

əsas maraqlı tərəfdir;

mat qoymağı

razı qaldı).

bilsin ki, nəsə təcili bir iş

ona təsir etməyə

bacaracağam.

çıxdı.

çalışmalıyam.

• Çox az vaxtım var idi, lakin

• Komanda səylə çalışıb

əlimdən gələni etdim.

və birgə əməyimizə

• Yüngülvari ürək bulantısı

çox inanıram.

var.

• Pozitiv hisslər

keçirirəm.

32

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

MƏQSƏDLƏRİNİZİ BİLİN

Məqsədlərimiz – bizi hərəkətə təşviq edən amillərdir. Onlar qısamüddətli (indi/növbəti ay etmək istədiklərimiz) və ya uzunmüddətli (həyatımızla bağlı etmək istədiklərimiz) ola bilər.

Hisslərimiz kimi, arzu və niyyətlərimiz də bizə həmişə aydın olmur. Məqsədlərimizi dərk etməyin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, biz bu məlumatdan istifadə edərək, əslində, ən çox istədiklərimizi əldə etmək üçün lazımi strategiyaları hazırlaya bilərik.

Məsələn, fərz edək ki, həmkarınız sizə zəng vuraraq hazırkı layihədə

birhəftəlik onu əvəz etməyinizi rica edir. Siz də konfrans məruzəsi yazmaq üçün elə bu günlərdə gündəliyinizdə vaxt ayırmısınız, yəni fiziki baxımdan həmkarınızı əvəz etmək imkanınız var.

Lakin siz:

● razılaşıb daha sonra özünüzü qınayırsınız: çünki həmin məruzəni yazmaq üçün başqa işlərinizi təxirə salmışdınız?

● başqa işləriniz olduğu üçün razılaşmırsınız?

● «çalışaram» deyərək qeyri-müəyyən cavab verirsiniz: çünki əvvəlcə nə edəcəyinizi düşünüb-daşınacaq, sonra ona ( «yox»

deyərək) konkret cavab verəcəksiniz?

33

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

MƏQSƏDLƏRİNİZİ BİLİN

İş yoldaşınızın xahişinə cavab olaraq, aşağıdakılardan birini qərara alacaqsınız: 1. «dar məqamda əl uzatmaq» bacarığınızı göstərmək və həmkarınızı məmnun etmək istəyirsinizsə (bu köməyin sizə baha başa gələcəyini bilə-bilə) – xahişi qəbul edəcəksiniz; 2. planlaşdırdığınız işlərin karyeranıza müsbət təsir edəcək və sizə uzunmüddətli uğurlar qazandıracaq qədər vacib olduğunu dərk edirsinizsə – xahişi rədd edəcəksiniz; 3. qayğıkeşliyinizi nümayiş etdirmək, lakin, əslində, xahişi rədd etmək istəyirsinizsə, ola bilsin ki, həm özünüzün, həm də onun ehtiyaclarını təmin etməyin yolları barədə

düşünəcəksiniz.

Bu qərarlar aşağıdakı nəticələrə gətirib çıxaracaq:

1. birinci halda, gizli motivləriniz, nəyin bahasına olursa-olsun, xahişi qəbul etmək zərurətindən ibarət ola bilər;

2. ikinci halda, özünüz üçün müəyyən etdiyiniz istiqamətin və məqsədlərinizin əhəmiyyətini aydın dərk edir və bu məqsədlər naminə öz ehtiyaclarınızın vacibliyini bildirməyə

hazırsınız.

3. üçüncü halda, siz «köməkdən yayınan insan» davranışı nümayiş etdirirsiniz.

34

Bəs siz həmkarınızın xahişinə necə cavab verərdiniz?

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

MƏQSƏDLƏRİNİZİ MÜƏYYƏN ETMƏK ÜÇÜN MƏSLƏHƏTLƏR

Məqsədlərinizi müəyyən etmək üçün aşağıdakı məsləhətlərlə tanış olun: Davranışınıza inanın.

Əgər nəyəsə həvəs göstəririksə, deməli, o işi görmək istəyirik. Əgər hansısa tapşırığın icrasına başlamır, onu yubadır və ya bu işdən yayınmağa çalışırsınızsa, bir özünüzə sual verin: «Bu, həqiqətən də, görmək istədiyim bir işdirmi?» Cavabınız üzərində düşünün və davranışınızı müşahidə edin. Bu yolla, əsl niyyətləriniz ortaya çıxa bilər. Məsələn, həmkarınızın xahişini qəbul edərək «etibarlı və köməyini əsirgəməyən bir yoldaş» təəssüratı yarada bilərsiniz, lakin bu sizə nəyin bahasına başa gələcək? (Ona nə vaxt «yox» deməyi düşünürsünüz?) Hisslərinizə, daha dəqiq desək, öz cismani təzahürünü tapmış hisslərinizə güvənin.

Müəyyən bir situasiyada özünüzü xoşbəxt və ya məmnun hiss etdiyiniz zaman, çox güman ki, daxili və xarici «mən»inizlə uyğunlaşırsınız, yəni etmək istədiyinizi edirsiniz (psixologiyada bu, «ahəngdarlıq» adlanır). Lakin hansısa işə razılıq verir və daxilən hiddət keçirirsinizsə, bunun səbəbi, çox güman ki, əsl niyyətinizin hansısa gizli (və başlıca) məqsədinizlə ziddiyyət təşkil etməsidir. Məsələn, həmkarınızla olan ssenaridə kömək etməyə razılıq verə, sonra isə

onun tələblərinə görə əsəbiləşə bilərdiniz. Çünki bu halda, əsl niyyətiniz xahişi rədd etmək və

görmək istədiyiniz işə yönəlməkdən ibarət idi (yəni: konfrans məruzəsini yazmaq).

35

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

MƏQSƏDLƏRİNİZİ MÜƏYYƏN ETMƏK ÜÇÜN

MƏSLƏHƏTLƏR (davamı)

Özünüzə qarşı dürüst olun

Hansısa gizli motivləriniz varmı?

Məsələn, ola bilər ki, hər kəsin can atdığı bir vəzifəyə yüksəlməyi, həqiqətən də, özünüz istədiyiniz üçün deyil, sadəcə, həmkarlarınız və

dost-tanışlarınızda təəssürat oyatmaq üçün arzulayırsınız. Hətta, ola bilsin ki, valideynlərinizə aid lent yazılarını da səsləndirirsiniz – çünki keçmişin «söz sahiblərinin səsi» davranışınıza müəyyən istiqamətlər verir. Amma nəzərə alın ki, uşaq ikən davranışınızın formalaşmasına çox müsbət təsir göstərmiş müəyyən amillər yetkinlik çağında da eyni dərəcədə faydalı və ya effektiv olmaya bilər. (Məsələn: sırf həmkarınızın təqdirini qazanmaq üçün onun xahişini qəbul etmək kimi.)

Kim olduğunuzu, haradan gəldiyinizi və niyə məhz bu mövqedə

olduğunuzu müəyyən etmək çoxtərəfli və ya sərbəst karyeranın qurulması və davam etdirilməsində mühüm rol oynayır. Bu məlumat öz daxili psixoloji uğurunuzu, yəni qəlbinizə gedən yolu tapmağa və idarə

36

etməyə kömək edəcək bir kompas rolunu oynayır.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

1-Cİ PİLLƏ: ÖZÜNÜDƏRK

MƏQSƏDLƏRİNİZİ MÜƏYYƏN ETMƏK ÜÇÜN

MƏSLƏHƏTLƏR (davamı)

Müstəsna məqsədləri müəyyən etmək və qəlbinizə gedən yolu tapmaq üçün atacağınız addımlar: 1. məqsədinizi pozitiv yöndən formalaşdırın (istəmədiklərinizi deyil, istədiklərinizi müəyyən edin); 2. məqsədinizə sahib çıxın, məqsədinizlə fəxr edin;

3. məqsədinizi hisslərinizə sirayət edə biləcək şəkildə formalaşdırın (məsələn, məqsədinizə nail olduqda hansı hissləri keçirəcəksiniz, yaxud nəticə necə səslənəcək və necə görünəcək?); 4. psixoloji mühiti gözdən keçirin (bu məqsəd sizin, həqiqətən də, nail olmaq istədiyiniz bir şeydir, yaxud məqsədinizin gerçəkləşməsi başqa kimlərə və nələrə təsir göstərə bilər?); 5. ehtiyacınız olan resursları müəyyənləşdirin və onları əldə edin!

Culi Heyin işləyib hazırladığı «POSIE» adlı neyrolinqvistik alətdən istifadə etməklə bu addımları yadda saxlaya bilərsiniz:

P – «positive» - pozitiv yöndən yanaşma;

O – «owned by the initiator» - təşəbbüskara (sizə) məxsusluq; S – «sensory based» - hisslərə əsaslanma;

I – «intention preserved» - niyyətə uyğunluq (nə qazanacaq və ya nə itirəcəksiniz?); E – «ecology checked» - psixoloji mühitin nəzərə alınması (unutmayın ki, biz ailə, dost-tanış və s.dən ibarət bir vahid sistemin içərisində yaşayırıq: məqsədinizin 37

gerçəkləşməsi başqa kimlərə və nələrə təsir göstərə bilər?).

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

2-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN İDARƏ EDİLMƏSİ

“Yaxşı, ya da pis heç nə yoxdur, hər şeyi yaxşı da edən,

pis də edən bizim düşüncələrimizdir”.

Vilyam Şekspirin «Hamlet» pyesindən

38

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

2-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN İDARƏ EDİLMƏSİ

Emosiyaları effektiv idarə edə bilmək – sizin üçün real bir nəticə verməyən və ya əhəmiyyəti olmayan davranışların fərqinə varmaq deməkdir. Çətin bir həmkarınız və ya müştərinizlə hay-küylü mübahisədən qalib çıxmaqla özünüzü əla hiss edə

bilərsiniz, lakin bu, qısamüddətli və ötəri bir «qalibiyyət» olur. Əvəzində, vacib bir potensial müştərinizi itirmiş və effektiv münasibətlər qurmaq fürsətini qaçırmış ola bilərsiniz. Bundan əlavə, adrenalin səviyyənizin yüksəlməsi

«döyüş, ya da qaç» reaksiyasını doğurur ki, bu da sizin fiziki və psixoloji rifahınıza heç də müsbət təsir göstərməyəcək!

Baş verən hadisənin tərəfinizdən şərhi ilə ona verəcəyiniz reaksiyalar arasındakı əlaqəni başa düşərək hisslərinizi ifadə

etməyin alternativ yolunu seçə bilərsiniz.

Şüurlu yanaşma əsas EQ qabiliyyətidir.

«Hisslər gündəliyi»ndən istifadə etməklə

düşüncələriniz, hissləriniz və davranışlarınız

arasındakı qarşılıqlı əlaqəni müəyyən

etməyi öyrənə bilərsiniz.

39

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

2-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN İDARƏ EDİLMƏSİ

EMOSİYANIN DİNAMİKASI

40

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

2-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN İDARƏ EDİLMƏSİ

Yunan filosofu Epiktetin dediyi kimi, insanları yalnız baş verənlər deyil, həm də onların bu hadisələrlə bağlı düşüncələri narahat edir. Deməli, baş verənlərə şüurlu yanaşmağı bacarmaq lazımdır ki, sonra müəyyən bir situasiyaya baxış və reaksiya formasını da seçə biləsiniz.

Məsələn, növbəti səhifədəki şəklə baxın: yaşlı, yoxsa gənc bir qadın təsviri görürsünüz?

Həmkarlarınızdan birinə də həmin şəkli göstərin: sizin gördüyünüzü o da görürmü?

Unutmayın ki, prinsiplərimiz, dəyərlərimiz, impulslarımız və əməl etdiyimiz qaydalar «real dünyamızın xəritəsi»ni formalaşdırır. Əgər biz faktoloji dəyəri çox az olan bilgilərə və sadəcə, öz təsəvvürlərimizə əsaslanaraq vacib məlumatları necə aradan qaldırdığımızın, təhrif etdiyimizin, nəzərə almadığımızın və qərar qəbul etdiyimizin fərqinə varmağa başlasaq,

«dünyamızın xəritəsi»nin emosional həyatımıza nə qədər təsir etdiyini görə bilərik. Xəritənizi dəyişdirin ki, dünyanızda görmə, eşitmə, hissetmə və davranış tərzinizi də dəyişdirə biləsiniz.

Gördüyünüzü şüurlu şəkildə şərh etməyi bacararaq ona verdiyiniz reaksiyanı da dəyişdirə

bilərsiniz. Heç kim bizə nəyisə məcburən hiss etdirə bilməz.

41

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

2-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN İDARƏ EDİLMƏSİ

Liperin

«ikiobrazlı qadını»

42

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

2-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN İDARƏ EDİLMƏSİ

TƏŞVİŞƏ QARŞI METOD

Təşviş keçirəndə və ya əsəbiləşəndə, yaxud müəyyən tapşırıqları (məsələn: təqdimat) yerinə yetirərkən narahatlıq keçirəndə

təşvişə qarşı metodu tətbiq edin. Özünüzə aşağıdakı sualları verin:

● Düşündüklərimi təsdiqləyən bir fakt varmı?

● Məsələyə bu cür yanaşmağım hansı

məntiqə əsaslanır?

● Bunu etsəm/desəm, nə itirəcəyəm?

● Bunu etsəm/desəm, nə əldə edəcəyəm?

● Bunu desəm/deməsəm və ya etsəm/etməsəm,

ən pis halda, nə baş verə bilər?

● Bunu deyərək/edərək nə öyrənə bilərəm?

43

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

2-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN İDARƏ EDİLMƏSİ

TƏŞVİŞƏ QARŞI METODUN TƏTBİQİ

1. Situasiyanı/problemi və ya təşvişin səbəbini dəqiqləşdirin (konkret faktları konkret sözlərlə ifadə edin).

2. Özünüzdən soruşun: «Ən pis halda, nə baş verə bilər?»

3. Özünüzdən soruşun: «Belə bir nəticə məni öldürərmi?»

4. Mümkün olan ən pis nəticə ilə razılaşacağınızı təsdiq edən şərh yazın.

5. Mümkün olan ən pis nəticəni dərhal yüngülləşdirmək üçün görəcəyiniz konkret tədbirlər barədə düşünün.

Təşviş və narahatlıqlara alışmağa çalışın:

● Tələsməyin və hadisələri qabaqlamayın.

● Faktlara əsaslanın.

● Təşvişə qarşı metodu məşq edin.

● «Altı saniyə» qaydasını tətbiq edin.

«Altı saniyə» qaydasının belə adlandırılmasının səbəbi odur ki, «döyüş, ya da qaç»

reaksiyasının zəbt edilməsi 6 saniyə ərzində mümkün olur (yəni: emosional aqressivliyin qarşısı alınır). Kiminsə söylədikləri və ya etdikləri «həssas nöqtə»nizə toxunanda dərindən nəfəs alın və cavab verməzdən əvvəl altıya qədər sayın. Sınamağa dəyər – ən pis halda, 44

nə baş verə bilər ki?

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

2-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN İDARƏ EDİLMƏSİ

BEŞPİLLƏLİ STOP-KADR METODU

Emosiyalarımızı idarə etməyi öyrənməyin başqa bir yolu da “HeartMath” sisteminə

əsaslanan və Dok Çildrinin «stresin birdəqiqəlik idarə edilməsi»

kimi xarakterizə etdiyi "stop-kadr" metodudur.

1. Stres yaradan hissləri müəyyən edin və «anı dayandırın».

Bir dəqiqə pauza verin!

2. Diqqətinizi təşviş doğuran düşüncə və ya narahatedici emosiya(lar)dan yayındırmaq üçün cidd-cəhd

göstərin.

3. Sakitləşin, nə vaxtsa yaşadığınız pozitiv, əyləncəli bir məqamı yadınıza salın və həmin anı təkrar yaşayın.

4. Özünüzə sual verin: «Bu stresli vəziyyətə daha effektiv reaksiya nə ola bilər?

5. Qəlbinizin səsini dinləyin və onun dediklərinə əməl edin.

Mənbə: Sintiya Kemper «EQ və IQ» («EQ vs. IQ»), “Communications World”, 1999

45

Həmçinin bax: DoK Çildri «Stop-kadr» («Freeze Frame»), www.planetarypub.com Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

3-CÜ PİLLƏ: ÖZÜNÜMOTİVASİYA

Emosiya – hərəkətə gətirən qüvvədir.

46

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

t

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

3-CÜ PİLLƏ: ÖZÜNÜMOTİVASİYA

«Motivasiya» – latın mənşəli söz olub «hərəkət

etmək» deməkdir. Məqsədyönlülük insanlara xas

bir xüsusiyyətdir və özünümotivasiya sayəsində

biz hədəflərimizə doğru məqsədyönlü şəkildə,

həvəslə, yorulmadan və əzmkarlıqla irəliləyirik.

Yüksək motivasiyaya nail olmaq, əngəlləri aradan

qaldırmaq və əlimizdən gələnin ən yaxşısını etmək,

həmçinin xoşbəxtliyimiz və mənəvi rifahımız naminə

pozitiv nəticələr əldə edə bilmək üçün psixoloji halımızı idarə etməyi, emosiyalarımızı cilovlamağı və düzgün bir

məcraya yönəltməyi bacarmalıyıq.

47

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

3-CÜ PİLLƏ: ÖZÜNÜMOTİVASİYA

1 2 3 4

Effektiv özünümotivasiya üçün aşağıdakı

4 əsas addımı atmalısınız:

1. pozitiv daxili dialoq qurmaq; 2. effektiv dəstək şəbəkəsi yaratmaq

(məs, «A» komandanız*);

3. sizi ruhlandıran bir real və xəyali

idealınızı vizuallaşdırın;

4. əlverişli mühit yaratmaq

(hava, işıq, səs, vizual obrazlar və s.).

* Araşdırmalar göstərir ki, effektiv «A» komandalarının dəstəyini görən insanlar psixoloji cəhətdən daha sağlam olur və uğursuzluqlardan sonra normal vəziyyətlərinə qayıda bilirlər.

48

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

3-CÜ PİLLƏ: ÖZÜNÜMOTİVASİYA

ÖZÜNÜZLƏ POZİTİV DİALOQ QURUN

Mükəmməl bir daxili səsə malik olmaq və özünüzlə pozitiv dialoq qurmaq üçün aşağıdakı nümunədən istifadə edin:

Cenet özünə göstərdiyi dəyəri və hörməti artırmaq istəyr. Buna görə də o, aşağıdakı affirmasiyaları yazır:

Mən, Cenet hər gün özümə daha çox xoş gəlirəm.

Sən, Cenet hər gün özünə daha xoş gəlirsən.

O, Cenet hər gün özünə daha çox xoş gəlir.

Mən, Cenet özümü bir qadın kimi sevməyə başlayıram.

Sən, Cenet özünü bir qadın kimi sevməyə başlayırsan.

O, Cenet özünü bir qadın kimi sevməyə başlayır.

Cenet bu affirmasiyaları hər 3 şəxs üzrə təsrifləndirərək yazır. Səbəb isə odur ki, barəmizdəki mövcud fikirlərimiz, adətən, bizim özümüzə söylədiklərimizin, başqalarının bizə söylədiklərinin və başqalarının haqqımızda söylədiklərinin qarışığı əsasında formalaşır.

Affirmasiyalar feilin inkar formasında deyil, hər zaman təsdiq formasında yazılır –

49

məsələn, «Mən gərgin deyiləm» əvəzinə, «Mən sakitəm».

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

3-CÜ PİLLƏ: ÖZÜNÜMOTİVASİYA

ÖZÜNÜZLƏ POZİTİV DİALOQ QURUN

Özünüzlə pozitiv dialoqu məşq etmək üçün aşağıdakı affirmasiyaları nəzərdən keçirin.

Adınızı yazın və çalışmanı II və III şəxslərdə təkrarlayın.

Mən, ... gözəl və sevimliyəm.

Mən, ... istedadlı, ağıllı və yaradıcıyam.

Mən, ... gündən-günə daha ağıllı oluram.

Mən, ... başqalarının təqdir etdiyi bir çox təkliflər irəli sürürəm.

Mən, ... gündən-günə incəlirəm.

Mən, ... ...bacarığımı gündən-günə artırıram.

Mən, ... çox gözəl burnum var.

Mən, ... başqalarının təqdir etdiyi çox gözəl yumor hissim var.

Mən, ... (həmkarımı, dostumu və s.)... görə bağışlamağa başlayıram.

Mən, ... ...görə məyusluq hissindən qurtuluram.

Mən, ... o hesabatın üzərində işləyirəm ki, vaxtında bitirə bilim.

Mən, ... özümə inanıram və toplantılarda fikirlərimi aydın və inamla səsləndirə bilirəm Mən, ... gündən-günə daha sevimli oluram.

Mən, ... gündən-günə özümü daha xoşbəxt hiss edirəm.

Alternativ olaraq, bu affirmasiyaları lentə yazıb avtomobilinizdə, gecələr yatmamışdan əvvəl və

ya səhərlər yuxudan oyanarkən dinləyə bilərsiniz – günə gözəl başlamaq üçün əla bir üsuldur!

50

Mənbə: Mayk Pedler və Tom Boydell “Özünü idarə etməyin yolları” («Managing Yourself»), 1999

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

3-CÜ PİLLƏ: ÖZÜNÜMOTİVASİYA

«A» KOMANDANIZI QURUN

Effektiv bir «A» komandası qurmaq üçün həm şəxsi, həm də iş həyatınızdakı insanlar haqqında düşünün. Aşağıdakı formadan istifadə etməklə hazırda sizə müxtəlif cür dəstək göstərən həmkarlarınızın və dost-tanışlarınızın adlarını yazın. Boş qalan xanaları doldurmağın yollarını müəyyən etməlisiniz.

Dəstəyin formaları İş yerində İş yerindən kənarda Həmişə etibar edə biləcəyim şəxs

Sadəcə, söhbət etməkdən zövq aldığım şəxs

Bu kitabda yerinə yetirdiyim çalışmaları

müzakirə edə biləcəyim şəxs

Mənə özümü dəyərli hiss etdirən şəxs

Mənə fikrini dürüstcə söyləyə bilən şəxs

Hər zaman dəyərli bir məlumat mənbəyi

olan şəxs

Yeri gələndə, məni oturmağa və özümlə bağlı

yaxşıca düşünməyə məcbur edə biləcək şəxs

Kritik anlarda mənə kömək edə biləcək şəxs

Özümə yaxın hiss etdiyim şəxs

Pis xəbərləri bölüşə biləcəyim şəxs

Xoş xəbərləri və xoş hissləri bölüşə

biləcəyim şəxs

Məndə yeni maraqlar oyadan, yeni ideyalar və

yeni insanlarla tanış edən şəxs

51

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

3-CÜ PİLLƏ: ÖZÜNÜMOTİVASİYA

İDEALINIZI VİZUALLAŞDIRIN

İdman psixoloqları məşq və ya yarış zamanı yarana biləcək daxili (psixoloji) halı idarə

etmək üçün uğurlu idmançılara vizuallaşdırmanın tətbiqini öyrədirlər. İstər qızıl medal qazanmağın təsəvvür edilməsi olsun, istərsə də rekord qırmağın, məqsəd axın vəziyyətinə

nail olmaqdır. Axın vəziyyəti – insana enerji verən və emosiyaları görülən işlə eyni məcraya yönəldən psixoloji bir haldır.

Amerikalı psixoloq M.Çiksentmihayinin iyirmiillik

araşdırması göstərir ki, mövcud biliklərdən istifadə

etməyə həm çətinlik yaradan, həm də imkan verən

fəaliyyətlər, böyük ehtimalla, bizi axın vəziyyətinə

gətirib çıxarır. Daniel Qoulman isə axın vəziyyətini

performans və təkmilləşmənin yüksək səviyyəsinə

nail olmaq naminə emosiyalarımızın cilovlanması

kimi təsvir edir.

52

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

3-CÜ PİLLƏ: ÖZÜNÜMOTİVASİYA

İDEALINIZI VİZUALLAŞDIRIN

Sizə ilham verən şəxsi (idealınızı) vizuallaşdırmaq üçün: 1. idealınız olaraq qəbul etdiyiniz (real, ya da xəyali) bir şəxsiyyət haqqında düşünün (məsələn: Avraam Linkoln, Mustafa Kamal Atatürk, İndira Qandi, Robin Hud və s.); 2. həmin şəxsiyyətin obrazını ən ilhamverici bir formada xəyalınızda canlandırın (məsələn: M.K.Atatürk gənclərə xitab edərkən);

3. onları televiziya ekranında təsəvvür edin, rəngi və səsi elə tənzimləyin ki, bu səhnənin yaratdığı hissləri yaşaya biləsiniz;

4. hissləriniz pik səviyyəsinə çatanda obrazı və müvafiq hissləri oyandırmaq üçün bir oriyentir və ya tətikləyici rolunu oynayacaq açar söz və ya ştrixdən istifadə edin; 5. ruhlanmağa ehtiyacınız olduğu zaman «tətityi çəkə» biləcəyinizə əmin olmaq üçün addımları bir neçə dəfə təkrarlayın;

6. vizuallaşdırmanı sınaqdan keçirin və özünüzə sual verin: ... (idealın adı) indi burada olsaydı, nə deyərdi və ya nə edərdi?

53

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

3-CÜ PİLLƏ: ÖZÜNÜMOTİVASİYA

İDEALINIZI VİZUALLAŞDIRIN

Neyroelm üzrə faktların getdikcə artması zehnimizin

(şüurluluğun) yenidən formalaşma xüsusiyyətinə (yəni:

insan beyninin nevroloji və ya psixoloji funksiyasında

dəyişikliklər etmək mümkündür) malik olduğunu və «iş

həyatında şüurluluq» amilini inkişaf etdirməyin vacibliyini göstərir.

Kouçlar «neyroliderliyi» inkişaf etmək məqsədilə neyroelmə getdikcə

daha çox müraciət edirlər. Beyinin kouçinqi (məşq etdirilməsi) həm sağ, həm də sol beyin yarımkürəsinin funksiyasına diqqət tələb edir, yəni EQ

səviyyəsini artırmaq üçün sistemli və kompleks yanaşma tətbiq edilməlidir.

Yaradıcı vizuallaşdırma və obrazlardan istifadə təxəyyülümüzü və

intuisiyamızı işə salır. Ana ideya budur ki, beyin (real və ya xəyali) bir obrazı canlandıranda davranışımıza təkan verəcək konkret hissləri oyadan bu və ya digər emosional hal yaradır.

Bu əlaqənin özünə xas formada dərk edilməsi

«avtopilotu dayandırmağa» və nəticələrimizi

əldə etməyə kömək edəcək.

54

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

3-CÜ PİLLƏ: ÖZÜNÜMOTİVASİYA

EMOSİONAL ZƏKA MÜHİTİ YARADIN

Özünüzü ən xoşbəxt hiss etdiyiniz bir yeri yadınıza salın. Orada nə görür və eşidirdiniz? İşıq bol idimi? İlham verən obrazlar vardımı? Motivasiyanı hiss etmək üçün ətrafınızda nələrə

ehtiyac duyduğunuzu müəyyənləşdirin.

Emosional zəkanızın inkişafına imkan verən əlverişli bir mühit yaratmaq üçün hazırkı mühitinizin aşağıdakı meyarlara cavab verdiyinə əmin olun: 1. Sağlam və yardımçı:

3. Motivləşdirici amil olaraq istifadə edə biləcəyiniz

● Hava təmizdirmi?

nələr var? Məsələn:

● Yardımçı səslər eşidə

● Şəkillər (idealınızın şəkli ola bilər)

bilirsinizmi?

● İnsanlar

● İfadələr

2. İşıq

● İşıq motivləşdirici

4. Mütəşəkkil:

amil ola bilərmi?

● Sahmanlı masa beyninizi də sahmana salar.

55

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

3-CÜ PİLLƏ: ÖZÜNÜMOTİVASİYA

EMOSİONAL ZƏKA MÜHİTİ YARADIN

Araşdırmalar göstərir ki, musiqi performansı artırır. İntensiv tədris üzrə təcrübəli mütəxəssis dok. Georgi Lozanovun sözlərinə görə, gözəl ifa edilən konsertin müşayiəti ilə təqdimatın 60 %-ni ayrılmış vaxtın 5 %-i ərzində hazırlamaq mümkündür”.

Zövqünüzə uyğun seçilmiş musiqi:

● stres səviyyəsini azaldır;

● uzunmüddətli yaddaşı gücləndirir;

● yaradıcı qabiliyyəti artırır;

● öyrənməni asanlaşdırır;

● arzu etdiyiniz emosional halı (rahat, gümrah, diqqəti cəmləmiş, yaradıcı, coşqun) yaradır.

Daha ətraflı məlumat üçün bax: Elizabet Maylz «Beyninizi kökləyin» («Tune Your Brain»),

“Berkeley Books”, 1997

56

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

ŞƏXSLƏRARASI ZƏKA (4-cü və 5-ci pillələr)

Kitabın bu bölməsində D. Qoulmanın «sosial zəka»

adlandırdığı məsələyə, yəni 5 pilləli

modelin 4-cü və 5-ci pillələrinə

nəzər yetirəcəyik. Bu sonuncu

meyarlar münasibətlərin

idarə edilməsi ilə bağlıdır

və şəxslərarası (sosial)

zəkamızın, yəni digər

şəxslərlə qarşılıqlı

əlaqələrimizi başa

düşmək, araşdırmaq və

daha sonra idarə etmək

üçün istifadə etdiyimiz

xarici zəkanın

formalaşmasında

mühüm rol oynayır.

57

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

4-CÜ PİLLƏ: MÜNASİBƏTLƏRİN

İDARƏ EDİLMƏSİ

İnsanların bizimlə rəftarı bizim özümüzlə rəftarımızı əks etdirir.

Linda Fild «Özünüqiymətləndirmə haqqında praktiki vəsait»

Neyroelmi araşdırmalar aşkar etmişdir ki, beynimizin quruluşu onu

«ünsiyyətə açıq» hala gətirir və digər şəxslərlə ünsiyyət qurduğumuz zaman

beyindən-beyinə yaranan qarşısıalınmaz bir yaxın əlaqəyə çəkir. Neyronların

yaratdığı bu «körpü» ünsiyyət qurduğumuz hər kəsin – eynilə qarşı tərəfin

də bizimlə etdiyi kimi – beyninə və cisminə təsir etmək imkanı yaradır!

Daniel Qoulman «Sosial zəka», 2006

58

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

4-CÜ PİLLƏ: MÜNASİBƏTLƏRİN

İDARƏ EDİLMƏSİ

Araşdırmalar göstərir ki, münasibətlər insanın bir şəxsiyyət kimi formalaşması və mənəvi rifahının təmin edilməsində mühüm rol oynayır. Hazırkı qeyri-müəyyən və xaotik iş

dünyasında münasibətlər gərginləşmiş, funksionallığını itirmiş və ən böyük stres mənbəyinə çevrilmişdir.

İşçi ilə işəgötürən arasında nəzərdə tutulmuş gözləntiləri əks etdirən psixoloji müqavilə

kəskin dəyişikliklərə məruz qalmışdır. «Çoxtərəfli və dəyişkən karyera» (sərbəst idarə

edilən karyera) formasının meydana çıxması artıq işçinin öz karyerasına fərqli yanaşmasına gətirib çıxarmış, əmək münasibətləri bu və ya digər sövdələşməyə əsaslanan və müvəqqəti xarakter almağa başlamışdır. Araşdırmalar nəticəsində məlum olmuşdur ki, insanlar karyeralarını, ən azı, 9 dəfə dəyişə bilirlər və Birləşmiş Krallıqda məcburi pensiya yaşının ləğv edilməsi bu göstəricinin daha da artmasına gətirib çıxara bilər.

Emosional zəkaya malik sərbəst idarə edilən bir karyeranın qurulması o deməkdir ki, münasibətlərin effektiv idarə edilməsi sosial kapitalın yaradılmasında çox vacib rol oynayr.

Daha dəqiq desək, çoxtərəfli və dəyişkən karyera münasibətlər toplusundan – müxtəlif dəstək resursları ilə təmin edən bir şəbəkədən asılı olur.

59

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

4-CÜ PİLLƏ: MÜNASİBƏTLƏRİN

İDARƏ EDİLMƏSİ

Münasibət nədir? Münasibət – iki və ya daha çox insanın qarşılıqlı fayda əldə etmək məqsədilə bir araya gəlməsidir.

Münasibətlərin növləri:

● şəxsi tərəfdaşlıqlar;

● dostluqlar;

● həmkarlarla münasibətlər.

Bir araya gəlməyimizin səbəbləri:

● yoldaşlıq;

● mənsubiyyət hissi;

● dəstək sistemi qurmaq;

● şəxsiyyətimizi formalaşdırmaq;

● fərdi inkişaf;

● sevgi;

● ortaq məqsəd naminə birlik hissini gücləndirmək;

● «komanda işi» və ya «kollektiv əmək» hissini formalaşdırmaq; 60

● sosial kapitalımızı yaratmaq.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

4-CÜ PİLLƏ: MÜNASİBƏTLƏRİN

İDARƏ EDİLMƏSİ

Münasibətlərin uğursuzluqla nəticələnməsinin səbəbləri:

● qeyri-real gözləntilər;

● empatiya əskikliyi;

● qeyri-kamillik (emosional zəka

yetərsizliyi!);

● asılılıq/qarşılıqlı asılılıq;

● öz ehtiyaclarını arxa plana

keçirmək xüsusiyyəti;

● zəif ünsiyyət;

● münaqişələrin həllində qeyri-effektiv

strategiyaların istifadəsi;

● şəxsiyyət tiplərinin, yaxud hər kəsin

«dünya xəritəsi»nin fərqli olması.

61

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

4-CÜ PİLLƏ: MÜNASİBƏTLƏRİN

İDARƏ EDİLMƏSİ

Effektiv münasibətin qurulmasına kömək edən amillər:

1. İkitərəflilik

Yəni hər 2 tərəf bir-birinin ehtiyaclarına cavab verir. «Siz dəstək olursunuz – mən dəstək oluram». Məsələn, əgər siz həmkarlarınızdan dəfələrlə kömək, məsləhət və ya məlumat istəyir, lakin onların xahiş və suallarına cavab vermək üçün vaxt tapmırsınızsa, əvvəl-axır, həmkarlarınız öz bilik və dəstəklərini sizdən əsirgəyəcəklər. (Bu halın müəssisəyə və sosial kapitalınıza necə təsir edəcəyini düşünün.) Əksərən insanın real ehtiyaclarını yalnız təkrarlanan qarşılıqlı əlaqələrdə müəyyən edə bilirik. Bu və ya digər məsələyə baxış tərzinizi gözdən keçirin (Liperin «ikiobrazlı qadın» təsvirini xatırlayırsınızmı?).

2. Bacarıqlar

● Dinamik dinləmə: nəyin deyilib-nəyin deyilmədiyini müəyyənləşdirmək üçün həm verbal, həm də qeyri-verbal replikalara diqqət yetirərək qarşı tərəfi fəal şəkildə dinləyin.

● Empatiya qurmaq: qarşı tərəfin «gerçək dünyası»na daxil olmaq üçün özünüzü onların yerində təsəvvür edin və onların «dilində danışın».

62

● Suallar vermək: qarşı tərəfin nə istədiyini birbaşa soruşun; fikirlərini oxumağa çalışmayın.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

4-CÜ PİLLƏ: MÜNASİBƏTLƏRİN

İDARƏ EDİLMƏSİ

3. Zamanla bir-birinizi tanıyın.

● Bütünlük. Qarşı tərəf haqqında təsəvvür formalaşdırın. Onların şəxsiyyət tipi, prinsip və dəyərləri, «həssas nöqtə»lərinə dair ipucları toplamaq üçün bu şəxslərə fərqli situasiya və şəraitlərdə baxın. Bu yolla, qarşı tərəfi getdikcə daha yaxşı tanıyacaq və

başa düşəcəksiniz.

● İnam yaradın. Qarşılıqlı anlayışa əsaslanan münasibət inam və arxayınlıq əsasında qurulur və bu münasibətin davamlı olması üçün hər 2 keyfiyyəti möhkəmləndirmək lazımdır. Hər bir qarşılıqlı ünsiyyətdən dərs çıxarın və öyrəndiklərinizdən münasibətlərinizi daha da pozitiv və məhsudar məcraya yönəltmək üçün istifadə edin.

4. Mübadilə aparın.

Effektiv bir münasibət qurmaq üçün faktiki məlumatların, fikirlərin, hiss və ideyaların mübadiləsini aparın. Bu, interaktiv bir prosesdir: bir məsələ ilə bağlı söylədikləriniz qarşı tərəfə müəyyən təsir göstərir ki, o da, öz növbəsində, sizin reaksiyanızın necə olacağını müəyyənləşdirir. Unutmayın ki, insanların bizimlə rəftarı bizim özümüzlə rəftarımızı əks etdirir. Münasibətlər kənarda deyil, öz daxilimizdə qurulur.

63

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

4-CÜ PİLLƏ: MÜNASİBƏTLƏRİN

İDARƏ EDİLMƏSİ

Fikir, hiss və ideyaların paylaşılması ilə bağlı məsləhətlər:

● xoş və pozitiv bir ruh halınız olsun;

● qarşı tərəfin reaksiyasına diqqət yetirin;

● müzakirəyə pozitiv rəng qatın;

● diskomfort (rahatsızlıq) hissinin

yaranıb-yaranmadığına fikir verin.

Unutmayın ki, emosiyalarımızı ifadə edərkən ünsiyyətin:

55 %-i qeyri-verbal nitqdən (bədən dilimizdən);

38 %-i səs tonundan;

7 %-i məzmundan (istifadə etdiyimiz konkret sözlər) asılı olur.

Məsələ sizin nə dediyinizdə deyil, necə dediyinizdədir!

1980-ci illərin “Fun Boy Three” pop qrupu

64

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

4-CÜ PİLLƏ: MÜNASİBƏTLƏRİN

İDARƏ EDİLMƏSİ

Effektiv münasibət qurmağa doğru 6 addım:

1. Münasibətlərin sərhədlərini aşmayın (nə deyilə/edilə bilər və nə deyilə/edilə bilməz; işdən kənarda məqbul hesab edilən davranışlar iş yerində qeyri-məqbul hesab edilə bilər).

2. Gözləntiləri müəyyənləşdirin (hər iki tərəfin ehtiyac və istəkləri).

3. Bu və ya digər məsələyə baxış (və ya fikir yürütmə) tərzinizi gözdən keçirin (kifayət qədər əsası olmayan məlumatlar üzrə fərziyyələr irəli sürməyin).

4. Qarşı tərəfin haqqınızda formalaşmış fikirlərini gözdən keçirin (riskə gedin, baş verə

biləcək ən pis nəticə ilə bağlı özünüzə sual verin – kömək üçün təşvişə qarşı metoddan istifadə edin).

5. Qarşılıqlı təsirləri təhlil edin (faydası olan və ya çox az faydası olan üsulları, həmçinin onların nə üçün əhəmiyyət kəsb edə biləcəyini götür-qoy edin).

6. Arzuolunan nəticələri müəyyənləşdirin (qarşınıza təsir gücünə malik müstəsna məqsədlər qoyun).

65

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

4-CÜ PİLLƏ: MÜNASİBƏTLƏRİN

İDARƏ EDİLMƏSİ

İş yerində həmkarlarla mükəmməl münasibətlər qurmaq üçün 10 başlıca tövsiyə: 1. Qarşı tərəfin fərdi bacarıqlarını, biliyini və qabiliyyətlərini təqdir edin.

2. Onları tanımağa vaxt ayırın və dediklərini fəal şəkildə dinləyin.

3. Unutmayın, həmkarlarınızla yaxın dost və ya sirdaş olmadan da onlarla effektiv münasibət qura bilərsiniz.

4. Hər hansı bir şəxslə aranızda narazılıq yaranarsa, erkən həll yolunu tapmağa çalışın.

5. İş vaxtı ilə yanaşı, işdən sonra da yığışmağa və birlikdə vaxt keçirməyə səy göstərin.

6. Yaxşı yerinə yetirilmiş işlə bağlı müsbət rəy bildirin (“AT&T” şirkətinin İR (insan resursları) meneceri Manuel Londonun dediyi kimi, rəy öyrənmədən öyrənmək olmur).

7. İmkan tapan kimi, həmkarlarınızdan məsləhət və rəy alın.

8. Çətin zamanlarda onlara dəstək olun.

9. Fərdi unikallığı dərk edin, üslubunuzu və yanaşma tərzinizi qarşı tərəfə

uyğunlaşdırmağa və onların «gerçək dünyası»nı başa düşməyə çalışın.

66

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

4-CÜ PİLLƏ: MÜNASİBƏTLƏRİN

İDARƏ EDİLMƏSİ

YEKUN FİKİR

İşləyən insanların əksəriyyəti digər insanlarla işləməli olurlar. İş nə qədər zövqlü olursa-olsun, münasibətlər pozularsa, stres və gərginlik yaranar və işin yerinə yetirilməsi qeyri-mümkün hala gələr və ya tam acınacaqlı vəziyyət yaranar. Birinci növbədə, başa düşməli və qəbul etməliyik ki, başqalarını dəyişə bilmərik. Yalnız özümüzü dəyişə bilərik.

Həmişə etdiyini etməyə davam etsən, həmişə aldığını da

almağa davam edəcəksən!

Əgər kimsə sizi qıcıqlandıran bir söz söyləyir və ya bir hərəkət edirsə, qıcıqlanmanı edilən hərəkət deyil, edilən hərəkətə reaksiyanız yaradır. Hərəkətlər və əməllər öz-özünə

qıcıqlanma yaratmır: qıcıqlanma öz daxilimizdə, reaksiyamızda gizlənir.

67

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

t

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

5-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN KOUÇİNQİ

Rəhbərlər bütün idarəetmə üsullarını dəyişdirməli, sistemlərə və

nəzarət prosedurlarına güvənmək əvəzinə, öz işçilərini ayrı-

ayrılıqda, yəni bir fərd olaraq tanımalı və etibar etməlidirlər...

Birbaşa şəxsi əlaqə və kouçinq menecerlərə müəssisə ilə bağlı real

problemləri mütəmadi şəkildə müəyyənləşdirmək və qarşılıqlı

anlayışa əsaslanan reaksiyalar (cavablar) formalaşdırmaq imkanı

yaradır. Yeni əməkdaşlıq forması fərdiləşdirilmiş əməkdaşlıqdır.

S. Qoşal və C. Bartlett, «Harvard Business Review»,

may-iyun, 1995

Liderlik üzrə kouçinq həm ayrı-ayrı işçilərin, həm də

müəssisənin uğurunda böyük rol oynayan bir amilə çevrilib.

Deyvid Gergen, İctimai Liderlik Mərkəzi, Harvard

68

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

5-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN KOUÇİNQİ

Bu kitabın ilk nəşrindən bəri baş verən əhəmiyyətli dəyişiklik ondan ibarət olmuşdur ki, kouçinq yalnız bir peşəyə çevrilmək baxımından deyil, həm də rəhbərlərin kouçinq qabiliyyətinin formalaşması baxımından olduqca sürətli inkişaf yolu etmişdir. Bu, böyük bir biznesdir, hətta 2011-ci il böhranı zamanı «CIPD»-nin («Chartered Institute of Personnel and Development» –

Kadrların Peşəkar Hazırlığı və İnkişafı İnstitutu) Təlim-Tədris və İstedadın İnkişafı üzrə

hesabatında (L&TD – «Learning & Talent Development») kouçinq müəssisələrin investisiya qoymağa davam etdiyi sahələrdən biri kimi qeyd edilmişdi. Bəhs etdiyimiz modelin sonuncu –

5-ci pilləsində emosiya kouçu (e-kouç) kimi formalaşmağın yollarını müzakirə edəcəyik.

«E-kouç» kimi formalaşaraq başqalarına aşağıdakı bacarıqları qazanmaqda kömək edə bilərsiniz:

● EQ qabiliyyətlərini inkişaf etdirmək;

● münaqişələri həll etmək;

● həllyönümlü olmaq;

● effektiv ünsiyyət qurmaq;

● motivləşmək.

69

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

5-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN KOUÇİNQİ

E-KOUÇ QABİLİYYƏTLƏRİ

EQ üzrə mükəmməl bir kouç olmaq üçün aşağıdakıları bilməlisiniz:

● Kouçinq nə deməkdir (təlim-tədris üzrə digər rollardan fərqli olaraq)?

● Kouçinq prosesi nələri əhatə edir və hansı müvafiq modellərdən istifadə etmək lazımdır?

● Münasibəti necə idarə etmək və sərhədləri necə razılaşdırmaq lazımdır?

● Ümumi kontekstdə kouçinq hansı yeri tutur, yəni kouçinqin məqsədi nədir və hansı nəticələr üçün nəzərdə tutulur? (Məsələn, təşkilati dəyişikliyi liderliyin/təşkilati inkişafa müdaxilənin (bununla bağlı tədbirlərin) ayrılmaz bir hissəsi kimi stimullaşdırmaq? Yoxsa performansı yüksəltmək? Yaxud potensialı artırmaq?)

● İşçilər dəyişikliyə necə reaksiya verir və dəyişikliyə müqavimətin öhdəsindən necə

gəlirlər?

● İşçilər necə öyrənir və təlim-tədris üslublarındakı fərqləri necə qiymətləndirirlər?

● Fərqli psixoloji modelləri və dəyərləri, prinsipləri, motivasiyanı, şəxsiyyəti (və emosional zəkanı) qiymətləndirmə üsulları necə tətbiq edilir?

● Həm şəxsi nöqteyi-nəzərdən, həm də konkret bir vəzifə funksiyası üzrə hansı səriştələr 70

inkişaf etdirilməldir?

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

5-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN KOUÇİNQİ

E-KOUÇ QABİLİYYƏTLƏRİ

EQ üzrə mükəmməl bir kouç olmaq üçün aşağıdakı bacarıqlara malik olmalısınız:

● Qarşı tərəfi fəal şəkildə dinləyin (deyilənlərə və intuisiyanızdan istifadə edərək deyilməyənlərə qulaq asın).

● Məsələnin dərinliyinə enərək, sadəcə, görünən deyil, görünməyən və gizli qalan problemləri də araşdırmaq üçün fərqli sorğu metodlarından istifadə edin.

● Təsir göstərin, inandırın və çətinə salın (hansı üslubü nə zaman tətbiq edəcəyinizi bilərək).

● Problemlərə fərqli tərəfdən yanaşmaq üçün yaradıcı metodlardan və konstruktiv/pozitiv qiymətləndirmə sorğusundan istifadə edərək həllyönümlü üsullar tətbiq edin.

● Vaxtı və şəxsi biliklərinizi idarə etməyi bacarın.

● Qarşı tərəfə öz məqsədlərini müəyyənləşdirməkdə və mümkün strategiyaları hazırlamaqda/seçməkdə kömək edin.

● Qarşı tərəfə kömək edəcək dəstək şəbəkəsi qurun və resurslara çıxış imkanı yaradın.

Məqsədlərə nail olmağa şərait yaradan və mane olan amilləri müəyyən etmək üçün tədbirlər planının tərtib ediməsində qarşı tərəfə kömək edin.

71

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

5-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN KOUÇİNQİ

E-KOUÇ QABİLİYYƏTLƏRİ

Bəs hansı davranışları nümayiş etdirməlisiniz?

● Empatiya və effektiv münasibət qura bilmək qabiliyyətini nümayiş etdirin.

● Emosional zəka üzrə rol modeli kimi özünüzü göstərin.

● Qarşı tərəfi mühakimə etməyin.

● Məxfiliyi qoruyun.

● Qarşı tərəfə digər dəstək mənbələrini əldə etməyin yolunu göstərin (təlim-tədris üzrə

öz çatışmazlıq və boşluqlarınızı etiraf edərək).

● Öz performansınızın davamlı olaraq kritik qiymətləndirməsini aparın və nəticələrə

uyğun olaraq tədbir görün.

● Öz şəxsi və müntəzəm inkişafınıza laqeyd yanaşmayın.

● Qarşı tərəfin üfüqlərini açmaq məqsədilə davamlı olaraq ona özünəinam və

özünəhörmət aşılamağa səy göstərin.

72

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

5-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN KOUÇİNQİ

E-KOUÇ QABİLİYYƏTLƏRİ

Nəhayət, aşağıdaklı keyfiyyət və təcrübələrə sahib olmalısınız:

● öyrənənlərə dəstək təcrübəsi;

● kouçinq və ya mentorluq aldığınıza dair təcrübə;

● yumor hissi;

● ədəb və diplomatiya;

● səmimiyyət və dürüstlüyü nümayiş etdirmək bacarığı;

● əzmkarlıq və dayanıqlılığı sübuta yetirmək qabiliyyəti;

● təlim-tədrislə bağlı öz təcrübələrinizi (uğur və uğursuzluqları) bölüşmək istəyi;

● öz bacarıqlarınıza inam;

● e-kouç olaraq, öz rolunuza sonsuz sevgi;

● qəlbinizə gedən yoldan yayınmadan uyğunlaşma qabiliyyəti;

● emosional zəka!

73

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

5-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN KOUÇİNQİ

E-KOUÇUN ROLU

Kouçinqin sürətli inkişafı nəticəsində öz brendini və ya kouçinq modelini təklif edən peşəkar qurum və məsləhət şirkətlərinin sayının getdikcə artması gündən-günə böyüyən bazarda hərəkət etməyi çətinləşdirir. Bu mövzu üzrə daha ətraflı məlumat əldə etmək üçün «Əlavə materiallar» bölməsinə baxa bilərsiniz. Müxtəlif məktəblər bir sıra üsul və

modellər üzrə kouçlar yetişdirsə də, kouçinq ünsiyyətinin ən elementar səviyyəsi aşağıdakı 4 elementi əhatə edir:

1. kouçinq alanın hazırkı səviyyəsinin qiymətləndirilməsi; 2. onun əldə etmək istədiyi nəticələrin (məqsədlərin) müəyyənləşdirilməsi; 3. bu nəticələrə necə nail olacağının planlaşdırılması (strategiyaları müəyyənləşdirmək); 4. nəticələrə dair rəylərin öyrənilməsi.

Mənim öz müştərilərim üçün istifadə etdiyim kouçinq modeli 8 mərhələli bir prosesdən ibarətdir: diaqnoz; ittifaq; qiymətləndirilmə; təhlil; alternativlər; tədbirlərin planlaşdırılması; tətbiqetmə; yekunlaşdırma və dəyərləndirmə. Bu mərhələləri növbəti səhifələrdə daha ətraflı müzakirə edəcəyik.

74

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

5-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN KOUÇİNQİ

E-KOUÇUN ROLU

1. Diaqnoz

Şərtləri razılaşdırmaq üçün əvvəlcə kouçinq alacaq şəxslə və sifarişçi ilə (müəssisə və s.) təkbətək görüşür və aşağıdakı məsələləri müəyyənləşdirirəm:

● Kouçinqdən hansı nəticələr gözlənilir: bu müdaxilə (tədbir) nəticəsində hansı dəyişikliklərin olacağı nəzərdə tutulur? Öz sahəmə uyğun olaraq mənim əhatə edə biləcəyim istiqamətlər bunlardır: davranış kouçinqi (EQ üçün); münaqişələrin həlli üzrə kouçinq (yeni səviyyəli mediasiyanın bir hissəsi kimi); böhranlı situasiyalar üzrə kouçinq (məcburi dəyişikliklə qarşılaşan işçilər üçün) və keçid dövrü üzrə koçinq (məna və məqsəd üzrə kouçinq).

● Kouç alacaq şəxsi bu prosesə cəlb etmək üçün özünü ifadə etməsinə (özünütəhlil) şərait yaratmaq lazımdır. Mən qarşı tərəfə təklif edirəm ki, əvvəlcə bir sıra şəxsi və peşəkar səriştələr üzrə özlərinə

qiymət versinlər: indi haradadırlar və haraya can atırlar, yəni hazırkı səviyyələri və nail olmaq istədikləri səviyyə (yaxud sifarişçinin (müəssisənin) onlarla bağlı gözləntiləri) nədən ibarətdir?

● Rəyvermə ilə bağlı qayda və şərtlər razılaşdırılmalıdır.

Bu pillənin vacib tərəfi mənimlə potensial müştərim arasında qarşılıqlı anlaşmanın olub-olmadığını müəyyənləşdirməkdən ibarətdir. Bilavasitə münasibətlərlə bağlı olan bu elementi razılaşdırmadan prosesə

başlamaq olmur. Sifarişçi ilə razılaşdırılmış şərtlərin bir hissəsi olaraq, mən öz mövqeyimi bəyan edir və

bildirirəm ki, yalnız kouçinq proqramı üzrə konkret nəticələrlə bağlı və ümumi mövzular üzrə ona hesabat verəcəyəm. Münasibətlərin sərhədlərinin müəyyən edilməsi, məsələn, məxfiliyin qorunması prinsipi etimada əsaslanan qarşılıqlı əlaqənin əsasını qoyur.

75

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

5-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN KOUÇİNQİ

E-KOUÇUN ROLU

2. İttifaq

Bu mərhələdə ilk toplantı baş tutur və burada:

● kouçinqin məqsədi dəqiqləşdirilir;

● əldə ediləcək konkret nəticələr razılaşdırılır (“POSIE” ni yadınıza salın, bax: səh. 37);

● konkret qiymətləndirmə vasitələri müəyyən edilir.

3. Qiymətləndirmə

Bu mərhələdə mövcud və arzuolunan səriştələr, güclü və zəif tərəflər qiymətləndirilir. E-kouç olaraq mən:

● çoxlu açıq suallardan istifadə edirəm;

● qarşı tərəfin özünü tanıması, kəşf etməsi və özünüdərk qabiliyyətini inkişaf etdirməsinə kömək məqsədilə hərtərəfli düşünür və ümumiləşdirmə aparıram;

● müəyyən psixometrik alətlərdən və bir sıra çalışmalardan istifadə edirəm, onların arasına karyera və

maraq tərcihlərinin qiymətləndirilməsi testləri; şəxsi həyat və iş tərzləri üzrə testlər; şəxsiyyət tipinin müəyyən edilməsi üzrə anketlər və – əgər kouçinq proqramı konkret olaraq emosional zəka qabiliyyətlərini inkişaf etdirmək üçün nəzərdə tutulubsa – özünüqiymətləndirmə hesabatı və

360 dərəcəli rəylər də daxil olmaqla, «Boston EI-Q» (2-ci versiya) kimi EQ ölçmə alətləri də daxildir.

● Psixometrik və ya hər hansı bir qiymətləndirmə alətindən istifadə o zaman fayda verər ki, bu alətlər müəyyən edilmiş məqsədlərə, yəni kouçinq proqramından gözlənilən nəticələrə uyğun olsun.

76

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

5-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN KOUÇİNQİ

E-KOUÇUN ROLU

4. Təhlil

Bu mərhələdəki məşğələlər zamanı qarşı tərəf və mən:

● «SWOT» (güclü tərəflər/zəif tərəflər/fürsətlər/təhlükələr) kimi təhlil metodlarından istifadə

edərək mövcud qabiliyyətləri və inkişaf etdiriləcək prioritet sahələri müəyyənləşdirmək üçün qiymətləndirmə mərhələsinin nəticələrindən istifadə edirik;

● müvafiq modelləri və ya səriştələrin təkmilləşdirilməsi metodlarını müzakirə edirik (məsələn, emosional zəkanın 5-ci pilləsi);

● inkişaf etdiriləcək prioritet sahələri müəyyənləşdiririk.

5. Alternativlər

Bu mərhələdə isə biz:

● inkişaf etdiriləcək sahələr üzərində işləmək üçün alternativ yolları nəzərdən keçiririk;

● seçimləri və imkanları (şərait yaradan və əngəl törədən amilləri) araşdırmaq üçün həllyönümlü strategiyalar tətbiq edirik;

● real və praktiki seçimləri müəyyən edə bilmək üçün qərar qəbul edərkən sistemli bir prosesdən istifadə edirik.

77

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

5-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN KOUÇİNQİ

E-KOUÇUN ROLU

6. Tədbirlərin planlaşdırılması

Bu mərhələdə biz:

● müfəssəl bir plan tərtib edirik;

● dəstək mənbələrini və mümkün əngəlləri müəyyənləşdiririk;

● planın icra müddətini razılaşdırırıq.

E-kouç olaraq hesab edirəm ki, həm çətinlik, həm də dəstək ehtiva edən mütənasib bir

«qarışıq»dan istifadə etmək, yəni belə bir «arasıkəsilməz sistematik dövrə» üzrə irəliləmək vacib şərtdir, çünki bu yolla, arzuolunan nəticələrin əldə edilməsi asanlaşır.

7. Tətbiqetmə

Bu mərhələdə qarşı tərəf aşağıdakıları əhatə edən razılaşdırılmış tədbirləri həyata keçirir:

● davranış çalışmaları (fərqli bir şey etmək, məsələn, həmkarlardan biri ilə fərqli şəkildə

ünsiyyət qurmaq, toplantıya sədrlik etmək, iş sahəsini gəzərək yoxlama aparmaq);

● inkişaf planına uyğun mövzularda məqalələr/kitablar oxumaq;

● şəxsi həyat/karyera haqqında esselərin yazılması kimi çalışmalar; şəxsi həyat və

karyera dəyərləndirmələri;

● şüurluluğu məşq etdirmək;

78

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

5-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN KOUÇİNQİ

E-KOUÇUN ROLU

8. Yekunlaşdırma, rəyvermə və dəyərləndirmə

Nəhayət, sonuncu mərhələdə qarşı tərəf:

● fikirlərini, hisslərini paylaşır və həyata keçirilmiş tədbirlərin nəticələrini dəyərləndirir;

● faydası olan və ya az faydası olan addımları müəyyənləşdirir;

● başa vurduğu kouçinq proqramının əsas məqamlarını üzə çıxarır;

● kouçla növbəti inkişaf tədbirlərini razılaşdırır.

Proqramın sonunda nəticələrin dəyərləndirilməsi kouç və kouçinq alan, kouç və sifarişçi, kouçinq alan və sifarişçi arasında aparılır.

(«Kouçinqi dəyərləndirməyin yolları» adlı faydalı bir məqalə “Coaching at Work” («İş yerində

kouçinq») jurnalında dərc edilmişdir (4-cü buraxılış, No. 2). Məqalənin nüsxəsini əldə etmək üçün mc@eicoaching.co.uk e-poçt ünvanı ilə əlaqə saxlayın, yaxud www.coaching-at-work.com səhifəsinə

baş çəkin.

79

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIN 5 PİLLƏSİ

5-Cİ PİLLƏ: EMOSİYANIN KOUÇİNQİ

E-KOUÇUN ROLU

Bu 8 mərhələli modeli kouçinq proqramı və fərdi məşğələlərdə tətbiq edə, bununla da, kouçinqin 4 başlıca elementini əhatə edə bilərsiniz:

1. kouçinq alanın hazırkı səviyyəsinin qiymətləndirilməsi; 2. onun əldə etmək istədiyi nəticələrin (məqsədlərin) müəyyənləşdirilməsi; 3. bu nəticələrə necə nail olmağın planlaşdırılması; 4. nəticələrə dair rəylər.

80

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIZIN

QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

VƏ İNKİŞAF ETDİRİLMƏSİ

81

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIZIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ İNKİŞAF ETDİRİLMƏSİ

EMOSİONAL ZƏKANIZIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Emosional zəkanın 5 pilləli inkişaf model ilə tanış olduqdan sonra emosional zəka üzrə

səviyyənizi müəyyən etməyin əsl məqamıdır. Emosional zəka səviyyənizi qiymətləndirmək və inkişaf etdiriləsi qabiliyyətləri müəyyənləşdirmək üçün «Boston EI-Q» (qısa versiya) anketini doldurun. Bütün enerjinizi hədəfə yönəldə bilmək üçün emosional zəkanın inkişaf planına (səh. 89) istinad edin. Bir kouç tapın; tədbir görün; bu kitabdakı çalışmalardan istifadə edin və sonra emosional zəkanızı yenidən qiymətləndirin.

Müəlliflik hüquqları emosional zəka kouçinqi üzrə «Chapman & Clarke» əmtəə nişanı ilə

qorunan «Boston emosional zəka anketi» («Boston EI-Q») London Universitetinin nəzdindəki Qoldsmit Kollecinin tədqiqatçı mütəxəssisi R. Klarkın – kitabın ilk səhifələrində

də qeyd etdiyim kimi – 2000-ci ildə apardığı və “polis patrullarında emosional zəka ilə

stres arasındakı əlaqəni aşkar edən” fundamental bir araşdırmanın nəticələrinə əsasən tərtib edilmişdir.

Uğur olsun!

82

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIZIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ İNKİŞAF ETDİRİLMƏSİ

«BOSTON EI» ANKETİ

Aşağıdakı suallar emosional reaksiyalarınızın nə dərəcədə fərqinə vardığınızı və emosional zəkanızı nə dərəcədə effekiv istifadə etdiyinizi müəyyənləşdirməyə kömək etmək məqsədilə tərtib edilmişdir.

Bu anket emosional zəkanın 5 pilləli modelinə əsasən hazırlanıb. Hər bir suala cavab olaraq uyğun hesab etdiyiniz xananı işarələyin.

A

B

C

D

1. Əhvalınızın nə dərəcədə sürəkli

dəyişdiyini deyə bilərsinizmi?

Həmişə

Bəzən

Nadirən

Heç vaxt

2. Müdafiə mövqeyinə keçərkən bunun fərqinə

Həmişə

Bəzən

Nadirən

Heç vaxt

varırsınızmı?

3. Emosiyalarınızın performansınıza nə zaman

Həmişə

Bəzən

Nadirən

Heç vaxt

təsir etdiyini deyə bilərsinizmi?

4. Özünüzdən çıxmağa başladığınızı nə

O qədər də

Çox tez

Gec

Çox gec

dərəcədə tez başa düşürsünüz?

tez deyil

5. Düşüncələrinizin neqativ məcraya yönəldiyini

Kifayət

Adətən,

Dərhal

Bir az sonra

nə dərəcədə tez başa düşürsünüz?

qədət tez

çox gec

© Chapman & Clarke (2001)

83

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

t

EMOSİONAL ZƏKANIZIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ İNKİŞAF ETDİRİLMƏSİ

«BOSTON EI» ANKETİ

A

B

C

D

6. Gərgin şəraitdə sakitləşə (və ya sakitliyinizi

Kifayət qədər

qoruya) bilirsinizmi?

Çox asanlıqla

Çətinliklə

Qətiyyən

asanlıqla

7. Əsəbiləşdiyiniz zaman işlərinizə davam edə

Adətən

Bəzən

Arabir

Heç vaxt

bilirsinizmi?

8. Hiddət və ya təşviş hissini qovmaq üçün

Tez-tez

Bəzən

Nadirən

Heç vaxt

özünüzlə dialoq qurursunuzmu?

9. Digərlərinin qəzəbi və ya aqressivliyi

Həmişə

Adətən

Hərdənbir

Heç vaxt

qarşısında təmkininizi qoruya bilirsinizmi?

10. Təşviş keçirərkən diqqətinizi nə dərəcədə

Kifayət

Çox yaxşı

Bir az

Heç cür

cəmləşdirə bilirsiniz?

qədər yaxşı

84

© Chapman & Clarke (2001)

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

t

EMOSİONAL ZƏKANIZIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ İNKİŞAF ETDİRİLMƏSİ

«BOSTON EI» ANKETİ

A

B

C

D

11. Hər hansı tərslik və ya uğursuzluqdan sonra

tezcə normal vəziyyətə qayıda bilirsinizmi?

Həmişə

Bəzən

Hərdənbir

Heç vaxt

12. Verdiyiniz vədləri yerinə

Hökmən

Çox vaxt

Nadirən

Heç vaxt

yetirirsinizmi?

13. Lazım gəldikdə, özünüzü hərəkətə

Xeyr,

Bəli, həmişə

Bəli, bəzən

Gec-gec

gətirə/canlandıra bilirsinizmi?

heç vaxt

14. Mövcud metodlar fayda verməyəndə iş/davranış

Böyük

Kifayət qədər

Xeyli

Tamamilə

tərzinizi nə dərəcədə həvəslə dəyişirsiniz?

həvəslə

həvəslə

həvəssiz

həvəssiz

15. Cansıxıcı tapşırıqlarla məşğul olarkən və ya

onları yerinə yetirərkən enerji səviyyənizi

Həmişə

Adətən

Nadirən

Heç vaxt

yüksəltməyi bacarırsınızmı?

© Chapman & Clarke (2001)

85

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

t

EMOSİONAL ZƏKANIZIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ İNKİŞAF ETDİRİLMƏSİ

«BOSTON EI» ANKETİ

A

B

C

D

16. Münaqişənin həll yollarını fəal şəkildə

axtarırsınızmı?

Bəli, adətən

Bəli, bəzən

Nadirən

Heç vaxt

17. Müəyyən qayda və üsullarla bağlı başqalarına

Müəyyən

Heç vaxt

Çox az

Heç bir

nə dərəcədə təsir göstərirsiniz?

dərəcədə

18. Başqalarının adından danışmağa, onları təmsil

Böyük

Müəyyən

Xeyli

Tamamilə

etməyə nə dərəcədə həvəslə yanaşırsınız?

həvəslə

qədər həvəslə

həvəssiz

həvəssiz

19. Başqalarının hisslərini başa düşə və onlarla

Həmişə

Bəzən

Nadirən

Heç vaxt

empatiya qura bilirsinizmi?

20. Başqalarının sizə inandığını və etibar etdiyini

Çox nadir

Tez-tez

Hərdənbir

Heç vaxt

nə dərəcədə müəyyən edə bilirsiniz?

hallarda

86

© Chapman & Clarke (2001)

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

t

EMOSİONAL ZƏKANIZIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ İNKİŞAF ETDİRİLMƏSİ

«BOSTON EI» ANKETİ

A

B

C

D

21. Başqalarının əhvalını yüksəltməyə və onlara xoş hisslər yaşatmağa qadir olduğunuzu hesab edirsinizmi?

Bəli, tez-tez

Bəli, bəzən

Nadirən

Heç vaxt

22. Başqalarına nə dərəcədə həvəslə dəstək və

Böyük

Kifayət qədər

Tamamilə

Həvəssiz

kömək təklif edirsiniz/göstərirsiniz?

həvəslə

həvəslə

həvəssiz

23. Başqalarının hiddət və ya təşviş keçirdiyini hiss

Çox nadir

Bəli, həmişə

Bəli, tez-tez

Heç vaxt

edə və adekvat reaksiya verə bilirsinizmi?

hallarda

24. Hisslərinizi başqalarına nə dərəcədə yaxşı

Kifaytət

Çox yaxşı

Normal

Çox pis

çatdıra bilirsiniz?

qədər yaxşı

25. İşdə və ya ailədə münaqişə və emosiyaların idarə

Bəli, tez-tez

Bəli, bəzən

Nadirən

Heç vaxt

olunmasına müsbət təsir göstərə bilirsinizmi?

© Chapman & Clarke (2001)

87

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

t

EMOSİONAL ZƏKANIZIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ İNKİŞAF ETDİRİLMƏSİ

«BOSTON EI» ANKETİ

NƏTİCƏNİZ

Özünüzə A sütununda işarələnmiş hər xana üçün 4 bal, B sütununda işarələnmiş hər xana üçün 3 bal, C sütunu üzrə 2 və D sütunu üzrə 1 bal verin. Balları aşağıdakı xanalara daxil edin və cəmlərini yazın.

Sual

1 2 3 4 5 Cəmi (Suallar: 1-5) ˇ ˇ ˇ ˇ ˇ Özünüdərk qabiliyyəti üzrə balınız 6 7 8 9 10 Cəmi (Suallar: 6-10) ˇ ˇ ˇ ˇ ˇ Emosiyanın idarə edilməsi üzrə balınız 11 12 13 14 15 Cəmi (Suallar: 11-15) ˇ ˇ ˇ ˇ ˇ Özünümotivasiya üzrə balınız 16 17 18 19 20 Cəmi (Suallar: 16-20) ˇ ˇ ˇ ˇ ˇ Münasibətlərin idarə edilməsi üzrə balınız 21 22 23 24 25 Cəmi (Suallar: 21-25) ˇ ˇ ˇ ˇ ˇ Emosiyanın kouçinqi üzrə balınız Əgər hansısa meyar üzrə 17 və ya daha çox bal toplamısınızsa, deməli, yaxşı nəticə göstərmisiniz. 13-16

bal toplamısınızsa, müəyyən «islahedici» tədbirlərə ehtiyacınız olacaq. 9-12 bal o deməkdir ki, qollarınızı çirmələyin və EQ səviyyənizi artırmağa başlayın. 0-8 bal isə... nə deyim... vəziyyət ağırdır! Lakin anket üzrə

nəticəniz nə olursa olsun, ruhdan düşməyin. Artıq emosional zəkanın nə demək olduğunu başa 88

düşdüyünüz üçün öz emosional zəkanızı inkişaf etdirə biləcəksiniz.

© Chapman & Clarke (2001)

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIZIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ İNKİŞAF ETDİRİLMƏSİ

EMOSİONAL ZƏKANIN İNKİŞAF PLANI

Məqsədlərimə

Emosional

EQ üzrə inkişaf

Məqsədlərimə

Mənə kömək

nə zaman nail

zəkanın

məqsəd(lər)im

necə nail

üçün nə

olacağam?

(«POSIE»dən

olacağam?

lazımdır?

Nəzərdə tutul-

5 pilləsi

istifadə)

İnkişaf tədbirləri

Dəstək/resurslar

muş müddət

1. Özünüdərk

2. Emosiyanın

idarə edilməsi

3. Özünümoti-

vasiya

4. Münasibətlərin

idarə edilməsi

5. Emosiyanın

kouçinqi

89

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIZIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ İNKİŞAF ETDİRİLMƏSİ

EMOSİONAL ZƏKAMI ARTIRMAQ ÜÇÜN

NƏ EDƏ BİLƏRƏM?

● Birinci növbədə öz emosiyalarınızı müəyyənləşdirməlisiniz (kömək üçün növbəti səhifədəki «hissləri ifadə edən sözlər» siyahısından istifadə edin).

● Onların «məsuliyyətini daşıyın». (Bu, daha çətindir.)

● Mərhəmət və empatiyanın necə bir hiss olduğunu öyrənin. (İlk 2 addımı atdıqdan sonra bu iş xeyli asanlaşır; əgər o addımları ata bilməmisinizsə, mümkün olmayacaq!)

● Emosiyalar haqqında kitab oxuyun. (Yaxşı bir kitab mağazasında «Ağıl (şüur), bədən və ruh» bölməsinə müraciət edin.)

● Təlim-tədris, müntəzəm peşəkar inkişaf və ya digər təkmilləşmə proqramlarında iştirak edin.

● Hisslərinizi ifadə etmək üçün sakit bir məkan/zaman tapın. Hisslərinizin gündəliyini tutun.

● Emosional ədəbiyyat oxuyun, emosional filmlərə baxın, ifadə edilən hisslərə ad verin.

(Melodrama və sentimental filmlər insanın emosiyalarını fasiləsiz olaraq «oyaq saxlayan»

effektiv bir vasitədir!)

90

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIZIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ İNKİŞAF ETDİRİLMƏSİ

HİSSLƏRİ İFADƏ EDƏN BƏZİ SÖZLƏR

91

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKANIZIN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ İNKİŞAF ETDİRİLMƏSİ

EMOSİONAL ZƏKAYA MALİK İNSANLARIN

10 VƏRDİŞİ

Emosional zəkası yüksək olanlar:

1. insanlara və ya situasiyalara «ad qoymaq» əvəzinə, onların hisslərinə «ad qoyurlar»; 2. fikirlərlə hissləri ayırd edə bilirlər;

3. öz hisslərinin cavabdehliyini daşıyırlar;

4. qərar qəbuluna kömək etmək üçün

öz emosiyalarından istifadə edirlər;

5. başqalarının hisslərinə hörmətlə

yanaşırlar;

6. qəzəb deyil, entuziazm hiss edirlər;

7. başqalarının hisslərini düzgün

qiymətləndirirlər;

8. mənfi emosiyalardan müsbət nəticə

çıxarmağı öyrənməyə çalışırlar;

9. başqalarına məsləhət vermir, əmr

etmir, nəzarət etmir, onları tənqid

etmir, günahlandırmır və mühakimə

etmirlər;

10. şüurluluq qabiliyyətini artırmağa çalışırlar.

92

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EZ

EMOSİONAL ZƏKAYA

MALİK MÜƏSSİSƏNİN

QURULMASI

93

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKAYA MALİK MÜƏSSİSƏNİN QURULMASI

EZ

Yuxarıdan-aşağıya doğru müəssisə miqyasında təşkilati inkişaf

fəaliyyətin təşkilinin müasir formaları ilə getdikcə daha az uzlaşır.

Rəhbərlərin daha mürəkkəb fəaliyyətləri effektiv idarə etmək

məcburiyyəti ayrı-ayrı işçilərin fərdi töhfəsinə verilən əhəmiyyəti

artırır ki, bu da, öz növbəsində, metaqabiliyyətlər sayəsində baş

tutur... Təşkilati inkişaf işçilərin fərdi inkişafından başlayır.

Krenfild Universiteti, 1997

Liderlik – emosiyaları idarə edə bilmək deməkdir.

“Liderlik fəaliyyəti”, “Hooper & Potter”, 1997

94

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKAYA MALİK MÜƏSSİSƏNİN QURULMASI EZ

EMOSİONAL ZƏKA – DƏYİŞİKLİYİN İDARƏ

EDİLMƏSİ STRATEGİYASI KİMİ

Bu yeni nəşrin əsas mövzusu odur ki, təşkilati həyat və onunla birlikdə liderlik səviyyəsi dəyişikliyə məruz qalmışdır. Liderlərin EQ səviyyəsinin inkişaf etdirilməsi emosional zəkaya malik müəssisənin qurulmasında mütləq şərtdir. Kitabın bu son fəslində emosional zəkadan dəyişikliyin idarə edilməsi strategiyası kimi istifadə yollarını müzakirə edəcəyik. Bu mövzu üzrə istinad etdiyimiz əsas mənbə emosional zəka sahəsinin liderləri Keri Çerniss və Mitçel Adlerin irəli sürdüyü 4 pilləli prosesdir:

1. Öhdəlik yaradın.

2. Dəyişikliyə hazır olun.

3. Təlim verin və inkişaf etdirin.

4. Qoruyun və qiymətləndirin.

Növbəti səhifədəki əhəmiyyətli diaqramla tanış olduqdan sonra bu modelin necə tətbiq ediləcəyini ətraflı şəkildə izah edəcəyəm.

95

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKAYA MALİK MÜƏSSİSƏNİN QURULMASI

EZ

EMOSİONAL ZƏKA – DƏYİŞİKLİYİN İDARƏ

EDİLMƏSİ STRATEGİYASI KİMİ

96

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKAYA MALİK MÜƏSSİSƏNİN QURULMASI EZ

1-Cİ PİLLƏ: ÖHDƏLİK YARADIN

Aşağıdakı suallara cavab verərək təklifinizə maraq yaradın:

● Dəyişikliyin əsas stimulları və ya təkanverici amilləri hansılardır, müəssisə daxilində

hansı çətinliklər var?

● Emosional zəka səviyyəsinin artırılması nə dərəcədə kömək edə bilər?

● Üst rəhbərliyin «həssas nöqtə»ləri nələrdir?

● Əsas maraqlı tərəflər kimlərdir və onların maraqları nədən ibarətdir?

● Emosional zəka qabiliyyətlərini inkişaf etdirməyin əlavə dəyər və ya əsas faydaları nələrdən ibarətdir?

● Həlledici uğur amillərini necə müəyyənləşdirəcəksiniz?

● Kimin EQ səviyyəsi yüksəkdir və proqrama rəhbərlik edə bilər?

● Proqramı kim işləyib hazırlayacaq?

● Müəssisə daxilində emosional zəkanın əhəmiyyəti hansı yollarla çatdırılacaq və ya təlqin ediləcək?

Emosinal zəkanın inkişaf etdirilməsinin mümkün səbəblərinə aşağıdakılar aiddir:

● performans və məhsuldarlığı artırmaq;

● komandaları böyütmək;

● liderlik qabiliyyətlərini artırmaq;

● dayanıqlılıq yaratmaq;

● istedadları idarə etmək;

● müəssisənin İEQ (inkişaf ehtiyaclarının

● səlahiyyətləri genişləndirmək və

qiymətləndirilməsi) nəticələri üzrə

işə cəlbetməni artırmaq;

tədbirlər görmək.

97

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKAYA MALİK MÜƏSSİSƏNİN QURULMASI EZ

2-Cİ PİLLƏ: DƏYİŞİKLİYƏ HAZIR OLUN

İqtisadi əsaslandırma apardıqdan sonra:

● inkişaf etdirilməsi vacib olan və uğurlu performansı şərtləndirən emosional zəka qabiliyyətlərini müəyyənləşdirin;

● mövcud səriştə modelləri və emosional zəka qabiliyyətləri arasında boşluqların təhlilini aparın;

● emosional zəka üzrə inkişaf ehtiyaclarını müəyyənləşdirin;

● potensial iştirakçıları seçin;

● iştirakçıların hazırlıq səviyyəsini yoxlayın.

Unutmayın: emosional zəkanın inkişafı fərdi inkişafdır: bunun üçün fərdi maraq və fərdi təşəbbüskarlıq tələb olunur. Həm özümün, həm də digərlərinin kouçinq üzrə apardığı psixoloji araşdırmalar göstərir ki, emosional zəkanın inkişafı üzrə ən effektiv tədbir kouçinqlə

birgə həyata keçirilən tədbirdir (bax: Çepmen, 2005; Qrant və b.h., 2007).

Həmçinin müəyyənləşdirməlisiniz ki:

● fasilitatorlar iştirakçıları emosional zəka qabiliyyətlərinin inkişafının mümkünlüyünə

necə inandıracaqlar;

● fasilitatorlar fərdi maraq yaratmaq üçün nəticələrin faydalı olacağını necə nümayiş

etdirəcəklər;

98

● davamlı dəstək hansı formada və nə dərəcədə məsuliyyətlə təmin ediləcək.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKAYA MALİK MÜƏSSİSƏNİN QURULMASI

EZ

2-Cİ PİLLƏ: DƏYİŞİKLİYƏ HAZIR OLUN

SƏRİŞTƏ BOŞLUQLARININ TƏHLİLİ

1. Məlumat toplayın, hazırlaşın, emosional zəka haqqında materiallar oxuyun və emosional qabiliyyətlərin əhəmiyyətini və necə bir fərq yarada biləcəyini başa düşün (kitabın sonunda bax: Əlavə materiallar).

2. Mövcud səriştələr modelinizi gözdən keçirin və emosional zəka qabiliyyətlərinin mövcud modellərinizlə necə uzlaşdığını aydınlaşdırın; aşağıdakı cədvəl də işinizə yaraya bilər.

Səriştələrimiz

Özünüdərk qabiliyyəti (öz psixoloji

Səriştələrimiz

Özünüidarəetmə (öz psixoloji vəziyyətlərini, istəklərini və imkanlarını vəziyyətlərinin, tərcihlərinin, imkanlarının və

idarə etmək).

intuisiyalarının fərqinə varmaq).

Emosional şüurluluq: başqasının emosiyala-

Özünənəzarət: zərərli emosiyaları və istəkləri nəzarətdə saxlamaq.

rının və onların təsirlərinin fərqinə varmaq.

Düzgün özünüqiymətləndirmə: güclü/zəif

Məqsədə nailolma cəhdləri: mükəmməllik standartına cavab vermək və ya tərəflərinizin fərqinə varmaq.

bu standartı daha da yüksəltməyə can atmaq; maneələrə baxmayaraq, məqsədlərə çatmaq üçün əzmkarlıq nümayiş etdirmək.

Özünəinam: güclü özünəhörmət hissi.

Dürüstlük və etibarlılıq: şəxsi performansa görə cavabdehlik daşımaq; vicdanlılıq və dürüstlük standartlarını qoruyub saxlamaq.

Uyğunlaşma: dəyişiklik təşəbbüsü və innovasiyaya uyğunlaşa bilmək.

Mövcud səriştələrinizin emosional zəka meyarları ilə qarşılaşdırılması

3. Performans səviyyəsi yüksək işçiləri fərqləndirən emosional zəka üzrə metaqabiliyyətləri müəyyən edin.

4. Bütün maraqlı tərəfləri cəlb edin və onların dəstəyini əldə edin.

5. Məlumatlandırın. 6. İnkişaf etdirin. 7. Dəyərləndirin.

99

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKAYA MALİK MÜƏSSİSƏNİN QURULMASI EZ

3-CÜ MƏRHƏLƏ: TƏLİM VERİN VƏ

İNKİŞAF ETDİRİN

Emosional zəka üzrə inkişaf tədbiri hazırlayarkən və təqdim edərkən özünüzə aşağıdakı sualları verin:

● Bu işdə kim sizə ən yaxşı şəkildə kömək edə (fasilitatorluq edə) bilər?

● Hansı resurslar mövcuddur?

● Fasilitatorlar lazımi emosional səriştələri nümayiş etdirirlərmi?

● Bunu necə təmin edəcəksiniz?

● Tədbirlər nələri əhatə edəcək; koqnitiv və eksperimental məşğələlərə nə qədər vaxt sərf ediləcək?

● Real vaxt rejimində rəy və təkliflər necə öyrəniləcək və idarə ediləcək?

● Emosional zəka qabiliyyətləri işdə necə təcrübədən keçiriləcək?

Daha əvvəl də qeyd etdiyim kimi, rəy öyrənmədən öyrənmək olmur.

Odur ki, dəqiqləşdirin: dəstəyi kim göstərəcək; dəstək hansı formada göstəriləcək və

100

dəstəyin göstərilməsini necə təmin edəcəksiniz?

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKAYA MALİK MÜƏSSİSƏNİN QURULMASI EZ

3-CÜ MƏRHƏLƏ: TƏLİM VERİN VƏ

İNKİŞAF ETDİRİN

EMOSİONAL ZƏKA ÜZRƏ EFFEKTİV İNKİŞAF PROQRAMININ

TƏRKİB HİSSƏLƏRİ

Emosional qabiliyyətləri inkişaf etdirmək əvvəki fikir, hiss və hərəkət vərdişlərini tərgitmək deməkdir. Eyni zamanda məqsədyönlü və məsuliyyətli yanaşma, motivasiya, müntəzəm əmək və

praktika da tələb olunur. “American Express” şirkəti üçün emosional zəka üzrə inkişaf proqramı hazırlayan Keyt Kennon bu işin ilk təşəbbüskarlarından biri olmuşdur. On il keçməsinə

baxmayaraq, hələ də rezonans doğurmağa davam edən bu proqramın 3 sadə prinsipi var: 1. Nəzəriyyə

Emosional zəka nə deməkdir və onun müəssisə daxilində inkişaf etdiriməsi nə üçün vacibdir.

2. Praktika

Emosional zəka üzrə əsas qabiliyyətləri öyrətmək və onları məşq etdirmək, məşq etdirmək, yenə də məşq etdirmək.

3. Tətbiq

Öyrənilən alətlərin işdə tətbiq edilməsinə dəstək göstərmək.

* On il ərzində emosional zəkanın inkişafı üzrə xüsusi hesabat, o cümlədən praktiki nümunələr üçün bax:

«Coaching at Work» jurnalı, 4-cü buraxılış, No. 4, 2009

101

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKAYA MALİK MÜƏSSİSƏNİN QURULMASI EZ

3-CÜ MƏRHƏLƏ: TƏLİM VERİN VƏ İNKİŞAF ETDİRİN

EMOSİONAL ZƏKA ÜZRƏ EFFEKTİV İNKİŞAF PROQRAMININ

TƏRKİB HİSSƏLƏRİ

İnkişaf proqramının hazırlanması üzrə məsləhətlər:

● zəkanın müxtəlif formalarına təsir göstərən multisensor metodlardan və audiovizual materiallardan (musiqi, şəkillər, hekayələr, şeirlər) istifadə edin;

● fərqli və daha çox üstünlük verilən təlim-tədris üslublarından istifadə edin;

● təlim proqramını bir neçə həftə boyunca davam etdirin;

● kiçik qruplardan istifadə edin (ən yaxşı performansı artıq tam formalaşmış komandalar göstərir);

● öyrənilən qabiliyyətlərin həm məşğələ zamanı və məşğələlər arasında, həm də təlim proqramı başa çatdıqdan sonra təcrübədən keçirilməsini təmin edin;

● real vaxt rejimində və təlim boyunca bildirilən rəy və təklifləri nəzərə alın;

● həm öz cavabları, həm də başqalarının cavabları üzərində düşünmək üçün iştirakçılara vaxt verin;

● işdə tətbiq edilə biləcək tapşırıq və çalışmaları təlim prosesinə daxil edin; 102

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKAYA MALİK MÜƏSSİSƏNİN QURULMASI EZ

4-CÜ MƏRHƏLƏ: QORUYUN VƏ

QİYMƏTLƏNDİRİN

İnkişaf tədbirindən sonra aşağıda sadalananları nəzarətdə saxlayın: 1. davamlı kouçinq və dəstək təmin olunur;

2. kouçlar təlim alırlar;

3. işçilərin idarə edilməsi və inkişafı üzrə strategiyalar emosional zəka qabiliyyətlərinin artırılmasını stimullaşdırır;

4. birbaşa (xətti) menecerlər bu prosesdə iştirak edir; 5. emosional zəka qabiliyyətləri, sadəcə, «əlavə və köməkçi» bir təcrübə deyil, uğurlu performansı təmin edən əsas qabiliyyətlərdir;

6. emosional zəka üzrə inkişaf tədbiri müəyyən edilmiş meyarlara (həlledici uğur amilləri) əsasən dəyərləndirilir.

103

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKAYA MALİK MÜƏSSİSƏNİN QURULMASI EZ

4-CÜ MƏRHƏLƏ: QORUYUN VƏ QİYMƏTLƏNDİRİN

İNKİŞAF TƏDBİRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Elison Karter ilə «Coaching at Work» (4-cü buraxılış, No. 2, 2009) jurnalı üçün birgə

yazdığımız məqalədə dəyərləndirməyə 5 pilləli yanaşma tərzini izah etmişik.

1-ci pillə. Nəyi qiymətləndirəcəyinizi qərarlaşdırın: D. Kerkpatrikin qiymətləndirmə

modelinin faydasını məhz bu pillədə görə bilərik. Yəni ani reaksiya; öyrənilmiş bilik və

bacarıqların ötürülməsi; müşahidə edilən davranış dəyişikliyi; müəssisənin performansına/matrislərinə təsir səviyyəsi qiymətləndirilməlidir.

2-ci pillə. Zaman keçdikcə baş verən dəyişiklikləri ölçün: investisiyanın rentabelliyi üzrə

ən inandırıcı verilənlər «uzununa istiqamətdə», yəni ayrılmış müddətin fərqli zamanlarında (əvvəl və sonra) əldə edilən verilənlərdir; nəzarət qrupundan istifadə edin.

3-cü pillə. Maraqlı tərəflərin təhlilini aparın: əsas maraqlı tərəfləri müəyyən edin, sonra isə onların gözlədikləri nəticələr üzrə rəyləri öyrənin.

4-cü pillə. Hansı verilənlərin faktiki göstərici hesab ediləcəyini müəyyənləşdirin: bu mərhələnin gedişatı 3-cü pillənin təhlillərindən asılıdır. Bir qayda olaraq, hekayələr asanlıqla yadda qalsa da, sifarişçiləri yalnız rəqəmlər inandıra bilir.

104

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKAYA MALİK MÜƏSSİSƏNİN QURULMASI

EZ

EMOSİONAL ZƏKA ÜZRƏ İNKİŞAF

PROQRAMININ NÜMUNƏSİ

Qrup üzvlərinin 16

Audiovizual • Koqnitiv və eksperimental tədris sayı

materiallar • Rol ifası, rəylər

Qrupun növü Tam formalaşmış komanda

və metodlar • Qarşılıqlı e-kouçinq

Müddəti Ayda 1 dəfə olmaqla 5 ay

• Təcrübi tədris

Mövzular • Emosional zəka nədir?

• Musiqi

• Emosional zəka qabiliyyətlərinin

• Metaforalar, obrazlı ifadə tərzi

mövcud idarəetmə səriştələri ilə

• «ABC»/stop-kadr

müqayisəsi

• Qarşılıqlı (ikinəfərlik) söhbətlər

• Vizyon yaratmaq, dəyərləri

/özünütanıtma

müəyyənləşdirmək və qarşıya

• Şəxsi fəaliyyətin planlaşdırılması

effektiv məqsədlər qoymaq

• Davranış dəyişikliyi üçün tapşırıqlar

• Effektiv münasibətlər qurmaq

Dəstək • E-kouçu kimi təlim almış rəhbərlər

• Yanlış düşünmə tərzini düzəltmək

Qiymətlən- • Məmnuniyyət anketləri

(«ABC» modelindən istifadə

dirmə • Emosional zəka üzrə «əvvəl-sonra»

edərək yenidən formalaşdırmaq)

360 dərəcəli rəy sorğuları («Boston EI-Q)

• «İş başında» özünümüşahidə

• Performans qiymətləndirmələri

• Keçmiş «qəlib»ləri müəyyən

• İlkin proqramdan 1 il sonra

etmək (neqativ daxili dialoqlar və

məlumatlanma xarakterli

köhnə lent yazıları)

qiymətləndirmə

105

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

YEKUN FİKİRLƏR

EQ... emosiyalardan problemlərin həllinə və həyatı daha səmərəli

yaşamağa... kömək edəcək şəkildə istifadə bacarığıdır. Zəka olmadan

emosional zəka və ya emosional zəka olmadan zəka həll yolunun

yalnız bir hissəsini təmin edir. Tam həll yolu isə beyniniz qəlbinizlə

ahəngdar şəkildə işləyərkən ortaya çıxır.

Deyvd Karuzo, “MSCEIT”in («Mayer-Salovey-Karuso emosional zəka testi») həmmüəllifi (Salovey və Mayer ilə birgə)

106

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

ƏLAVƏ MATERİALLAR

Emosional zəka haqqında:

Daniel Qoulman, Riçard Boyatsis, Enni Makki

David Karuzo, Piter Salovey

«Yeni liderlər» («The New Leaders»),

«Emosional zəkaya malik rəhbər»

“Little, Brown”, 2002.

(«The Emotionally Intelligent Manager»),

Dok. Hendri Veysinger

«Jossey-Bass», 2004.

«İşdə emosional zəka»

Peşəkar jurnallar:

(«Emotional İntelligence at Work»),

Səriştə və emosional zəka haqqında rüblük nəşr:

“Jossey-Bass”,1998.

«İşçilər sayəsində müəssisə performansı» jurnalı

Dok Çildri, Hovard Martin

(«The Journal of Performance Through People»)

«The Heartmath Solution»: Emosional zəkanın

(www.irseclipse.co.uk)

inkişafında özünü təsdiqləmiş metodlar»

Kary Çerniss, Mitçel Adler

(«The Heartmath Solution: Proven techniques for

«Müəssisələrdə emosional zəkanın təşviqi»

Developing Emotional Intelligence»,) “Piatkus”,

(«Promoting Emotional Intelligence in Organizations»),

1999.

Təlim və İnkişaf üzrə Amerika Cəmiyyəti, 2000.

Riçard Boyatsis, Enni Makki

Daniel Qoulman

«Ahəngdar liderlik»

«Sosial zəka» («Social İntelligence»),

(«Resonant Leadership»)

«Hutchinson», 2006.

(xüsusilə də şüurluluqdan bəhs edən VI fəsil),

Daniel Qoulman,

“HBR”, 2005.

«Emosional zəka ilə işləmək» («Working with Intelligence»),

«Bloomsbury», 1998.

107

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

ƏLAVƏ MATERİALLAR

Kouçinq, kouçinq psixologiyası və

Şüurluluq haqqında:

mentorluq haqqında:

Con Kabat-Zinn «Haraya gedirsiniz gedin, yenə də

Cillian Börn «NLP – Neyrolinqvistik

oradasınız» («Wherever You Go, There You Are»)

proqramlaşdırma»,

«Piatkus», 1994.

«İdarəetmə kitabları» seriyası, 2005.

Mark Vilyams, Denni Penman

Yan Fleminq, Allan C. D. Teylor «Kouçinq»,

«Şüurluluq: bu təlatümlü dünyada ruh dincliyi

«İdarəetmə kitabları» seriyası, 2003.

tapmaq üçün praktiki vəsait» («Mindfulness: A

Practical Guide to Finding Peace in a Frantic World»),

Ceyn Qrant, Entoni M. Qrant

«Piatkus», 2011.

«Həllyönümlü kouçinq: mürəkkəb iş

dünyasında işçilərin idarə edilməsi»

Maykl Çeskalson «İş yerində şüurluluq: MBSR

(«Solution-Focused Coaching: Managing

(şüurluluq metodu) ilə dayanıqlı işçilərin və ahəngdar

People in a Complex World»),

fəaliyyətin formalaşdırılması» («The Mindful

“Pearson Education Ltd”, 2003.

Workplace: Developing Resilient Individuals and

Resonant Organizations with MBSR»)

Everil Leymon, Qladeana Makmahon

«Wiley-Blackwell», 2011.

«Ehtiyacı olanlar üçün pozitiv

psixologiya» («Positive Psychology for

Dummies»), «Wiley», 2009.

Syuzan Skiffinqton, Perri Zyus

Faydalı veb-saytlar:

«Davranış kouçinqi» («Behavioural

www.associationforcoaching.com

Coaching»),

www.bangor.ac.uk/mindfulness

«McGraw-Hill», 2003.

www.bemindful.co.uk

Con Vitmor «Performans üçün kouçinq»

www.coaching-at-work.com

«Coaching for Performance»,

www.eiconsortium.org

108

«Nikolas Brealey», 2002

http://oxfordmindfulness.org

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKA RESURSLARI

EQ SƏVİYYƏSİNİ QİYMƏTLƏNDİRMƏ ALƏTLƏRİ

Bu kitabın 2001-ci ildə ilk nəşrindən bəri, yəni 2011-ci ildə yenilədiyim nəşrinə qədər keçən müddət ərzində, deyə bilərəm ki, EQ səviyyəsinin ölçülməsi üçün ərsəyə gətirilən qiymətləndirmə

alətlərinin sayında kəskin bir sıçrayış baş vermişdir. Bu alətlər əksər hallarda müəlliflərin emosional zəka haqqındakı öz modellərinə və ya emosiyaları ölçmək üçün yenidən işlənmiş və

şəxsiyyət tipini müəyyən edən sorğu anketlərinə əsaslanır. Praktiki nöqteyi-nəzərdən bu o deməkdir ki, məqsədlərinizə ən çox uyğun gələn modeli seçməlisiniz. 2007-ci ildə rəhbərlərin EQ səviyyəsinin artırılması strategiyaları üzrə əlavə araşdırmalar apardım və nəticələr göstərdi ki, qiymətləndirmə üçün hansı alətdən istifadə edirsiniz edin, əsas şərt odur ki, bu alət inkişaf tədbirinin hazırlanma mexanizminə uyğun gəlsin. Getdikcə böyüyən bir bazarda kouçlar/

qiymətləndirən mütəxəssislər EQ inkişafı üçün istifadə etdikləri alətlər üzrə mütləq müvafiq psixometrik ixtisaslaşma keçməli və xüsusi təlimlər almalıdırlar.

On ildən çox müddət ərzində ilkin araşdırmalar əsasında işlənib hazırlanmış alətlər aşağıdakılardır:

● Emosional zəka əmsalının müəyyən edilməsi üçün Bar-Onun sorğu anketi (www.mhs.com);

● Emosional səriştənin müəyyən edilməsi üçün sorğu anketi (Qoulmanın araşdırması əsasında; www.ei.haygroup.com);

● Emosional zəkanın müəyyən edilməsi üçün Boston sorğu anketi («Boston EI-Q») (www.eicoaching.co.uk);

● Fərdi və komanda effektivliyinin müəyyən edilməsi üçün sorğu anketi (www.jca.biz).

109

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

EMOSİONAL ZƏKA RESURSLARI

EQ SƏVİYYƏSİNİN ARTIRILMASI

Ötən 10 il ərzində EQ inkişaf proqramlarının təşkili və həyata keçirilməsi üçün bütün dünyada bu kitabdan istifadə edənlərin sayı məni sevindirir. Bu gün “Google”da “emosional zəka”

(“emotional intelligence”) yazın və emosional zəkanızı inkişaf etdirmək xidməti təklif edən şirkət və ayrı-ayrı mütəxəssislərin sayı sizi heyrətə gətirəcək: saymaqla bitməz. Odur ki, emosional zəka resurslarını sadalamaq əvəzinə, kitabın bu nəşrində EQ inkişaf proqramlarının hazırlanmasına təsir edəcək tendensiyaları vurğulayacağam:

● Neyroelmlər (və ya neyrobiologiya). «Sosial zəka» anlayışını D. Qoulman artıq «bazara çıxarmışdır» və onun iddialarına əsasən, sosial zəka emosional zəkanın «yol yoldaşı»dır .

“Neyroliderlik” üzrə son araşdırmaların nəticələrinə baxın: www.NeuroLeadership.org

● Şüurluluq. Saysız faktlara əsasən deyə bilərik ki, şüurluluğa əsaslanan inkişaf proqramlarının fiziki və mənəvi rifahımıza təsiri və faydaları danılmazdır: Con Kabat-Zinnin hər hansı yazısını oxuyun.

● Şüurluluğa əsaslanan stres azaltma proqramının («MBSR – mindfulness-based stress reduction») başladığı yer – http://www.umassmed.edu/cfm/home/index.aspx – sizin üçün elə ən yaxşı başlanğıc nöqtəsidir.

● Dayanıqlılıq. Bu qabiliyyət EQ inkişafının, kouçinqin və şüurluluq təcrübəsinin nəticəsidir.

Dayanıqlılıq hazırda istedadların idarə olunması və cəlb edilməsi ilə yanaşı, müəssisələr 110

üçün prioritet sahələrdən biri hesab edilir.

Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d

Müəllif haqqında

Marqaret Çepmen (BSc (Hons)1, AdvDipEdn2, MSc3, MEd4, C.Psychol5, AFBPsS6

Peşəkar Tibbi Şuranın üzvü, akkreditə olunmuş mediator) Birləşmiş Krallığın kouçinq psixologiyası və emosional zəka üzrə araşdırma aparan, inkişaf proqramı hazırlayan, kitab və məqalələr yazan ilk peşəkar psixoloqlarından biri olmuşdur. Əsərləri ölkə daxilində və beynəlxalq səviyyədə tanınan müəllif davamlı olaraq: «Emosional zəkanızı necə

inkişaf etdirirsiniz?» sualını vermişdir.

Marqaret «inteqrativ davranış kouçinqi» adlandırdığı metodu işləyib hazırlamaq üçün öz

«emosional zəka səyahəti» boyunca neyrolinqvistik proqramlaşdırma, «geştalt psixologiyası» – vahid obrazın formalaşdırılması, motivasiya müsahibələri, koqnitiv davranış terapiyası, mənəvi rifah üçün kouçinq, həllyönümlü və

ekzistensial metodlar üzrə təlim və təcrübələrdən yararlanmışdır.

2008-ci ildən etibarən şüurluluq qabiliyyəti üzrə təcrübəsini genişləndirən müəllif 2011-ci ildə şüurluluq, şüurlu liderlik və

onun emosional zəkanın inkişaf etdirilməsinə təsiri barədə ilk dəfə geniş kütlə qarşısında çıxış etmişdir. «İnkişaf etdirənləri inkişaf etdirmək» xidməti üzrə təcrübələrini hər zaman böyük həvəslə bölüşən Marqaret hazırda bu mövzuda bir sıra məqalələr yazır və öz şüurluluq spektrini formalaşdırmaq istəyən kouçlar üçün seminarlar və «CPD» («contuinual professional development» – fasiləsiz peşəkar inkişaf) xidmətləri təklif etməyi planlaşdırır.

Margaret EQ haqqında məqalələrinin nüsxələrini və ya EQ araşdırmaları üzrə ədəbiyyatların siyahısını /məslə-hətləri paylaşmağa və araşdırma məqsədləri üçün «Boston EI-Q» anketinin geniş versiyasına çıxış imkanını təmin etməyə həmişə

hazırdır. Müəlliflə mc@eicoaching.co.uk ünvanı vasitəsilə əlaqə saxlaya bilərsiniz.

1 Bakalavr dərəcəsi üzrə fərqlənmə diplomu ("Bachelor of Sciences for an Honours Degree") 2 Təlim-tədris fəaliyyəti üzrə xüsusi peşəkarlıq səviyyəsini təsdiq edən diplom ("Advanced Diploma in Education") 3 Magistr dərəcəsi ("Master of Sciences")

4 Pedaqoji elmlər üzrə magistr (“Master of Education”) 5 Lisenziyalı psixoloq (“Chartered Psychologist”)

6 Britaniya Psixologiya Cəmiyyətinin müxbir üzvü (“Associate Fellow of the British Psychological Society”) Copyright protected – Management P

Copyright pr

ocketbooks L

otected – Management P

t

ocketbooks L d