MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI

BİZNES

Xarici ölkələrdə işləyən və ya

bizneslə məşğul olan

hər kəs üçün faydalı

məsləhət, alət və üsullar

Con Mettok

"Mədəniyyətlərarası məsələ-

"Şirkətimizin liderləri, mədəni

"Biznesin inkişaf etdirilməsi

lərlə bağlı real təsəvvürə malik

müxtəliflik də daxil olmaqla,

üzrə kurslarımızda mədəni

olmağın həm qlobal şəbəkə-

bir çox problemlərlə üzləşirlər.

həssaslıq mövzusuna xüsusi

mizin inkişaf etdirilməsi, həm

Bu kitabda belə problemlərin

yer ayırırıq, çünki bilirik ki,

də dünyanın müxtəlif yerlərində

həllinə praktik yanaşma

öz nəticəsini verəcək.

çalışan müştərilərə xidmət

təklif edilir".

Sözügedən mövzunun

baxımından əvəzsiz dəyər kəsb

öyrənilməsində bu kitab

etməsi artıq öz təsdiqini

yaxşı bir başlanğıc nöqtəsidir".

tapmışdır".

Sven Geytnhaym, "SCA"

gigiyenik məhsullar

istehsalçısı

Evi Klasson, "Ericsson

Kris Sermon, "Pricewater-

Radio Systems AB"

houseCoopers" şirkəti

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI

BİZNES

First published as the Cross-Cultural Business Pocketbook by John Mattock . (c) John Mattock, 1999.

Azerbaijani translation published by arrangement with Management Pocketbooks Ltd.

COPYRIGHT

NOTICE

Please Read

The contents of this electronic book (text and graphics) are protected by international copyright law. All rights reserved.

The copying, reproduction, duplication, storage in a retrieval system, distribution (including by email, fax or other electronic means), publication, modification or transmission of the book are STRICTLY PROHIBITED unless otherwise agreed in

writing between the purchaser/licensee and Management

Pocketbooks.

Depending on the terms of your purchase/licence, you may

be entitled to print parts of this electronic book for your personal use only. Multiple printing/photocopying is

Wild’s Yard, The Dean,

STRICTLY PROHIBITED unless otherwise agreed in writing

Alresford, Hampshire

between the purchaser and Management Pocketbooks.

SO24 9BQ UK

If you are in any doubt about the permitted use of this

Tel: +44 (0)1962 735573

electronic book, or believe that it has come into your

Fax: +44 (0)1962 733637

possession by means that contravene this copyright notice,

sales@pocketbook.co.uk

please contact us.

www.pocketbook.co.uk

Azerbaijani translation published by arrangement with Management Pocketbooks Ltd.

KİTAB KİMLƏR ÜÇÜN NƏZƏRDƏ TUTULUB?

Bu kitab beynəlxalq miqyasda fəaliyyət göstərən müəssisə rəhbərləri üçün nəzərdə

tutulub. Kitab əcnəbilərin necə davranması və onların sizi "bir əcnəbi olaraq" necə qəbul etməsinə dair stimullaşdırıcı fikirlər irəli sürür. Mədəniyyət fərqlərinin yaratdığı boşluğu doldurmaq üçün ünsiyyəti təkmilləşdirmək, gərəksiz “mədəniyyət şoku”na məruz qalmamaq və ümumilikdə, “mədəniyyət oyununu oynayıb” ondan zövq almağın yolları ilə

bağlı bir sıra praktiki tövsiyələr təklif edilir!

Əgər:

● xarici ölkələrdə işgüzar səfərlərdə olursunuzsa;

● əcnəbi biznes tərəfdaşlarına öz ölkənizdə ev sahibliyi edirsinizsə;

● baş ofisdən xarici ölkələrdəki filiallarla və ya əksinə ünsiyyət saxlayırsınızsa;

● beynəlxalq bir komandanın üzvü kimi, layihələr üzərində çalışırsınızsa;

● fərqli millətlərin nümayəndələrinin bir araya gələcəyi konfranslar təşkil edirsinizsə;

● xarici ölkələrdə işgüzar səfərlərdə olacaq işçilərin karyerasını inkişaf etdirirsinizsə;

● beynəlxalq səviyyədəki işgüzar münasibətlərinizi təkmilləşdirmək istəyirsinizsə;

● fərqli dünyagörüşləri, bizneslə məşğul olmağın fərqli yolları ilə maraqlanırsınızsa...

...bu kitabı oxumağınıza dəyər.

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MÜNDƏRİCAT

MƏDƏNİYYƏT NƏ ÜÇÜN VACİBDİR? 1

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT 81

Getdikcə kiçilən dünyada daha az təcrid

Şimal-qərbi Avropa; Latın Avropası

olmalı – yad dünyagörüşü və davranışları

(və Cənubi Amerika); Mərkəzi və Şərqi

daha yaxşı idarə etməyi bacarmalıyıq

Avropa; Ərəb dünyası; Şimali Amerika;

Asiya-Sakit okean regionu

MƏDƏNİYYƏTİN 11

MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

YAXŞI VƏRDİŞLƏR 99

Fərqli həyat tərzini necə müşahidə etməli,

Maraq hissinizi boğmayın; insanlarla

modeli necə qurmalı və mədəniyyətlərarası

dostlaşın; öyrənməyə davam edin;

problemləri necə təxmin etməli?

hamımızın insan olduğunu unutmayın

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT 51

Mədəniyyətlərarası məsələləri daha yaxşı

dinləmək və danışmaqla necə həll etməli,

fikrini necə çatdırmalı, qarşı tərəfi

necə inandırmalı və müsbət təəssüratı

necə yaratmalı?

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏT

NƏ ÜÇÜN VACİBDİR?

1

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏT NƏ ÜÇÜN VACİBDİR?

DÜNYA GETDİKCƏ KİÇİLİR

Müəssisələr "beynəlxalq" səviyyədən "çoxmillətli" (və ya "transmilli"), "qlobal" səviyyəyə yüksəlirlər. Bazarlar ölkələr və qitələrarası sərhədləri aşır; məhsul və xidmətlər, spesifikasiyalar və brendlər, müqavilələr və

kampaniyalar və s. və i. bütün dünyada istifadə üçün nəzərdə tutulur.

Adi hal alan texniki möcüzələr insanları bir-birinə heç vaxt olmadıqları qədər yaxınlaşdırır: mobil cihazlar, modemli notbuklar, internet... çoxları üçün texnologiya həyatın ayrılmaz bir hissəsinə çevrilib. Ya da, ola bilsin, ənənəvi yollarla ünsiyyətə artıq laqeyd və ya tənbəl yanaşırıq...

Göyün üzü bir ölkədən digər ölkəyə uçan rəhbərlər və peşəkarlarla doludur:

● onlar əcnəbi müştərilər, təchizatçılar və investorlarla işgüzar əlaqələr naminə xarici ölkələrə səfərlər edirlər;

● müəssisədaxili və ya peşələri ilə əlaqədar beynəlxalq konfranslarda iştirak edirlər;

● baş ofisə hesabat verir və ya xarici ölkədəki filiala baş çəkirlər;

● karyeralarını və ailələrini dünyanın uzaq guşələrinə köçürürlər.

2

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏT NƏ ÜÇÜN VACİBDİR?

EMPATİYA YAXŞI “BİZNES”DİR

Təsəvvür edin ki, oxşar qiymət, keyfiyyət və şərtlər təklif edən 2 əcnəbi təchizatçı arasında seçim etməlisiniz:

● onlardan biri ölkənizlə – onun əhalisi, tarixi, iqtisadiyyatı, təşkilatları, incəsənəti və dili ilə maraqlanır – yerli ənənələrinizə uyğun effektiv iş münasibətləri qurmağa həvəsli görünür;

● digəri isə, əksinə, mədəni aspektlərlə maraqlanmır:

bu müəssisə əməkdaşlığa sırf işgüzar nöqteyi-

nəzərdən yanaşır və bütün biznes tərəfdaş-

larından da "normal" və ya "düzgün"

yanaşma, yəni “iş başqa, dostluq başqa”

mövqeyi gözləyir.

Hansı təchizatçı ilə əməkdaşlıq edərdiniz?

Hansı təchizatçını başqalarına da tövsiyə

edərdiniz? Özünüz xarici bir ölkədə bizneslə

məşğul olsanız, hansı təchizatçı kimi

hərəkət edərdiniz?

3

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏT NƏ ÜÇÜN VACİBDİR?

MƏDƏNİYYƏT TƏSƏVVÜRLƏRİ FORMALAŞDIRIR

Dünyagörüşünüz keçmişinizin birbaşa təsiri altında formalaşır: məhz mədəniyyətinizin yazılmamış

qaydaları əsasında valideynləriniz sizə tərbiyə verib və böyüdüb, müəllimləriniz təhsil verib, dostlarınız öz aralarına qəbul ediblər.

Doğru və yanlış, mənəvi borc və məmnuniyyət, qayda-qanun və xaos, məntiq (ağıl) və duyğular, qürur və utanc haqqında fikirləriniz mədəniyyətin süzgəclərindən keçərək hazırkı halını almışdır.

Bir rəhbər olaraq, işçilərinizlə uğurlu qarşılıqlı ünsiyyət qurmağı bacarmalısınız: ideyaları bölüşməli, onların ehtiyaclarını müəyyən etməli, performansı yüksəltməyə kömək etməlisiniz. Dünyaya sizinlə eyni pəncərədən baxırlarsa, lap yaxşı. Lakin fərqli... əcnəbi... YAD mövqe və münasibət sərgiləyirlərsə, işiniz bir qədər çətinləşir.

"Bir insana düzgün istiqamәt vermәk istәyirәmsә...

onu olduğu yerdә tapmalıyam... kömәk etmәk üçün, sözsüz ki, ondan çox şeyi başa düşmәli olsam da, hәr şeydәn әvvәl, onun nә

başa düşdüyünü başa düşmәliyәm"

Kyerkeqor

4

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏT NƏ ÜÇÜN VACİBDİR?

MƏDƏNİYYƏT DAVRANIŞA TƏSİR EDİR

"O insanların hәr biri anadan olduğu

İrqi qərəzlilik pis xüsusiyyətdir:

gündәn etibarәn bu insanların hәr birindәn aşağı

sәviyyәdәdir vә buna görә dә daha az insan

hüquqlarına sahibdir".

Milli stereotipi bir fərdin üzərinə atmaq nalayiq davranışdır:

"O, yenә dә gecikib;

"Detallara qarşı diqqәtlidir, amma

birinci dәfә deyil ki!"

yaradıcılığı sıfırdır. Nә gözlәyәsәn?"

"Öz yaxasını qurtarmağa çalışır – hamısı belәdir!"

Bununla belə, müəyyən bir mədəniyyəti təmsil edən şəxsin necə davrana biləcəyini bu və

ya digər dərəcədə təxmin edə bilərsiniz. Planlaşdırmanı mədəniyyəti nəzərə almadan aparırsınızsa, layihənizi təhlükəyə məruz qoyacaqsınız.

5

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏT NƏ ÜÇÜN VACİBDİR?

ARXİV

PRAKTİKİ NÜMUNƏ 1

İsveçrəli baş icraçı direktor konfransda müxtəlif ölkələrdəki filialların rəhbərlərinə xitab edərək gələcəklə bağlı ideyalarını paylaşır. Həmin axşam barda səsləndirilən fikirlər:

"Mәncә, çox boş ümidlәrә qapılıb. Otuz dәqiqә danışdı, heç bir konkret fakt eşidә

bilmәdik", – alman nümayәndә bildirir.

"Mәni narahat edәn budur ki, deyәsәn, yerli müştәri bazasından xәbәrsizdir...

Müştәrilәrlә bağlı real vәziyyәti bilmir. Statistik proqnozlara uyğun gәlmәyәn o qәdәr xırda müştәrimiz var ki..." – italyan nümayәndә bildirir.

"Gәlәcәyә baxışı budursa, mәn bu işdә yoxam. Stimul yox, qәtiyyәt yox, liderlik yox, vizyon yox", – amerikalı nümayәndә bildirir.

"Bilmirәm, niyә belә ciddi yanaşırsınız. Әminәm ki, bu cәfәngiyyat sizin üçün sürpriz olmadı, elә deyil? Tәklif edirәm ki, fikir vermәyib әvvәlki qaydada davam edәk", –

britaniyalı nümayәndә bildirir.

6

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏT NƏ ÜÇÜN VACİBDİR?

ARXİV

PRAKTİKİ NÜMUNƏ 2

Şirkətin ingilis rəhbərinin qanı qaralmışdı: macar işçi heyəti ilə münasibətləri yaxşı idi, amma indi gözlənilmədən onların arasında pərakəndəlik yaranmışdı.

O, həftəsonu işçilərin 40 nəfərini komandaqurma gəzintisinə aparır. Cümə günü axşam əla bir ziyafət baş tutur və hamı çox əylənir. Şənbə günü günorta rəhbər elan edir: “Bu səhərki əməyinizə görə təşəkkür edirəm. İndi isə nahar fasiləsinə bir az tez çıxacağıq ki, günəşli gündən zövq ala biləsiniz. AMMA XAHİŞ EDİRƏM, düz saat 2-də qayıdın. Geciksəniz, vacib və ələncəli bir məşğələnin əvvəlində iştirak edə bilməyəcəksiniz. Odur ki, saat 2-də, ZƏHMƏT OLMASA, burada olun. Jó étvágyat!”*

Saat 2-də 5-6 macar gəlib çıxır, yarısı gözlərini ayaqqabılarına zilləyir, yarısı da dəhlizdə

siqaret çəkir. Daha 5-6 nəfər isə yarım saat sonra gəlir. Çox çaşqın bir vəziyyət yaranır.

Rəhbər macarəsilli müavinindən soruşur: “Mən nəsə bir səhv etmişəm?”

“Özünüz də fərqinə varmadan onları seçim qarşısında qoydunuz: vaxtında gəlib heç nəyi sübut edə bilməmək, ya da gec gəlib artıq azad insan olduğunu sübut etmək!”

Macarıstanın Sovet İttifaqından ayrılmasından bir il keçirdi.

*Macar dilində «Nuş olsun!« deməkdir.

7

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏT NƏ ÜÇÜN VACİBDİR?

STRATEGİYA MÜƏYYƏN EDİN

Mədəniyyətlərarası

problemlərin

vacibliyini qəbul

Mədəniyyətlərarası

edirsinizsə, onları həll

edə və ya aradan

davranış kodeksi

qaldıra bilmək üçün

bir strategiya

1. Mәdәni müxtәlifliyә hörmәtlә yanaşır vә dәyәr veririk.

işləyib hazırlayın.

2. Dünyagörüşümüzün (fikir vә tәsәvvürlәrimizin) mәdәniyyәtimiz daxilindәki yetişdirilmә tәrzinin tәsiri altında formalaşdığını qәbul edirik.

3. Başqalarının da öz milli keçmişinin (mәnşәyinin) tәsirinә mәruz qaldığını başa düşәrәk onlarla empatiya qurmağa çalışırıq.

4. Qarşı tәrәfin milli keçmişini daha yaxşı anlamaq üçün önәcәdәn hazırlaşır vә mәlumat toplayırıq.

5. Biz açıqfikirliyik; milli stereotipi hansısa fәrdin üzәrinә atmırıq.

8

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏT NƏ ÜÇÜN VACİBDİR?

ÇALIŞMA: RUBOVİYAYA EZAMİYYƏT

Ruboviyaya ilk səfərinizdir. Portfelinizdə səfərinizin işgüzar məqsədləri haqqında bir yığın material var və siz onları təyyarədə oxumalısınız.

"Air Rubov" aviaşirkətinə məxsus təyyarəyə minərkən uçuş heyətinin önünüzdəki sərnişini sizə tamamilə yad bir dildə (çox güman ki, rubov dilində) gülər üzlə salamladığını görürsünüz.

Məlum olur ki, oturacağınız onunku ilə yanaşıdır: sizə qüsursuz ingiliscəsi ilə "Axşamınız xeyir" deyir.

Bu sərnişinlə yanaşı oturmaq sizə bir neçə saatlıq uçuş ərzində Ruboviyanın biznes mədəniyyəti ilə bağlı "pulsuz seminar"dan faydalanmaq fürsəti yaradır. (Əksər insanlar milli həyat tərzləri barədə danışmağı sevirlər.)

Hansı mövzuları araşdırmağa çalışardınız? (Bizim cavabımız növbəti səhifədədir.) 9

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏT NƏ ÜÇÜN VACİBDİR?

RUBOVİYAYA EZAMİYYƏT: BİZİM CAVABIMIZ

Ruboviyalı "məlumatlandırıcı"nıza ünvanlamalı olduğunuz suallar aşağıdakılardır (sualları istənilən ardıcıllıqda verə bilərsiniz):

● Rubov dilində "Salam/Sağ olun/Hələlik!" necə deyilir?

● Əl sıxmağın/qucaqlaşmağın/öpüşməyin qəbul edilmiş qaydası necədir?

● Hədiyyə vermək, əsasən, hansı hallarda xoş qarşılanır? Münasib hədiyyələr nələr ola bilər?

● Ən yaxşı yeməkləri, içkiləri hansılardır?

● Bilməli olduğum hansısa dini qadağalar varmı?

● Ruboviyalılar iş həyatında şəxsi münasibətlərə əhəmiyyət verirlərmi?

● Möhlət tarixlərinə dəqiq əməl etmək və punktuallıq onlar üçün mühümdür, yoxsa belə şeylərə rahat yanaşırlar?

● Sürətli, cəsur qərarları sevirlər, yoxsa ehtiyatlı yanaşmaya üstünlük verirlər?

● İş həyatında sənədləşdirmə vacibdir, yoxsa "sözüm sənəddir" yanaşmasını üstün tuturlar?

● Mənim mədəniyyətimdə ruboviyalılara maraqlı/gülməli görünən nəsə varmı (əgər bilirlərsə)?

● Hazırda Ruboviyada hər kəs nədən danışır/ümumi müzakirə mövzusu nədir?

10

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN

MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

11

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

MODELLƏR, MÜTƏXƏSSİSLƏR...

VƏ GÖSTƏRİCİ VƏRƏQƏSİ

Bu fəsildə standart və ümumi mədəniyyətlərarası məsələləri: hər hansı iki mədəniyyət qarşılaşdıqda yaranan istənilən situasiyaya tətbiq edilə biləcək ideyaları müzakirə edəcəyk.

(Konkret olaraq bu və ya digər mədəniyyətə aid səciyyəvi məsələlərə isə növbəti səhifələrdə yer ayırmışıq: müəyyən mədəni qruplaşmalar haqqında qeydlərimiz var.)

İstər təlim kurslarında, istər populyar kitablarda, istərsə də

elmi məqalələrdə "ümumi mədəniyyətlərarası araşdırmalar"la bağlı əsas ideyalar əksərən "model" adlandırılır. Model –

dünyaya forma vermək, onu qaydalara tabe etmək və dərk

etməyin bir üsuludur.

Mədəniyyətlərarası aləmdə bu işin "biliciləri" tərəfindən vacib modellər işlənib hazırlanmışdır. Bu modellərin əsas

aspektlərini müəyyənləşdirib diaqnostik bir "alət dəsti"ndə

birləşdirmişik: 26 – 43-cü səhifələrdə göstərici vərəqələri ilə

12

tanış ola bilərsiniz.

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

MODEL NƏ ÜÇÜN QURULMALIDIR?

İrqi stereotiplərə qarşı fikirlərimi artıq bildirmişəm. Bəs onları nə ilə əvəz edək? Milli və regional köklərin insanların dünyagörüşü və davranışlarına təsir edə biləcəyini qəbul etdikdən sonra məlumatları saf-çürük etməyin bir üsulunu tapmalısınız.

Vaxtilə antropologiya olduqca sadə üsulla öyrənilirdi. Antropoloq qələm, kağız və ən uzağı, "Kodak"la

"silahlanır", tayfa davranışını müşahidə etmək üçün bir neçə ilini, deyək ki, Tuvaluda keçirir, daha sonra isə

"Tuvaluda nikah ənənəsi" adlı çox satılan kitab yazırdı. Kitabda insanlar və hadisələr kifayət qədər sadə

təsvir edilirdi.

II Dünya müharibəsindən sonra strukturalizm cərəyanı yarandı. Fransız antropoloq Klod Levi-Stross fərqli mədəniyyətlərin ardındakı gizli cərəyanları müşahidə etməklə və ortaya çıxarmaqla böyük nüfuz qazandı.

"... ayrı-ayrı fenomenlәri yalnız eyni sistem

Təzadlar və ziddiyyətlər ideyasına

daxilindәki başqa elementlәrlә әlaqәli şәkildә... mәhdud

daha sonra qayıdacağıq. İndi isə

tәzad vә ziddiyyәtlәr dәstindәn istifadә edәrәk başa düşmәk olar".

modelin qurulması haqqında əsas

Kembric ensiklopediyası dərsimizə qayıdaq...

13

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

MÜŞAHİDƏ YOLU İLƏ ÖYRƏNMƏK

Ətrafınızda baş verənləri müşahidə edin, maraqlı və ya yeni görünən hər şey barədə suallar verin və cavabları diqqətlə dinləyin. Sonra aldığınız cavablar barədə düşünün, bağlantılar qurmağa, təxminlər irəli sürməyə çalışın:

"Yəni bu o deməkdir ki..." Sonra baş

verənlərə bir daha nəzər salın.

Əslində, uşaq ikən bütün bunları

özümüz də bilmədən edir və bizi

əhatə edən dünyanın modelini

belə formalaşdırırıq.

Böyüklər üçün də başqa mədəniyyətlərə

ən yaxşı yanaşma tərzi məhz budur.

14

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

ÖYRƏNMƏ ÇƏNBƏRİ

HADİSƏ VƏ YA DAVRANIŞI

MÜŞAHİDƏ EDİN.

"Gör bir nə etdilər!"

İZAHEDİCİ MODELİ

SÖVQEDİCİ AMİL BARƏDƏ

ZƏNGİNLƏŞDİRİN.

DÜŞÜNÜN.

"Bu hadisə ümumi mənzərə

"Onları buna nə sövq

ilə necə uzlaşır?"

edə bilərdi?"

YERLİ KONTEKSTİ

ARAŞDIRIN.

"Bu münasibətin/davranışın

hər hansı izahı varmı?"

15

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

ARXİV

PRAKTİKİ NÜMUNƏ 3

Janna şirkətinin müxtəlif ölkələrdəki filiallarına bir-bir baş çəkir. Bir neçə gününü Tokiodakı ofisdə keçirdikdən sonra getmək vaxtı çatanda müdir ona bir hədiyyə verir. Hədiyyənin bağlaması o qədər gözəl olur ki, insanın açmağa heyfi gəlir. Janna bağlamanı açanda içindən şirkətin loqosunun həkk olunduğu kiçik bir suvenir çıxır – hədiyyə dekorativ bağlamadan daha ucuz görünür.

Müşahidə: Bağlama hədiyyədən daha vacibdir.

Düşüncə: Bu ölkədə görünüşə daha çox əhəmiyyət verilir? Təmtəraq daha üstün tutulur? Kağızın çox dəyərli olması ilə bağlıdır?

Araşdırma: Yaponiyanın münbit torpaqlarında məskunlaşma çox sıxdır – şəhərlər, çəltik sahələri, balıq

təsərrüfatları... ağaclara yer qalmır.

Zənginləşdirmə: Kağızın nadir və qiymətli hesab edilməsi vizit kartının mənəvi əhəmiyyətini izah edir.

Janna növbəti bir neçə günü Moskvada keçirir. Burada da ona hədiyyə

verirlər – üzərinə simurq quşu nəqş edilmiş qəşəng bir cilalı qutu, 16

amma bağlamasız!

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

MÜŞAHİDƏLƏRİN APARILMASI

Hava limanı: İnsanlar növbədə dayanır, yoxsa növbəsiz irəli atılırlar? Əl verib görüşür, qucaqlaşır, yoxsa məsafə saxlayırlar? Dəblidirlər, göstərişi sevirlər, yoxsa utancaq və iddiasızdırlar? Danışıq tərzləri yeknəsəq, yoxsa rəngarəngdir?

Taksi: İnsanların avtomobilləri necə idarə etməsinə və sürücünüzün reaksiyalarına diqqət yetirin. Memarlığa fikir verin: hansı dövrün memarlığı üstünlük təşkil edir? Tamamilə millidir, yoxsa müstəmləkəçiliyin izləri hiss olunur?

Hotel: Yerli TV kanallara baxın – hansı musiqilər dinlənilir və ya hansı komediyalara baxılır, reklamlarında nə dərəcədə peşəkarlıq hiss olunur? Nahar dəbdəbəli təşkil edilir, yoxsa funksional xarakter daşıyır? Söhbətin axını necədir: pauzalarla müşayiət olunan monoloqlar, yoxsa xaotik kakofoniya müşahidə

olunur?

Toplantı: İyerarxiya necə qurulub? Qərarlar necə qəbul edilir? Gündəliklərə əməl edilirmi? İzahatlar ətraflıdırmı? İnsanlar zarafat edirlərmi? Nahar zamanı insanlar yalnız iş haqqında danışırlar, yoxsa TV/idman/siyasət/ailə haqqında?

17

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

DÜŞÜNDÜRƏN AMİLLƏR

Üsyankarlıq və ya konformizm, maddi ambisiya və ya mənəvi şüurluluq, fərdi şəkildə riskə

meyillilik və ya kollektiv şəkildə riskdən yayınma, səbirsizlik və ya təmkinlilik nümunələrini görür və ya belə halları müşahidə edirsiniz: bəs bütün bunlar nədən irəli gəlir?

Beynəlxalq səviyyədə fəaliyyətə başlayan zaman zehnimi qərəzli fikirlərdən, önmühakimələrdən təmizləməyə çalışdım: fransızlar təşəxxüslü, isveçlilər kütbeyin, çinlilər aqressiv deyildilər. İllər ərzində bu təhrif olunmuş təsəvvürlərin faktiki əsaslarının olduğunu gördüm. Amma od olmayan yerdən də tüstü çıxmaz.

● Fransız cəmiyyəti, doğrudan da, status və mövqeyə böyük əhəmiyyət verir; kiminsə öz şəxsiyyətini aşağı qiymətləndirdiyini nadir hallarda görə bilərsiniz və bu, xoş qarşılanmır.

● İsveçlilər özlərini kütbeyin adlandırırlar. Uşaqlara belə öyrədilir: "Özünü çox da vacib və digərlərindən fərqli hesab etmə!"

● Şanxayda söhbətlər bizim normalarımıza görə nəzakətli deyil: "Nə istəyirsən?"

"Səhv başa düşmüsən!" və ya "Tez ol!"

Təşəxxüslü... kütbeyin... aqressiv... Bunlar mənfi xüsusiyyətləri ifadə edən zərərli önmühakimələrdir. Bəs bu sözlərin əvəzinə, "öz mövqeyinin fərqinə varan"... “sərt”... "açıqsözlü"

18

desək, necə olar?

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

ARAŞDIRILMALI SAHƏLƏR

Bir model qurucusu olaraq, işiniz səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etməkdən ibarət deyil. Heç kim əminliklə deyə bilməz ki, "bu mədəniyyətə mənsub insanlar belə davranırlar, çünki..."

Hər şey bu qədər asan deyil; mədəniyyət çox mürəkkəb bir sistemdir.

Lakin belə bir mürəkkəb sistem daxilində də təsirin kəsişmə nöqtələri mövcuddur. "Hansısa mövqe və ya münasibətin izahını" axtaranda çox vaxt belə deyə biləcəksiniz: "Bunun mütləq şəkildə ... ilə əlaqəsi var və ya ... təsirindən irəli gəlir".

ƏHALİNİN SIXLIĞI

İQTİSADİYYAT TARİXİ

ÜNSİYYƏT

AİLƏ/TAYFA STRUKTURU

DİN

FİZİKİ COĞRAFİYA

DİL

MİQRASİYA

İQLİM

19

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

RUBOVİYA ARAŞDIRMALARI

Ruboviyaya ilk qısamüddətli səfərinizi “xəta-bəlasız” başa vurur və sanki özünüzdə bu ölkə ilə

bağlı daha uzunmüddətli layihələrdə işləmək potensialı görməyə başlayırsınız. Bir qədər əlavə

araşdırma aparmaqla modelinizi zənginləşdirmək qərarına gəlirsiniz.

Əgər mütaliə vurğunusunuzsa, təbii ki, oncildlik "Ruboviyanın tarixi" kitabını tapıb oxumağa başlaya və təfərrüatların içində itib-bata bilərsiniz. (Bu dərəcədə irihəcmli kitablar vurğunusunuzsa, bəs niyə “İdarəetmə kitabları”nı oxuyursunuz?) "İllüstrasiyalı Ruboviya uşaq ensiklopediyası" daha yaxşı olar. Məlumatlarını asanlıqla mənimsəyəcəyiniz bu kitab, böyük ehtimalla, orta statistik ruboviyalının öz ölkəsinin keçmişi haqqında bütün bildiklərini əhatə

edir.

Sevimli onlayn kitab mağazanızda "Ruboviya" yazıb əlavə materiallar axtarın. Ruboviya səfirliyi və ya Ticarət Palatasına zəng edib məlumat toplusu xahiş edin. Təyyarədən endikdən sonra qəzet köşklərindəki nəşrləri gözdən keçirin.

Ən yaxşısı isə, Ruboviyada yaşamış və çalışmış həmyerlinizi tapıb ona birlikdə nahar etməyi təklif edin. Sonra sadə suallarla söhbətə başlayın: "Ruboviyada yaşadığın birinci ildə hansı səhvlərə yol verdin?"

20

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

MÜTƏXƏSSİSLƏRİ TANIYIN (1)

Strukturalizm cərəyanı (bax: səh. 13) yarandıqdan sonra sosioloqlar işgüzar mədəniyyətləri tədqiq etməyə

başladılar.

Edvard Holl: Bu amerikalı mütəxəssis Avropanın korporativ mədəniyyətlərini tədqiq edərək 2 əsas əks-qütbü (əkslik) və ya ziddiyyəti müəyyən etmişdir:

● "yüksək kontekstli mədəniyyət" (ünsiyyətin məhdud və dolayı olduğu ölkələr, məs: Fransa) və "aşağı kontekstli mədəniyyət" (hər şeyin təfərrüatı şəkildə izah edildiyi ölkələr, məs: İsveç);

● "monoxron mədəniyyət" (işlərin ciddi ardıcıllıqla həyata keçirildiyi ölkələr, məs: Almaniya) və "polixron mədəniyyət" (vaxt qrafiklərinin və prioritetlərin daim dəyişdirildiyi ölkələr, məs: İtaliya).

Aşağı kontekstli/monoxron mədəniyyətlərin hökm sürdüyü

şimal-qərbi Avropada əsas diqqət tapşırığın icrasına yönəlir: gördüyünüz işə görə dəyərləndirilirsiniz. Yüksək

Monoxron

kontekstli/polixron mədəniyyətlərin hökm

sürdüyü cənub-şərqi Avropada isə işçiyönümlü

Aşağı

Yüksək

ab-hava müşahidə olunur: işçilərlə

kontekstli

kontekstli

münasibətləriniz yaxşı olsa, hər şey

qaydasında gedəcək.

Polixron

21

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

MÜTƏXƏSSİSLƏRİ TANIYIN (2)

Gert Hofstede: Bu holland sosioloq sistemə yeni əksliklər əlavə etdi:

● "Yüksək hakimiyyət distansiyası" mədəniyyətləri rəhbər şəxsləri öz gücündən istifadə etməyə təşviq edirlər (Hindistan). "Aşağı hakimiyyət distansiyası"nın hökm sürdüyü cəmiyyətlər isə rəhbərləri tabeliyindəki əməkdaşları dinləməyə vadar edirlər (İsrail).

● "Qeyri-müəyyənlikdən yüksək dərəcədə yayınan" mədəniyyətlər riskdən çəkinirlər (Yaponiya). "Qeyri müəyyənlikdən aşağı dərəcədə yayınan" mədəniyyətlər isə riskə meyilliliyi təşviq edirlər (Danimarka).

● "Fərdiyyətçi" mədəniyyətlər təşəbbüskarlığı yüksək qiymətləndirirlər (Britaniya). "Kollektivçi"

mədəniyyətlər isə sülaləyə və ya tayfaya sədaqət tələb edirlər (İran).

● "Maskulin" mədəniyyətlər ambisiya və cəsarəti üstün tuturlar (Avstraliya). "Feminin" mədəniyyətlər ekologiya və ədalətə önəm verirlər (Niderland).

Terens Breyk: Amerikalı mütəxəssis "qlobal liderdən" tələb olunanları müəyyən etdi. Transmilli biznesin çətinliklərini aşmaq üçün hansı bacarıqlar inkişaf etdirilməlidir?

Con Moul: İngilis mütəxəssis Aİ-yə üzv dövlətləri "orqanik və sistematik təşkilat" şkalası üzrə

qruplaşdırmışdır. Aralıq dənizi ölkələrində "orqanik təşkilat", şimal ölkələrində isə "sistematik təşkilat"

mədəniyyəti hökm sürür. Digər bir istiqamət isə "fərdi liderlik və qrup liderliyi"dir: İspaniya və Fransa güclü liderliyə rəğbət bəsləyir, Birləşmiş Krallıq, Danimarka və Niderland isə komanda işinə üstünlük verir.

22

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

MÜTƏXƏSSİSLƏRİ TANIYIN (3)

Fons Trompenaars: Holland mütəxəssis hamını düşündürən etik məsələləri qlobal miqyasda təhlil etmişdir:

● Dostunuzu qanundan qorumaq üçün həqiqəti təhrif edərdinizmi? (Kanadada – XEYR, Cənubi Koreyada – BƏLİ)

● Komanda bir nəfərin səhvinə görə məsuliyyəti öz üzərinə götürməlidirmi? (Rusiyada – XEYR, İndoneziyada – BƏLİ)

● İşdə dilxor və ya məyus olursunuzsa, hisslərinizi büruzə verməlisinizmi? (Yaponiyada – XEYR, İtaliyada –BƏLİ)

● Rəhbərinizin şəxsi istəyini yerinə yetirməlisinizmi? (Avstraliyada – XEYR, Çində – BƏLİ)

● Ailə bağları və yaxşı təhsil başqaları ilə bağlı fikirlərinizə təsir edirmi? (Danimarkada – XEYR, Şərqi Almaniyada – BƏLİ)

Riçard D. Lyuis: İngilis mütəxəssis mədəniyyət müxtəlifliyini tədqiq edərkən böyük bir ziddiyyət aşkar etmişdir: "monoaktiv mədəniyyət" (məsələn, şimal-şərqi avropalılar, amerikalılar) və "poliaktiv mədəniyyət"

(məsələn: latınamerikalılar, ərəblər, hindlilər). Üçüncü istiqamət isə nəzakət, hörmət və sakit reaksiyanın üstünlük təşkil etdiyi "reaktiv mədəniyyət" adlanır (məsələn, asiyalılar, finlər). Artıq 20 ildir ki, yeni bir istiqamət aşkar edilməyib; dünyanın işgüzar mədəniyyətlərinin heç birindən böyük sürpriz gözlənilmir.

23

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

GÖSTƏRİCİ VƏRƏQƏSİ

Tapa bildiyim bütün təzadları, ziddiyyətləri, əkslikləri və şkalaları (ümumilikdə, 18) üç əsas sahə üzrə qruplaşdırdım və hər bir sahədə 6 əkslik mövcuddur: Qavrayış və dərketmə

Bu və ya digər mədəniyyətin nümayəndəsi dünyanı necə görür, hadisələri necə

şərh edir, bu və ya digər məsələ ilə bağlı necə mühakimə yürüdür?

“Mən” və cəmiyyət

1

Bu və ya digər mədəniyyətin hüquq və vəzifələrə baxışı necədir? İnsanlar necə

sosiallaşırlar?

Qərarlar və ünsiyyət

Müəssisələrdə hakimiyyətdən necə istifadə olunur? Məlumat necə idarə edilir?

Mesajlar necə ötürülür?

24

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

GÖSTƏRİCİ VƏRƏQƏSİNDƏN NECƏ

İSTİFADƏ ETMƏLİ?

1. Hər şeyin nisbi olduğunu unutmayın.

Sürixdəki isveçrəlilərin punktual olduğunu deyiriksə, bu o demək deyil ki, onlar heç vaxt gecikmirlər: belə bir fikir tamamilə qeyri-real olardı. Lakin onların Dublindəki irlandlarla müqayisədə punktual olduğunu deyə bilərik. (Atalar sözü: "Tanrı vaxtı bol yaradıb".) 2. Öz mədəniyyətinizdən başlayın.

Şkalada bir rəqəmi dairəyə almaqla öz mədəniyyətinizi hər bir əkslik üzrə qiymətləndirin.

Bu çalışmanı həmyerlilərinizdən ibarət kiçik bir qrupla yerinə yetirməyə çalışın, sualı belə

qoyun: "Dünya bizi necə görür?" yaxud "Mədəniyyətimizdə belə bir mövqe/münasibətlə

nə dərəcədə tez-tez qarşılaşmaq mümkündür: bu bizim mədəniyyətimizə nə dərəcədə

xarakterikdir?"

3. Diqqətinizi hədəfinizdəki mədəniyyətə yönəldin.

İndi isə əməkdaşlıq etdiyiniz əcnəbi mədəniyyəti fərqli rənglə işarələyin! Bu mədəniyyətlə

bağlı bilmədiklərinizi öyrənin (bax: səh. 20). Doğma mədəniyyətiniz və hədəfinizdəki (araşdırdığınız) mədəniyyət arasında 2 bal və ya daha da artıq qiymət fərqi ilə seçilən əsas sapmalara diqqət yetirin.

25

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

QAVRAYIŞ VƏ DƏRKETMƏ (1)

QƏTİYYƏTLİ

İTAƏTKAR

Biz həyatımızı idarə edir, sərbəst

Aqibətimizi tanrı(lar), tale və

şəkildə qərarlar qəbul edir və

ya bizi əhatə edən mühit

nəticələri öncədən görə bilir və

müəyyən edir.

ya təxmin edirik.

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

26

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

QAVRAYIŞ VƏ DƏRKETMƏ (2)

NƏZƏRİ

PRAQMATİK

İdeyalar ortodoksal konsepsiya

Hadisələri situasiyadan

çərçivəsində daha yararlıdır.

situasiyaya, təcrübə qazanaraq

öyrənmək normal haldır.

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

27

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

QAVRAYIŞ VƏ DƏRKETMƏ (2)

UNİVERSAL

ŞƏRAİTDƏN ASILI OLAN

Bəzi ideyalar/fikirlər mütləq

Nəzəriyyələr sağlam düşüncə və

səciyyə daşıyır və bütün hallara

insani ehtiyaclara uyğun şəkildə

tətbiq edilə bilər.

şərh edilir.

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

28

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

QAVRAYIŞ VƏ DƏRKETMƏ (3)

VAXT SƏRBƏSTLİYİ

VAXT MƏHDUDİYYƏTİ

Möhlətlər, sadəcə, bir təlimat və

Gecikmək uğursuzluğa

ya tövsiyədir: "Bir az gözləməyə

bərabərdir: "Layihə vaxt

etiraz etməzlər".

qrafikinə uyğun yerinə

yetirilməlidir, yoxsa..."

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

29

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

QAVRAYIŞ VƏ DƏRKETMƏ (4)

ÇOXTAPŞIRIQLILIQ

BİRTAPŞIRIQLILIQ

Ağıllı insanlar bir neçə ideyanı

Çaşqınlığa yol verməmək üçün

eyni vaxtda idarə edə bilirlər:

eyni vaxtda yalnız bir tapşırıq icra

bir növ, "jonqlyorluq" məharəti.

edilməlidir: müdaxilələr/fikrin

yayınması yaxşı hal deyil.

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

30

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

QAVRAYIŞ VƏ DƏRKETMƏ (5)

SÜRƏTLİ NƏTİCƏLƏR

ÜMUMİ MƏNZƏRƏ

Tələsik/səbirsiz yanaşma; indi

Hərtərəfli/səbirli yanaşma;

görülən tədbir tezliklə müsbət

keçmişin və gələcəyin geniş

nəticə verməlidir.

kontekstində düşünür və hərəkət

edirik.

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

31

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

1

"MƏN" VƏ CƏMİYYƏT (1)

ÜNSİYYƏTLİ/RAHAT

ÜNSİYYƏTSİZ/QAPALI

Tanışlarımızın əhatəsi geniş və

Hiss və düşüncələrimizi yalnız

dəyişkəndir; biz sirr saxlamırıq.

yaxın dostlarımızla və ailə

üzvlərimizlə bölüşürük.

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

32

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

1

"MƏN" VƏ CƏMİYYƏT (2)

FƏRDİ ÖZÜNÜTƏSDİQ

TAYFAYA SƏDAQƏT

Fərdi istedad və təşəbbüslər

Vəzifələr ənənə, avtokrat liderlər

təşviq edilir və mükafatlandırılır.

və ya komanda ehtiyaclarına

görə təyin edilir və dəyişməzdir.

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

33

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

1

"MƏN" VƏ CƏMİYYƏT (3)

QANUNÇU

ŞƏRAİTƏ GÖRƏ DAVRANAN

Davranış qaydalarını pozmaq

Bəzən qanunlara etinasız

qəbuledilməz haldır; qaydalar

yanaşmaq olar; vicdanınıza və

pozularsa, cəmiyyət zərər görər.

dostlarınıza hörmət edin.

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

34

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

1

"MƏN" VƏ CƏMİYYƏT (4)

(İCRA) ETMƏK VƏ ÖLÇMƏK

(VAR) OLMAQ VƏ HİSS ETMƏK

Yüksək status performans və

Yaxşı yaşamaq ən böyük

nailiyyətdən asılı olaraq qazanılır.

nailiyyətdir; iş isə həyatın yalnız

bir hissəsidir.

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

35

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

1

"MƏN" VƏ CƏMİYYƏT (5)

QARŞILIQLI MÜNASİBƏT

TAPŞIRIQ / İŞ

"Bir-birimizə münasibətimiz yaxşı

"Birlikdə işi uğurla başa vursaq,

olarsa, işdən də zövq alar və

bir-birimizə daha yaxın ola

məhsuldar nəticələr əldə edərik".

bilərik".

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

36

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

1

"MƏN" VƏ CƏMİYYƏT (6)

ƏMƏKDAŞLIQ/KONSENSUS

RƏQABƏT/MÜNAQİŞƏ

Qrup sinergetikası əsasında qəbul

Güclü müdafiə etirazları boğur və

edilən qərarlar rahatlıqla icra edilir.

uğur gətirir.

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

37

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

QƏRARLAR VƏ ÜNSİYYƏT (1)

TƏKLİF

BƏYANAT

"Əminəm ki, uzun-uzadı və

"Qeyri-müəyyənliyin qarşısını

yorucu izahata ehtiyac olmadan

almaq üçün hər şeyi dəqiq ifadə

fikrimin məğzini başa

etsəm, ikimiz üçün də daha

düşəcəksiniz".

rahat olar".

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

38

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

QƏRARLAR VƏ ÜNSİYYƏT (2)

KONTEKSTUAL

BİRBAŞA

Əlavə məlumatlar nə qədər çox

Birbaşa təklifə yönəlir, mövzu ilə

olarsa, məsələləri bir o qədər

əlaqəli sualları isə daha sonra

dərindən başa düşə bilərik.

nəzərdən keçiririk.

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

39

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

QƏRARLAR VƏ ÜNSİYYƏT (3)

EMOSİONAL

TƏMKİNLİ

Sevinc, qəzəb, qorxu, təəssüf və s.

Emosiyaların büruzə verilməsi

emosiyaların ifadə edilməsinə,

xəcalət hissi və ixtilafa yol aça

demək olar ki, mane olmurlar.

bilər.

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

40

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

QƏRARLAR VƏ ÜNSİYYƏT (4)

RİSKDƏN YAYINMA

RİSKƏ MEYİLLİLİK

Bənzər təcrübələri nəzərə

Hər fürsətdən tərəddüdsüz istifadə

alın/baş verə biləcək nəticələri

edin; yalnız cəsurlar qalib gəlir!

təhlil edin; arxı atlanmamış

"hop" demə!

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

41

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

QƏRARLAR VƏ ÜNSİYYƏT (5)

İYERARXİK

DEMOKRATİK

Müəssisənin effektiv fəaliyyəti

Səlahiyyət paylaşdırılır; qərarların

rəhbərliyin dəqiq göstərişlə-

qəbul edilməsində hər kəs iştirak

rindən asılıdır.

edir.

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

42

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

QƏRARLAR VƏ ÜNSİYYƏT (5)

MƏZİYYƏT

MÖVQE / STATUS

Hörmət onu qazananların

Hörmət müəyyən yaş qrupunun,

haqqıdır və bu, liderlərə də aiddir.

müəyyən təbəqənin və ya

müəyyən bacarıq və keyfiyyətlərə

malik olanların haqqıdır.

1 2 3 4 5 6

Müşahidələr

43

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

XÜLASƏ: 18 ƏKSLİK

Qavrayış və dərketmə

QƏTİYYƏTLİ

İTAƏTKAR

SÜRƏTLİ NƏTİCƏ

ÜMUMİ MƏNZƏRƏ

1 2 3 4 5 6

1 2 3 4 5 6

NƏZƏRİ

PRAQMATİK

1 2 3 4 5 6

"Mən" və cəmiyyət

UNİVERSAL

ŞƏRAİTDƏN ASILI OLAN

ÜNSİYYƏTLİ/RAHAT

ÜNSİYYƏTSİZ/QAPALI

1 2 3 4 5 6

1 2 3 4 5 6

VAXT SƏRBƏSTLİYİ

VAXT MƏHDUDİYYƏTİ

FƏRDİ ÖZÜNÜTƏSDİQ

TAYFAYA SƏDAQƏT

1 2 3 4 5 6

1 2 3 4 5 6

ÇOXTAPŞIRIQLILIQ

BİRTAPŞIRIQLILIQ

QANUNÇU

ŞƏRAİTƏ GÖRƏ DAVRANAN

1 2 3 4 5 6

1 2 3 4 5 6

44

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

XÜLASƏ: 18 ƏKSLİK

(İCRA) ETMƏK VƏ ÖLÇMƏK

(VAR) OLMAQ VƏ HİSS ETMƏK

KONTEKSTUAL

BİRBAŞA

1 2 3 4 5 6

1 2 3 4 5 6

QARŞILIQLI MÜNASİBƏT

TAPŞIRIQ/İŞ

EMOSİONAL

TƏMKİNLİ

1 2 3 4 5 6

1 2 3 4 5 6

ƏMƏKDAŞLIQ/KONSENSUS

RƏQABƏT/MÜNAQİŞƏ

RİSKDƏN YAYINMA

RiSKƏ MEYİLLİLİK

1 2 3 4 5 6

1 2 3 4 5 6

İYERARXİK

DEMOKRATİK

1 2 3 4 5 6

Qərarlar və ünsiyyət

TƏKLİF

BƏYANAT

MƏZİYYƏT

MÖVQE/STATUS

1 2 3 4 5 6

1 2 3 4 5 6

45

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

ARXİV

PRAKTİKİ NÜMUNƏ 4

ALƏTİN TƏTBİQİ

Klas Persson İsveçin mərkəzindəki eyni universitetdən məzun olmuş, ortaq baxışlara malik insanların çalışdığı kiçik bir proqram təminatı şirkətində çalışırdı.

Bu şirkətin Ruboviyadakı bir müəssisə ilə taktiki birləşməsi səbəbindən Klas və həmkarları qərara aldılar ki, bir qədər vaxt ayırıb mədəniyyət fərqliliyi ilə bağlı söhbət etsinlər. Klas bu işə

xüsusi həvəslə yanaşırdı, çünki ailəsi ilə birlikdə Ruboviyanın paytaxtına 2 illik ezamiyyətə

getməli idi.

Birinci addım kimi, ruboviyalılarla iş təəssüratlarını müzakirə etmək üçün qəhvə və şirniyyat süfrəsi ətrafında toplaşdılar: bu əməkdaşlığın hansı üstünlükləri ola, yaxud hansı münaqişə və

ya ziddiyyətlər yarana bilərdi?

İkinci addım isə 18 əksliyin qiymətləndirilməsindən ibarət oldu (səh. 26–43). Klas rəhbər komandadan xahiş etdi ki, aşağıdakı sual üzrə birsaatlıq müzakirənin nəticələrinə əsasən qiymətləndirmə aparsınlar: «ÖZ YERLİ BAZARIMIZDAKI İSVEÇLİLƏR OLARAQ, BİZİM İŞ

MƏDƏNİYYƏTİMİZİ NECƏ XARAKTERİZƏ ETMƏK OLAR?"

Klas 1 və ya 6 balla qiymətləndirilmiş cəhətləri "əsas xüsusiyyətlər"; 2 və ya 5 bal almış

cəhətləri "ikincidərəcəli xüsusiyyətlər" adlandırdı. Nəticələr növbəti səhifədə sıralanır. 3 və ya 4

balla qiymətləndirilmiş cəhətlər isə "neytral və əhəmiyyətsiz" adlandırılaraq nəzərə alınmadı!

46

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

ARXİV

PRAKTİKİ NÜMUNƏ 4

KLASIN DOĞMA MƏDƏNİYYƏTİ NECƏ QİYMƏTLƏNDİRİLDİ?

ƏSAS XÜSUSİYYƏTLƏR ● VAXT MƏHDUDİYYƏTİ

● ÜNSİYYƏTSİZ/QAPALI

● DEMOKRATİK

İKİNCİDƏRƏCƏLİ ● QƏTİYYƏTLİ

XÜSUSİYYƏTLƏR ● ŞƏRAİTDƏN ASILI

● QANUNÇU

● TAPŞIRIQ/İŞ

● ƏMƏKDAŞLIQ/KONSENSUS

● RİSKDƏN YAYINMA

● MƏZİYYƏT

47

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

ARXİV

PRAKTİKİ NÜMUNƏ 4

KLAS QARŞI TƏRƏFİN MƏDƏNİYYƏTİNİ ARAŞDIRIR

Klas Ticarət Şurası və Ticarət Palatası vasitəsilə Ruboviya ilə bağlı iş təcrübəsi olan həmyerliləri ilə əlaqə yaradaraq onların müşahidələrini öyrəndi. O, Ruboviyanın mədəniyyəti haqqında kitab oxudu, videoçarxlara baxdı, internetdə axtarış apardı, "Ruboviya delikatesləri"

mağazasına baş çəkdi və nəhayət, göstərici vərəqəsini doldurmağa başladı.

Ruboviyalı həmkarlarından ibarət kiçik bir

nümayəndə heyətinin İsveçə gəldiyini eşidəndə

Klas könüllü olaraq onlara "ev sahibliyi etmək"

təşəbbüsünü irəli sürdü. O, qonaqların

İsveçdəki müəssisələrin fəaliyyəti və insanların

həyat tərzi barədə suallarını diqqətlə dinlədi və

müşahidələr apardı. Qonaqlar üçün təşkil

edilmiş 2 nahar, həmçinin təntənəli axşam

ziyafətində Ruboviya səfirliyinin ticarət

attaşesinin yanında oturan Klas qarşı tərəfin

48

mədəniyyəti ilə bağlı bilmədiklərini də öyrəndi.

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

ARXİV

PRAKTİKİ NÜMUNƏ 4

KLASIN GƏLDİYİ QƏNAƏTLƏR

Qavrayış və dərketmə

QİYMƏT: İsveçlilərin 5 bal aldıqları "ŞƏRAİTDƏN ASILI OLAN" meyarına qarşı qonaqlar

"UNİVERSAL" meyarı üzrə üzrə 1 bal aldılar. Ruboviyalılar təlimat və ya göstərişlərdən daha çox qaydalara üstünlük verirdilər.

MƏNASI: Problem yarana bilərdi – İsveçin proqram təminatçıları sərbəst şəraitdə daha məhsuldar işləyirdilər; Ruboviyadakı proqram təminatı müəssisələri dahamı intizamlıdırlar?

"Mən" və cəmiyyət

1

QİYMƏT: "ÜNSİYYƏTLİ/RAHAT" və "ÜNSİYYƏTSİZ/QAPALI" göstəriciləri arasında böyük fərq var idi: ruboviyalılar şəxsi məsələlər barədə səmimi söhbət etməyi çox sevirdilər.

MƏNASI: Kiçik təhlükə – Klasın soyuq və qapalı xarakterli isveçli həmkarları müəyyən qədər narahatlıq keçirdilər, amma bir az rahat və səmimi söhbət çoxunun xoşuna gəldi.

Qərarlar və ünsiyyət

QİYMƏT: "MƏZİYYƏT" i yüksək qiymətləndirən ev sahiblərindən fərqli olaraq, ruboviyalılar

"MÖVQE/STATUS" u üstün tuturdular.

MƏNASI: Yüksək statusa malik ruboviyalılarla çox zərif davranın.

49

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ

DAVRANIŞ KODEKSİ

Səh. 8-də mədəniyyətlərarası

uğurlu münasibətlər üçün

tələb olunan qaydaların

Mədəniyyətlərarası

birinci hissəsini təqdim

etdik. İndi isə növbəti bir

davranış kodeksi

neçə qayda ilə tanış olun:

6. Əcnәbi tәrәfdaşımızla aramızda etimad yarandıqdan sonra fәrqli mәdәni xüsusiyyәtlәrimizin işimizә mümkün

tәsirlәri barәdә açıq müzakirәlәr aparırıq.

7. Rәsmi sәviyyәdә zәrif davranışla söhbәtә başlayır, qeyri-rәsmi ab-havaya keçmәk üçün tәrәfdaşımızın şәrait

yaratmasını gözlәyirik.

8. Tәrәfdaşımızın davranışlarını tәqlid etmәk meylimizi cilovlayır, olduğumuz kimi davranırıq.

50

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI

ÜNSİYYƏT

51

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

BELƏ ÜNSİYYƏT NİYƏ ÇƏTİNDİR?

Dediyimiz sözlər ünsiyyətimizin yalnız kiçik bir hissəsini təşkil edir. Baxışlarımız, hərəkətlərimiz, səsimizin tonu, söylədiklərimizin fərz edilən mənası – bütün bunlar cümlələrdə birləşdirdiyimiz isim, feil və sifətlərdən daha çox mesaj ötürür.

Buna görə də "özümüzünkülər"in arasında daha rahat oluruq, bir-birimizin bədən dilini, qeyri-verbal siqnalları, yumorun/kədərin/ironiyanın sətiraltı mənalarını asanlıqla "oxuya" və

başa düşə bilirik. Qarşı tərəfin də bizim mesajlarımızı aydın və dəqiq başa düşdüyünə

əmin oluruq. Öz mədəniyyətimiz daxilində ünsiyyət ikinci xarakterimizə çevrilib.

Mədəniyyət şokuna aid çalışma

● Qələminizi götürün və bir kağıza imza atın. Sonra bunu daha beş dəfə təkrar edin.

Rahat və asandır.

● İndi isə qələmi digər əlinizə götürün və imza atın. Yöndəmsizmi alınır? Streslidirmi?

Heç də sizin imzanıza oxşamırmı?

Əcnəbi mədəniyyət daxilində işləmək, xüsusilə ünsiyyət qurmaq da belədir!

52

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

ƏSAS PRİNSİPLƏR

Bu bölmədə aşağıdakı sualları cavablandıracağıq:

Fikri necə

Qarşı tərəfi necə

Müsbət təəssüratı

çatdrımalı?

inandırmalı?

necə yaratmalı?

Yuxarıda sadalananlar yerli müştəri, təchizatçı və ya investorla doğma dilimizdə tanış

mövzular haqqında danışarkən bizi ən çox narahat edən məsələlərdir. Bəs biznes tərəfdaşı başqa ölkə və ya qitədə olduqda bu prinsiplər dəyişirmi? Sözsüz.

● Bəzən bu prinsiplər daha da gücləndirilir. Məsələn, təqdimat zamanı ara-sıra pauza vermək, mesajın auditoriyaya "çatması"na şərait yaratmaq lazımdır. Venesuelalılarla ingiliscə danışırsınızsa, daha tez-tez və daha uzun pauzalar verməlisiniz!

● Bəzən isə prinsiplər dəyişdirilir. Skandinaviya ölkələrində çox gülümsəmək qeyri-səmimilik kimi qəbul edilə bilər; Yaponiyada bu hal "kütlə arasında çəkingənlik"

əlaməti hesab edilir; Rusiyada isə bir az ağıldankəm olduğunuzu düşünə bilərlər.

53

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

FİKRİ NECƏ ÇATDIRMALI? (1)

Mürəkkəb bir tarixi təsadüf nəticəsində ingilis dili hazırda beynəlxalq biznes dilidir.

İştirakçılardan heç biri ingilis dili daşıyıcısı olmasa belə, beynəlxalq səviyyədə bütün konfrans, ticarət danışıqları və videobağlantılar zamanı ingilis dilindən istifadə olunur.

"Bilirsinizmi, ingilis dili britaniyalılara

mәxsus deyil".

Türkiyәli beynәlxalq ticarәtçi

Əslində, ingilis dilinin xüsusi bir üstünlüyü yoxdur.

Zəngin leksikonu onun gözəl bir poeziya dilinə çevirir,

danışıqlar aparmaq, strategiya hazırlamaq üçün isə

esperanto dili də kifayət qədər uyğun variantdır. Hazırda

ingilis dilinin yeni forması – "qlobal ingilis dili" də

istifadə edilir: “poeziya dili” qədər zərif və mükəmməl

olmasa da, mədəniyəytlərarası ünsiyyət üçün daha

effektivdir.

54

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

FİKRİ NECƏ ÇATDIRMALI? (2)

DİLİNİZİ UYĞUNLAŞDIRIN

"Qlobal ingilis dili" tövsiyəmiz ingilis dilinin daşıyıcılarına ünvanlanıb (əslində, bu tövsiyəmizi şimal-qərbi avropalıların ingilis dilini mükəmməl səviyyədə bilən və onu əcnəbi dil kimi qəbul etməyən qisminə də aid edə bilərik).

Çox güman ki, məktəbdə sizə əcnəbi dil tədris olunub, lakin 16 və ya 18 yaşınızda dil dərslərini artıq boşlamısınız. İndi o dildə nə dərəcədə yaxşı danışa bilərsiniz? Fransız dilində

satış barədə danışıqlar apara, alman dilində təlim seminarı keçə bilərsinizmi?

Buna görə də heç vaxt unutmayın ki, sizinlə ingilis dilində danışan əcnəbi biznes tərəfdaşınız bu dilin öyrənilməsinə və təcrübədə tətbiqinə illərini sərf edib. Onun zəhmətinə

və üzləşdiyi məhdudiyyətlərə hörmətlə yanaşın.

İlk görüşdə qarşı tərəfin ingilis dilində nə dərəcədə yaxşı danışmasına diqqət yetirin, axıcı və sürətlidirmi? Söz ehtiyatı genişdirmi, idiomlardan məharətlə istifadə edə bilirmi?

Bu halda, sadəcə, aydın danışmalı, vulqar və loru sözlərdən istifadə etməməlisiniz.

Uzun pauzalar verir və ya tez-tez qrammatik səhvlərmi edir? İdomları yerli-yersizmi işlədir?

Bu halda, bir az güzəştə getməyi bacarmalısınız.

55

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

FİKRİ NECƏ ÇATDIRMALI? (3)

ARAMLA DANIŞIN

Bu... o... demək... deyil... ki... hər... sözdən... sonra... pauza... verməli... robot... kimi...

monoton... danışmalı... hər... he-ca-nı... ay-dın... tə-ləf-füz... et-mə-li-si-niz.

Bu hal "dodaqlarımı oxu" sindromu kimi tanınır və hədsiz təkəbbür əlaməti olaraq qəbul edilir: “Səninlə belə danışıram, çünki o qədər də ağıllı olmadığını düşünürəm”.

Bu işin düzgün qaydası belədir: insanlar yad dildə bir neçə sözə qulaq asdıqdan sonra...

həmin sözlərin mənasını ayırd etmək üçün... bir az fasiləyə ehtiyac duyurlar – əslində, məsələnin bu tərəfini başa düşmək lazımdır.

Təbii ki, kağız üzərindəki mətndə nöqtə, vergül, iki nöqtə və s. durğu işarələrindən istifadə

edilməsində də məqsəd məhz bundan ibarətdir: onlar mətni zehnimizdə insanların təbii olaraq "nəfəs dərmə intervalı"na uyğun şəkildə hissələrə ayırmağa kömək edir.

Hamımız ingilis dilində sürətlə və anlaşılmaz danışan insanlarla qarşılaşmışıq və onlara uzun müddət qulaq asmağın necə yorucu olduğunu bilirik. Belə bir situasiyada ingilis dilinə xarici dil olaraq qulaq asan əcnəbinin halını özünüz təsəvvür edin.

56

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

FİKRİ NECƏ ÇATDIRMALI? (4)

SƏS TONUNUZ RƏNGARƏNG OLSUN

...və bu yolla, ƏSAS sözləri daha ucadan ...söyləməklə, səs tonunuzun ifadələrin mənasına uyğun olaraq... qalxıb-enmәsini tənzimləməklə...

qarşı tərəfin sizi başa düşməsinə

...KÖMƏK edə bilərsiniz.

Bütün Avropa dilləri arasında ingilis dili

yeganə dildir ki, “sözlərin musiqisi”, yəni

vurğu və intonasiya onların mənasının

çatdırılmasında böyük rol oynayır.

57

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

FİKRİ NECƏ ÇATDIRMALI? (5)

ÇALIŞMA: TEMP VƏ İNTONASİYANI MƏŞQ EDİN

Təsəvvür edin ki, aşağıdakı mətni qeyri-dil daşıyıcılarına söyləməlisiniz. Durğu işarələrini əlavə etməklə yanaşı, pauza edəcəyiniz hissələri ilə, vurğulayacağınız hecaları bu işarə

ilə: , səsinizin qalxıb enəcəyi yerləri bu cür oxlarla: göstərin. Sonra mətn parçasını ucadan oxuyun və yaxşı olar ki, səhvlərinizi müəyyən edə bilmək üçün səsinizi lentə yazıb sonra dinləyəsiniz:

hər kəsi salamlayıram bu gün burada bu qədər tanış simanı görmək məni sevindirir və bu axşam ziyafət süfrəsi arxasında yeni dostlar qazanacağım üçün çox həyəcanlıyam indi isə bu günün iş proqramı ilə bağlı sizi məlumatlandırmaq üçün sözü Pakoya verməzdən əvvəl istərdim ki bir neçə dəqiqə vaxt ayırıb hər birinizin toplantıya necə töhfə verə biləcəyinizi müzakirələrdən maksimum faydanı necə əldə biləcəyinizi izah edim sizcə də yaxşı fikir deyilmi

58

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

FİKRİ NECƏ ÇATDIRMALI? (6)

ƏSAS FİKİRLƏRİ 3 DƏFƏ TƏKRARLAYIN

Yaxud daha sadə dillə desək, əsas fikirləri eyni şəkildə deyil, bir qədər fərqli formalarda 3 dəfə təkrarlayaraq dediklərinizin başa düşülməsi üçün dinləyicilərinizə 3 şans verin:

"Satış, tәәssüf ki, keçәn ilin eyni rübü ilә müqayisәdә bir az aşağıdır... Bir il әvvәlki uğurlarımızla müqayisәdә, bu nәticәlәr mәyusedicidir... Yay dövrü üzrә planlaşdırılmış gәlirdә bu 5 %-lik kәsir müәyyәn mәnada uğursuzluqdur”.

YAXUD

“Onun hәr cәhәtdәn bu işә uyğun olduğunu düşünürәm... Lazımi kvalifikasiyaya, әlaqәlәrә vә

tәcrübәyә malikdir... O, nәzәrdәn keçirdiyimiz bütün namizәdlәrdәn seçilir”.

Beynəlxalq arenada insanlar bu yanaşmadan çox məmnundurlar. Qeyri-dil daşıyıcılarının beynində bu proses belə gedir:

1. "Nədən danışdığını bilirəm". 2. "Hə! İndi başa düşürəm!" 3. "Əla! Təsdiqləməyi yaxşı oldu".

59

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

FİKRİ NECƏ ÇATDIRMALI? (7)

YOL BOYUNCA MARŞRUT XƏRİTƏLƏRİ VƏ

NİŞANLARDAN İSTİFADƏ EDİN

Qəfil sürprizlər çaşqınlıq yarada bilər. İngilis dilini məhdud səviyyədə bilən əcnəbi ilə söhbət zamanı onu əvvəlcədən hazırlamaqla dediklərinizi anlamasına kömək edə bilərsiniz:

"Toplantıda 4 mәsәlә barәdә danışacağıq: nasosun enerji sәrfiyyatı, texniki sazlama xәrclәri, material ehtiyatları (ehtiyat hissәlәri) vә amortizasiya müddәti".

Daha sonra “istiqaməti dəyişən” zaman bunu aydın ifadə edin:

“Mәncә, enerji mәsәlәsi ilә bağlı hәr şeyi aydınlaşdırdıq. İndi texniki sazlama müqavilәsinә

keçә bilәrik?.. Texniki sazlama barәdә bu qәdәr... әgәr başqa sualınız yoxdursa, icazәnizlә, ehtiyat hissәlәri ilә bağlı narahatlıq doğuran bir neçә mәqama toxunmaq istәyirәm...

Belәliklә, ehtiyat hissәlәri mәsәlәsini dә hәll etdik, indi isә keçәk amortizasiyaya..."

60

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

FİKRİ NECƏ ÇATDIRMALI? (8)

FİKRİNİZİ "TƏSDİQLƏTDİRİN"

Fikrinizi çatdıra bildiyinizə əmin

"Ümid edirәm, bu ana qәdәr fikrimi aydın ifadә edә bilmişәm. Mümkünsә, olmaq üçün söhbət əsnasında

başa düşdüklәrinizi tәkrar edә bilәrsinizmi? Bu yolla, sonradan yarana ara-sıra belə deyin:

bilәcәk problemlәrin qarşısını almış olarıq".

Britaniyalılar üçün bu üsul cansıxıcı və ya xırdaçı yanaşma təsiri bağışlaya bilər, amma düzgün anlaşılmanın bu cür “ikitərəfli təsdiqlənməsi” dil baryerini aşmağa çalışan hər kəsi məmnun edər, beləliklə də, baha başa gələcək və ya arzuolunmaz nəticələr törədəcək dolaşıqlığın qarşısı alınar.

BAŞA DÜŞÜRSÜNÜZ?

BAŞA DÜŞDÜM!

ӘLA!

61

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

FİKRİ NECƏ ÇATDIRMALI? (9)

ADLAR? TEXNİKİ DETALLAR? RƏQƏMLƏR? ONLARI YAZIN!

Nə qədər fransız "J" və "G", "I" və "E" hərflərini səhv salır?

İngilis dilində "çəpəki xətt" mənasını bildirən 3 sözdən hansını istifadə etməlisiniz: "stroke", "slash", yoxsa "oblique"?

Telefon nömrənizi italyansayağı söyləyə bilərsinizmi?

"Million", "billion" və "milliard" arasındakı fərq nədən ibarətdir? Hansı dillərdə onluq kəsrlərdə vergül, hansı

dillərdə nöqtə istifadə edilir? Adətən, “24 saat

formatı”ndanmı istifadə edirsiniz?

Sonradan peşman olmaqdansa, işinizi ehtiyatlı tutun:

əlinizin altındakı vasitələrdən – kompüterdən, ofis

lövhəsindən və ya restorandasınızsa, menyu

vərəqindən istifadə edin və çaşqınlığa səbəb

olacaq belə detalları yazın.

62

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

FİKRİ NECƏ ÇATDIRMALI? (10)

ZAMAN MƏSƏLƏSİNDƏ DİQQƏTLİ OLUN

İngilis dilində zaman formaları çaşdırıcıdır: "etdim", "etmişəm", "etməkdəyəm", "o, sabah gəlir", "o, sabah gələr", "o, sabah gələcək". Bəs buna nə deyəsən: "If I hadn’t known you’d never done this before, I would have

thought you’d been doing it all your life!"

(Əvvəllər bunu heç vaxt etməmiş olduğunu

bilməsəydim, ömür boyu bu işlə məşğul

olmuş olduğunu düşünərdim). Və "since,

from, to, until, by, yet, just, already, still,

ever, always" və s. Dil daşıyıcıları

olaraq, biz bütün bunları uşaqlıqdan

mənimsəyirik və ingilis dilini yalnız

məktəbdə öyrənənlər üçün bütün

bunların nə qədər çətin olduğunu

yetərincə başa düşmürük. Odur ki,

təyin edilən vaxtları bir daha

dəqiqləşdirin.

63

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

FİKRİ NECƏ ÇATDIRMALI? (11)

EYNİ ANDA BİR NEÇƏ İNKARDAN, NATAMAM İFADƏLƏRDƏN VƏ

İRONİYADAN İSTİFADƏ ETMƏYİN

Belə deməyin: Belə desəniz, yaxşı olar:

"Mәn demirәm ki, onun etiraz

"Әlbәttә,

etmәsi mümkün deyil..."

razılaşmaya bilәr..."

“O! “Margaux 64”...

“Heç dә pis şәrab deyil".

Möhtәşәm!"

"Demәliyәm ki, çox ağıllı

"Nә qәdәr ağılsız

bir hәrәkәtdir!" (ironiya)

bir addımdır!"

64

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

FİKRİ NECƏ ÇATDIRMALI? (12)

"SAXTA DOSTLAR"DAN UZAQ OLUN

İngilis dili hibrid dildir – bir az kelt, bir az saks, bir az da latın dilindən qidalanıb. İngilis dilinə

başqa dillərdən daxil olan alınma sözlərin mənaları bəzən müəyyən dəyişikliyə uğrayıb.

Beləliklə, ingilis dilində bu və ya digər sözün "düzgün" qəbul edilmiş mənası həmin sözün alındığı dildəki, həmçinin keçdiyi başqa dillərdəki mənasından fərqlənir.

İndicə bir alman həmkarımdan belə bir məzmunda e-məktub aldım: “Konfransda iştirak edəcək nümayəndələrin sayı 20 nəfər, yekunda isə 25 nəfər olacaq” (“There will be 20

delegates at the conference, eventually 25”). Alman dilində “eventualisch” sözü “ola bilsin ki” və ya “bəlkə də” deməkdir – eynilə fransız dilindəki "eventuellement" və ya italyan dilindəki "eventualmente" sözü kimi. Bu sözlərin hər biri latın dilindəki orijinal mənasına daha yaxındır.

Məsələ burasındadır ki, həmkarımın bu sözdən hansı mənada istifadə etdiyinə əmin ola bilmirəm: alman dilindəki mənasına görə, bu mesaj "ola bilər ki, əlavə 5 nəfər də gəlsin"

deməkdir, normal ingilis dilində isə "5 nümayəndə də eyni həftə ərzində daha sonra gələcək" anlamını verir. Dəqiqləşdirməli olacağam...

65

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

FİKRİ NECƏ ÇATDIRMALI? (13)

TEZ-TEZ RAST GƏLDİYİMİZ "SAXTA DOSTLAR"

Klassik nümunələr aşağıdakılardır. Sol sütundakılar sizin qarşı tərəfdən eşidə biləcəyiniz ifadələrdir: əgər ingilis dilini 100 % mükəmməl səviyyədə bilmirsə, çox güman ki, sağ

sütunda yazılanları deməyə çalışır.

Qlobal ingilis dili

Ehtimal edilən məna

We’ll solve the problem eventually.

Bəxtimiz gətirsə, problemi həll edəcəyik.

Actually, it’s running at a profit.

Hal-hazırda müəssisə mənfəətlə işləyir.

Apparently the figures have been verified.

Aydındır ki, rəqəmlər yoxlanılıb.

This product is definitely not available.

Bu məhsul bir də heç vaxt əlimizdə olmayacaq.

We must control our expenditure.

Xərclərimizə nəzarət etməliyik.

They have not realised the target.

Onlar hədəfə nail olmayıblar.

Who furnished the transport?

Nəqliyyat vasitəsini kim təmin etdi?

She invited me to lunch.

Naharı o ödədi.

It’s a very important benefit.

Çox böyük bir mənfəətdir.

This is a great hotel.

Bu, böyük bir hoteldir.

I don’t understand the issue.

Nəitcəni başa düşmürəm.

What do you mean?

Fikriniz nədən ibarətdir?

66

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

QARŞI TƏRƏFİ NECƏ İNANDIRMALI? (1)

Başqalarını inandırmaq qaydaları qədim dövrlərdən bəri mövcud olub – ən azı, Aristotel, Siseron və Kvinitilianın ritorika qaydalarını müəyyən etdikləri dövrdən bəri.

Yəqin ki, oxucuların çoxu təqdimat texnikası, danışıqlar aparmaq üzrə bacarıqlar, qətiyyətlilik mövzularında təlimlərdə iştirak ediblər. Effektiv rəhbərlər məlumatların ötürülməsi üzrə alətlərə önəm verirlər.

Növbəti səhifələrdə bu alətlərdən niyə yalnız bəzilərinin mədəniyyətlərarası ünsiyyətdə

xüsusilə faydalı olduğunu öyrənəcəyik.

67

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

QARŞI TƏRƏFİ NECƏ İNANDIRMALI? (2)

XOŞ NİYYƏTİNİZİ DƏQİQ VƏ AYDIN İFADƏ EDİN

Öz mədəniyyətimiz daxilində qarşı tərəfdə müsbət təəssürat yaradarkən bu təəssüratı bir çox qeyri-verbal (sözlərlə ifadə edilməyən) siqnallar – baxış, mimika, səs tonu, jestlər, temp, dildən istifadə şəkli və maneralar vasitəsilə formalaşdırırıq.

Mədəniyyətlər arasındakı fərqlər nəticəsində bu siqnallar təhrif olunur. Heç bir tərəf digərinin sözsüz siqnallarını dəqiq başa düşə bilmir. Bu hal, sadəcə, "xətdə yaranmış küy"

təsiri bağışlayır. Odur ki, qarşı tərəfin etibarını elə əvvəldən qazanmağın yeganə yolu fikirlərinizi birbaşa və aydın ifadə etməkdir:

"Bu gün bizimlә görüşә vaxt ayırdığınız çox tәşәkkür edirik; bu bizim üçün çox şey ifadә edir.

Birlikdә görәcәyimiz işlәr barәdә әtraflı düşünmüşük vә әlbәttә ki, sizi vә әmәkdaşlarınızı tezliklә

daha yaxından tanımaq istәrdik. Bu әmәkdaşlıq hәr iki tәrәf üçün әla bir fürsәtdir".

Heç də xoş olmayan faktlarla üzləşməli və ya çətin qərarlar qəbul etməli olacağınızı bilsəniz belə, yaxşı olar ki, elə əvvəldən pozitiv ab-hava yaradasınız.

68

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

QARŞI TƏRƏFİ NECƏ İNANDIRMALI? (3)

VİZUAL VASİTƏLƏRDƏN İSTİFADƏ EDİN – AMMA EHTİYATLA

Vizual vasitələr və ya təsvirlər vacibdir, çünki fikirləri dilin “emalı”na məruz qoymadan birbaşa insan zehninə daşıyır. İfadə etmək istədiyiniz mənanı aydınlaşdırmaq və əcnəbi tərəfdaşınızın zehninə yeritmək üçün rəsm, diaqram, fotoşəkil və ya cızma-qaralardan istifadə edin.

Simvolik mənalarla bağlı ehtiyatlı davranın! Məsələn, aslan əhliləşdirilməsi təhlükəli olan bir yırtıcıdır, yoxsa milli qürurun rəmzi? Müsəlman ölkələrdə donuz formalı daxıllardan istifadə

olunmur, bu yerlərdə donuz murdar məxluq hesab edilir. Bütün mədəniyyətlər “X” işarəsini

“XEYR”, “✓” işarəsini “BƏLİ” kimi qəbul etmir. Həlledici əhəmiyyət daşıyan təqdimat və ya tədbir keçirəcəksinizsə, yerli mütəxəssisə və/və ya simvollar ensiklopediyasına müraciət edin.

Metafora, bənzətmə və ya aforizmlərdən istifadə edərkən də çox diqqətli olun. İsa Məsih:

"Mənimlə gəlin, sizi insanların balıqçısı edəcəyəm", – deyəndə o, balıqçılarla danışırdı. Sözlü obrazlarınız dinləyicilərə tanış olmalıdır, əks halda, bu onlarda, sadəcə, narahatlıq və ya çaşqınlıq yarada bilər.

Cem və yağ-çörəyi, karusel və roller-kosteri, “Çelsi” və “Arsenal”ı, əyalət keşişlərini, kilt və

tartanı unudun. Qarşı tərəfin mədəniyyətinə uyğun ekvivalentlər seçməyə çalışın.

69

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

QARŞI TƏRƏFİ NECƏ İNANDIRMALI? (4)

AYDIN ARQUMENT STRUKTURUNDAN İSTİFADƏ EDİN

● Aralıq dənizi ölkələri induktiv arqumentə meyillidirlər: "Cavab budur, çünki a...b...c..."

Şövqlüdürlər.

● Ərəblərin/asiyalıların arqumentləri daha dolayı səciyyə daşıyır, onlar təklifi birbaşa irəli sürməkdən çəkinirlər. Ehtiramlıdırlar.

● Şimal-qərbi Avropa/şimali Amerika ölkələrində təkliflər deduktiv modelə əsaslanır:

“Faktlar göstərir ki, ən yaxşı fəaliyyət istiqaməti budur”. Rasionaldırlar.

Rasional yanaşma, ən azından, biznes məqsədləri üçün ən keçərli variantdır. Bütün mədəniyyətlərdə qərar qəbul edən şəxslər, bir qayda olaraq, faktlara və məntiqə

əsaslanırlar. Bu strukturu sınayın:

1. Fikirlərinizi əsaslandırmaq üçün lazım olan bütün məlumatlar da daxil olmaqla, MÖVQEYİNİZİ aydın bəyan edin.

2. PROBLEMİ qısaca təsvir edin – qərarın qəbul edilməsinin səbəbi nədən ibarətdir?

3. Bütün real variantlar da daxil olmaqla, problemlərin həlli İMKANLARINI ümumi şəkildə

izah edin.

4. Kifayət qədər cəlbedici olmayan alternativləri kənarlaşdıraraq TƏKLİFİNİZİ aydın şəkildə

70

və qətiyyətlə irəli sürün.

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

QARŞI TƏRƏFİ NECƏ İNANDIRMALI? (5)

EMPATİYA VƏ ORTAQ BAXIŞI HİSS ETDİRİN (BİZ = SƏN + MƏN)

C.F. Kennediyə aid olan ən gözəl sitatlardan biri Soyuq müharibə zamanı qərbi Berlin sakinləri ilə şəxsi empatiyanı ifadə edən "Ich bin ein Berliner" sözləridir. Aristotel deyirdi ki, məntiq qarşı tərəfi inandırma mexanizminin yalnız bir hissəsidir... və bu o deməkdir ki, dinləyicilərə aşağıdakıları söyləmək də eyni dərəcədə vacibdir...

● "BU MƏSƏLƏYƏ SİZİN NÖQTEYİ-NƏZƏRİNİZDƏN YANAŞA BİLİRƏM"

... və bu o deməkdir ki...

● "BU MƏSƏLƏ ÜZƏRİNDƏ BİRLİKDƏ ÇALIŞACAĞIQ".

Əcnəbi biznes tərəfdaşınıza onunla eyni fikirləri bölüşmək üçün əlinizdən gələni etdiyinizi göstərin. Onun dilində bir neçə sözdən istifadə edin (“sağ olun”; “sabahınız xeyir”;

“hələlik!”); bütün adları düzgün tələffüz etməyə çalışın; restoranda yerli mətbəxdən yemək seçin; yerli tarix və ənənələrə maraq nümayiş etdirin.

Baş ofisin nümayəndəsi olaraq xarici filiala baş çəkirsinizsə, "BİZ – baş ofisdəkilər – burada SİZİN daha çox işləməli olduğunuzu düşünürük" demək əvəzinə: "SİZ və MƏN həll yolu tapa bilsək, baş ofisə qayıdanda ONLARA hər şeyin qaydasında olduğunu söyləyəcəyəm“

cümləsini işlədin.

71

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

MÜSBƏT TƏƏSSÜRATI NECƏ YARATMALI? (1)

QLOBAL MƏDƏNİYYƏTƏ QOŞULUN

Empatiya qurmalı olduğunuzu yazmaqla davranışınızı radikal surətdə dəyişməli olduğunuzu demək istəmirəm. Ruboviyalı həmsöhbətiniz ruboviyalı olmadığınızı çox gözəl bilir (eynilə

əsl berlinlilərin Kennedinin berlinli olmadığını bildiyi kimi). Buna görə də Ruboviya tərzini təqlid etməyə başlasanız, qarşı tərəfin özünü narahat hiss etməsinə səbəb olarsınız. Dik Van Daykı əsl londonlu və ya Piter Sellersi bir fransız kimi təsəvvür edə bilirsinizmi?

ÖZÜNÜZ OLUN.

Orta yol var: qlobal mədəniyyət. Mədəniyyətinizin ifrat elementlərini bir kənara qoyun, asan ünsiyyət qurulan effektiv bir biznes tərəfdaşı kimi davranın.

İFRATA VARMAYIN, VƏZİYYƏTƏ UYĞUNLAŞIN.

Qlobal mədəniyyəti beynəlxalq hava limanının biznes-sinif gözləmə zalında müşahidə

etmək mümkündür. Amerikalı yenə də bariz amerikalıdır, ruslar tamamilə fərqlənirlər, amma zərif davranış nöqteyi-nəzərindən heç kəs bir-birindən fərqlənmir: səssiz bir razılıq hökm sürür. Dil isə qlobal ingilis dilidir (kitabın fərqli bölmələrinə baxın).

72

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

DÜZGÜN TƏƏSSÜRATI NECƏ YARATMALI (2)

GÖRÜNÜŞÜNÜZƏ VƏ DAVRANIŞINIZA FİKİR VERİN

● Geyim: hörmət əlaməti olaraq, hər zaman qarşı tərəfdən bir qədər daha rəsmi tərzdə geyinin.

● Gözlər: səmimiyyət yaratmağa kifayət edəcək qədər göz təması qurun, lakin ifrata varmayın. Yerli vərdişə uyğun hərəkət edin.

● Davranış: rəsmi tədbirlərdə səbirli olun, müşahidə edin və

əməl edin (xüsusilə masa arxasında davranış qaydalarına).

Bilmədiyinizi soruşmaqdan çəkinməyin!

● Qamət, üz ifadəsi, səs: özünüz olun; bütün gününüzü rola girməklə keçirə bilməzsiniz.

73

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

MÜSBƏT TƏƏSSÜRATI NECƏ YARATMALI? (3)

NƏZAKƏT QAYDALARINI ÖYRƏNİN

Qarşı tərəfə məxsus bir çox davranış qaydaları çox tez nəzərinizə çarpacaq: yaponların vizit kartlarıni necə ehtiyatla paylaşması; fransızların hər səhər ofisdə əlsıxma vərdişi və s.

Bunlara uyğunlaşmaq asandır və uyğunlaşmalısınız.

Qlobal nəzakət qaydalarını hotel lobbilərində, beynəlxalq konfranslar zamanı qəhvə

fasilələrində müşahidə etmək olar: heç kim tələsmir, qışqırmır, irəli atılmır, mübahisə etmir, söyüş söymür. Belə bir “zərif fon"da danimarkalılar nisbətən kobud, ispanlar daha nəzakətli görünə bilərlər.

Bəzən bir əcnəbi bilməyərəkdən nisbətən nəzakətsiz davranıb: "Zəhmət olmasa, şəkəri ötürə bilərsinizmi?" əvəzinə, "Şəkəri mənə ötürün" deyə bilər. Bir çox dillərdə nəzakətlilik dərəcəsi feilin "vous" və ya "sie" və ya "lei" formasının istifadəsindən asılı olaraq müəyyən edilir. Adi ingilis dilində “Sizi narahat etdiyimə görə üzr istəyirəm, lütf edib şəkəri mənə

ötürə bilərsinizmi?" kimi cümlələrdən istifadə edirik. Qlobal ingilis dilində isə bunlar bir qədər ədalı və ya dəbdən düşmüş ifadə təsiri bağışlayır.

Xüsusi bir nəzakət əlaməti: gündəliyinizdəki fasilələrin sayını artırın və bütün günü xarici dildə işlədiyinə görə əcnəbi tərəfdaşınızın yaşadığı gərginliyi anladığınızı nümayiş etdirin.

74

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

MÜSBƏT TƏƏSSÜRATI NECƏ YARATMALI? (4)

YUMORDAN İSTİFADƏ EDƏRKƏN EHTİYATLI OLUN

Bu tövsiyəni xüsusi olaraq britaniyalı oxuculara ünvanlayıram.

İnkişaf etmiş istənilən bir ölkənin hər hansı sakinindən sizin “ada mədəniyyəti”nizdə nəyi daha çox bəyəndiklərini soruşsanız, böyük ehtimalla, “yumor hissi” cavabını alacaqsınız.

“Benni Hill”, “Monti Payton” və “Folti qüllələri” telekomediyaları şimali Avropa ölkələrində

hədisz sayda tamaşaçı kütləsi toplamış, Norman Vizdomun köhnə filmləri və “Avtobus-larda” televiziya serialı sovet tamaşaçıları arasında böyük rəğbət qazanmış, “Mister Bin”

bütün dünya telekanallarını “zəbt etməyi” bacarmışdı. Lütfən, nəzərə alın ki, bütün bu komediyalar "incə və ya həssas yumor"dan olduqca uzaqdır...

İngilis yumorunun "ironiya", "sarkazm" və ya "lağa qoymaq" təsiri bağışlayan xüsusiyyətləri əcnəbilərin çoxunu* narahat edir. Britaniya ofislərində "xoşniyyətli" zarafatları tez-tez eşit-mək olar. Heç nəyə həddən artıq ciddi yanaşmadığımızı göstərmək üçün məhsullarımız, layihələrimiz, iş prinsiplərimiz haqqında etinasız zarafatlar edirik. Eyni zarafatı xarici tərəf-daşınızla da etsəniz, onu çaşdıra bilər, yaxud daha da pisi, ədəbsiz, qeyri-səmimi və ya dürüst olmayan bir insan təəssüratı yarada bilərsiniz. Odur ki, belə etməyin.

*Finlərin istisna təşkil etdiyini qeyd etməsəm, olmaz. Finlər çoxdanışan insanlar deyillər, amma danışanda da qarşı tərəfin hədsiz təkəbbürünə cavab olaraq tikanlı zarafat etməkdən əsla çəkinməzlər.

75

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

MÜSBƏT TƏƏSSÜRATI NECƏ YARATMALI? (5)

SUBORDİNASİYA QAYDALARINA ƏMƏL EDİN

Şimal dənizi ölkələri hakimiyyətə münasibətdə "sağlam" mövqe tuturlar. İYERARXİK <<>> DEMOKRATİK şkalası üzrə (səh. 42) britaniyalılar, hollandlar, danimarkalılar, norveçlilər və ya isveçlilərə 5/6 bal vermək olar. MƏZİYYƏT <<>> MÖVQE şkalasında (səh. 43) isə "məziyyət"

meyarı üzrə yüksək qiymət alarlar, çünki insanın rəsmi statusundan, yaşından, təhsilindən və

ya ailə mənşəyindən daha çox, onun enerjisinə və nailiyyətlərinə əhəmiyyət verirlər.

Şimal ölkələrindən şərqə – Almaniyaya və ya cənuba – Fransaya doğru hərəkət etdikcə

mənzərə tədricən dəyişir: Türkiyəyə çatdıqda isə mənzərənin, birmənalı şəkildə, İYERARXİK

meyara tabe olduğunu görə bilərsiniz: burada insanlar bir-birinin MÖVQEYİNİ nəzərə alırlar.

Gənc bir türkün öz dostlarının yanında atasının iradəsinə tabe olması onun adına xələl gətirmir. Afrika və Hindistanın cənubuna və şərqinə doğru irəlilədikcə bir tərəfdə qüdrətli tayfa başçıları, digər tərəfdə isə kasta sistemini görəcək və hər 2 bölgədə peşəkar keyfiyyətlərin və könhə tanışlıqların üstün tutulmasına şahid olacaqsınız. Nəhayət, ABŞ-da cənab Böyük Patron şirkətlərə baş çəkən zaman rəhbər işçilər onu mavi kostyumda qarşılamaqdan çəkinmirlər.

350 kq-lıq qorilla harada yatır? Ürəyi harada istəyirsə, orada. Addımlarınıza fikir verin, tabeliyindəki işçilərin yanında "böyük qorilla"ya yersiz yaxınlıq göstərməyin.

76

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

BEYNƏLXALQ KOMANDA

Çoxmədəniyyətli bir layihə komandasına rəhbərlik edirsinizsə, sadə bir ideal prinsipə

əsaslanırsınız:

● Gəlin mədəniyyət fərqini problemə çevirmədən işimizi yerinə yetirək...

lakin digər tərəfdən də...

● Bir-birimizin mədəniyyətinə maraq göstərək.

Əgər bu baş tutarsa, mədəniyyət problemlərini danışaraq həll etmək, fərqli mədəniyyət tendensiyalarından komandanın xeyrinə istifadə etmək olar.

(Verilənlər bazasına kim nəzarət edir... İnqrid? Beyin fırtınası ilə bağlı toplantını kim aparır...

Antonio? Bizə "bacararıq" yanaşmasını kim aşılayır... Henk?) 77

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

DAVRANIŞ KODEKSİ

Davranış kodeksinin

sonuncu hissəsi –

bu dəfə konkret olaraq

Mədəniyyətlərarası

ünsiyyətlə bağlıdır:

davranış kodeksi

9. Biz dil baryerlәrinin yaratdığı әlavә gәrginliyi anlayır, üstünlüyümüzü nümayiş etdirmәdәn әcnәbi tәrәfdaşımıza güzәştlәr edirik.

10. Baha başa gәlәcәk vә ya arzuolunmaz nәticәlәr törәdәcәk sәhvlәrin qarşısını almaq üçün mühüm mәsәlәlәri müzakirә edәrkәn bir-birimizi başa düşüb-düşmәdiyimizi dәqiqlәşdiririk.

11. Neqativ amillәri aradan qaldırmaq, pozitiv amillәrә şәrait yaratmaq üçün ünsiyyәtimizi әvvәlcәdәn planlaşdırırıq.

12. Sadә, aydın, birbaşa, dürüst vә açıq söhbәt – mәdәniyyәtlәrarası münasibәtlәrdә әn yaxşı ünsiyyәt tәrzidir.

78

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

ARXİV

PRAKTİKİ NÜMUNƏ 5

MƏDƏNİ MƏNŞƏ

Sifarişçi şirkət Koreya konqlomeratının bir müəssisəsidir: istehlakçı və işgüzar bazarlar üçün elektrik məhsulları istehsal edir. Müəssisə e-ticarət, topdansatış və ticarət mərkəzləri vasitəsilə

Avropa bazarında fəaliyyət göstərir. Amerika şirkəti bu müəssisənin məhsullarının satış nöqtə-

lərinə paylaşdırılması üçün proqram təminatı işləyib hazırlayır.

Layihə Brüsseldə həyata keçirilir və sərt keyfiyyət standartlarına, məhdud möhlət və büdcəyə

malikdir. Komanda çoxmillətlidir. Cəmi 6 həftə sonra problemlər başlayır. Puerto-Riko əsilli amerikalı layihə rəhbəri Xayme Rodrigez sözünü birbaşa deməkdən çəkinməyən koreyalı müştərisi ilə görüşür: “Komandanızın daxilində ünsiyyət zəifdir: bəzən eyni sualı iki, hətta üç nəfərdən eşidirik. Koordinasiya düzgün təşkil edilmədiyi üçün vaxtımız boşa gedir. Komanda üzvlərindən biri həmkarlarını intizamsızlıqda və vaxtı idarə edə bilməməkdə günahlandırır”.

Xayme bilir ki, bu şəxs Gerhard Post olmalıdır. Texniki məsələlərdə ona çatan ola bilməz, amma həmkarları arasında sevilmir – layihənin idarə edilməsi üzrə vaxt qrafikinin və keyfiyyət prosedurlarının qatı tərəfdarıdır. Həmkarını çətin vəziyyətdə qoyacağını bilsə belə, hər gün axşam saat 5 tamamda işdən çıxır. (Heç vaxt Almaniyadan başqa yerdə işləməyib.) 79

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

MƏDƏNİYYƏTLƏRARASI ÜNSİYYƏT

PRAKTİKİ NÜMUNƏ 5

ÇALIŞMA

Xayme Gerhardla söhbət etmək qərarına gəlir. O öz təsəvvüründə söhbəti məşq edir.

Gerhard nə deyə bilərdi?

Siyahıdan 3 mümkün variant seçin. Xaymenin mümkün cavabları haqqında düşünün.

1. Nəyə görə başqaları işlərini düzgün təşkil edə bilmədikləri üçün gec saatlara qədər işləməliyəm?

2. Mən ödənişsiz əlavə iş görmək tərəfdarı deyiləm.

3. Bəlkə, iş qrafikimizi pivə içə-içə müzakirə edək.

4. İşə gec gəlib qeybətə, axmaq zarafatlara vaxt itirənlər komanda ruhuna mənfi təsir göstərirlər.

5. Bu insanlara nə olub: şikayətləri varsa, niyə gəlib özümə demirlər?

6. Dəyişkən qrafikə uyğunlaşmaq haqqında danışanlar çox vaxt tənbəllik və səmərəsizliyi ört-basdır etməyə çalışırlar.

7. Müştəri səhv edir; birlikdə çox yaxşı işləyirik.

8. Haqlısınız, üzr istəyirəm! Əslində, bütün bunlara bir az sakit reaksiya verməyi öyrənməliyəm.

80

.

də, o bu kitabda indiyə qədər öyrəndiyimiz istənilən üsuldan istifadə edə bilər ablarına gəldik

1, 4 və 6. Xaymenin cav

ab:

Cav

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ

MƏDƏNİYYƏT

81

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

BİZİM YANAŞMAMIZ

Unutmayın ki, hər şey nisbidir: ruslar mütləq mənada sentimental deyillər, amma sözsüz ki, məsələn, fransızəsilli isveçlilərlə müqayisədə, daha sentimentaldırlar. Odur ki, ruslar

“EMOSİONAL” meyarı üzrə 1 bal alarlar (səh. 40). Heç də bütün amerikanların tamamilə "iş

vurğunu" olduqlarını deyə bilmərik, lakin orta statistik bir amerikalı rəhbər (“İCRA ETMƏK VƏ

ÖLÇMƏK” – səh. 35), heç şübhəsiz, məsələn, norveçli həmkarından (“VAR OLMAQ VƏ HİSS

ETMƏK” – səh. 35) daha çox işləyir. Bəs müqayisə standartımız (və ya etalonumuz) nədir?

Oxucularımızın çoxunun şimal-qərbi Avropa sakini olduğunu fərz edərək bu fəsildə bir neçə

mədəniyyəti məhz bu bölgədəki ölkələrin mədəniyyəti ilə müqayisə edirik. Bu o demək deyil ki, şimal-qərbi Avropada hər şey düzgün, digər bölgələrdə isə normadan kənardır. Bu bölgə, əsasən, müqayisə apara biləcəyimiz bir standart rolunu oynayacaq: göstərici vərəqəsində

çinlilərə "TAYFAYA SƏDAQƏT" meyarı üzrə yüksək bal veririksə (səh. 33), bu o deməkdir ki, almanlar, danimarkalılar və ya britaniyalılarla müqayisədə, bu xüsusiyyətə daha çox meyilli olduqlarını nəzərdə tuturuq.

Fərqli mədəniyyətə aid olan hər bir qrup belə məhdud şərtlərlə düzgün qiymətləndirilmə-

yəcək qədər geniş və mürəkkəbdir. Şimali Amerika: şərq sahili/qərb sahli/"kiçik şəhərlər"?

Latın Avropası: Madrid/ Neapol/Provansın qəsəbələri? Hər bir halda, əsas diqqət işgüzar 82

münasibətlər zamanı ünsiyyətə təsir edə biləcək mədəniyyət amillərinə yönəlir.

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

GÖZLƏNTİLƏR VƏ DAVRANIŞ

İngilis cəmiyyətində orta sinfə məxsus bir mühitdə axşamüstü saat 6-da baş tutacaq içki məclisinə dəvət olunursunuzsa, bir sıra gözləntiləriniz yaranır: hər kəs əlində qədəh ayaq üstə söhbət edə-edə vaxt keçirəcək. Bir əlinizlə yeyə biləcəyiniz qəlyanaltılar ola bilər, amma əsas məsələ budur ki, saat 8 olmamış məclisi tərk edir və şam yeməyi üçün başqa yerə gedirsiniz. Davranışınıza gəldikdə isə, hər hansı bir qonaqla uzun-uzadı söhbət etməmək, ziddiyyətli və ya emosional mövzulardan uzaq olmaq yazılmamış qaydalardır.

İçki məclisi Moskva ətrafındakı bir “daça” da, yaxud Cenevrədə

sahilyanı restoranda olsaydı, gözləntiləriniz və

davranışınız necə fərqlənərdi?

Hər bir mədəniyyətlə bağlı bir neçə məsləhət

verməyə ümid edirik: bu və ya digər mədəniyyət

üzrə öz nümunənizi (modelinizi) yaratmağınız

üçün çevik bir başlanğıc ola bilər.

"Nəyə fikir verməliyəm? Davranışımda nəyisə qarşı

tərəfin mədəniyyətinə uyğunlaşdırmalıyammı?"

83

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

ŞİMAL-QƏRBİ AVROPA

ƏSAS NÜMUNƏ – STANDART

Standartın əsasını E.Hollun müəyyən etdiyi əksliklər təşkil edir (bax: səh. 21):

● MONOXRON və POLİXRON MƏDƏNİYYƏT

● YÜKSƏK KONTEKSTLİ və AŞAĞI KONTEKSTLİ MƏDƏNİYYƏT

Şimal-qərbi Avropada, əsasən monoxron və yüksək konteksli mədəniyyət hökm sürür. Bu regionun insanları vaxtı düzgün idarə etməyi bacarırlar (Mədəniyyət göstəriciləri vərəqəmizdə

"VAXT MƏHDUDİYYƏTİ" və "BİRTAPŞIRIQLILIQ" meyarları); onlar birbaşa mətləbə keçməyi, hər şeyi aydın izah etməyi, işləri vaxtında yerinə yetirməyi sevirlər (göstərici vərəqəsində

"PRAQMATİK ", "TAPŞIRIQ" və "BƏYANAT" meyarları). Yarımçıq iş proqramları, dolayı söhbətlər, çatışmayan təfərrüatlar onları narahat edir.

Region üçün xarakterik olan başqa dəyərlər bunlardır: "itaətkar" deyil, "QƏTİYYƏTLİ"; "ümumi mənzərə" deyil, "SÜRƏTLİ NƏTİCƏ", "ünsiyyətli/rahat" deyil, "ÜNSİYYƏTSİZ/QAPALI"; "şəraitə

görə davranan" deyil, "QANUNÇU"; emosional deyil, "TƏMKİNLİ". Şimal-qərbi Avropada insanların çoxu bu cür dəyərlərlə işləməyin yeganə effektiv iş qaydası olduğunu düşünür.

84

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

ŞİMAL-QƏRBİ AVROPA

MESAJLARIN ÖTÜRÜLMƏSİ

Tarixən müəyyən münaqişələr (almanlar və hollandlar, isveçlilər və norveçlilər arasında) yaşansa da, bu bölgədə, əsas etibarilə, lüteran məzhəbinə mənsub və pivə içməyi sevən xalqlar üstünlük təşkil edir.

Etməməlisiniz:

● qarşı tərəfi həddən artıq tərifləmək;

● tuta bilməyəcəyiniz vəd vermək;

● emosiyalarınızın qərarınıza təsir etdiyini etiraf etmək;

● qarşı tərəflə "təmas məsafəsi"ni qorumamaq – qucaqlaşma, dizlərin bir-birinə

toxunması və s.;

● həddən çox qaydanı pozmaq.

Etməlisiniz:

● keyfiyyəti, xüsusilə də etibarlılığı vurğulamaq;

● texniki spesifikasiyaları tam şəkildə hazır etmək;

● vaxt qrafikinə əməl etmək;

● məhdud zaman çərçivəsində ölçülə bilən faydaları müəyyən etmək;

● riskə meyillilikdənsə, ətraflı planlaşdırmaya üstünlük vermək.

85

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

LATIN AVROPASI (VƏ CƏNUBİ AMERİKA)

Lüteranlıq və pivədən katolisizm və şəraba qədər, həmçinin zeytun yağı, günəşli hava, ailəliklə axşam gəzintiləri – bütün bunlar Aralıq dənizi mədəniyyətinin cəlbedici simvollarıdır. Müvafiq göstərici vərəqəsi:

“VAXT SƏRBƏSTLİYİ”, “ÇOXTAPŞIRIQLILIQ”, “NƏZƏRİ”, “QARŞILIQLI MÜNASİBƏT”, “TƏKLİF”, “ÜMUMİ

MƏNZƏRƏ”, “ŞƏRAİTƏ GÖRƏ DAVRANAN”, “EMOSİONAL”. Şimal-qərbi Avropadan bu yerlərə işgüzar səfərə gələnlər gözləntilərini aşağıdakılara uyğunlaşdırmalıdırlar:

● VAXT SƏRBƏSTLİYİ: iş tələsmədən görülür. Status – həyatı yaşamaq məharəti ilə ölçülür, iş isə onun yalnız bir hissəsidir. Bu sizə qəribə gəlməsin, əslində, qəribə olan – protestant iş etikasının və sənaye inqilabının lokallaşdırılmış məhsulu olan şimal-qərbi avropalıdır. Aralıq dənizi ölkələrinin sakinləri (həmçinin braziliyalı və meksikalılar) malik olduqları zamanı bütöv bir təcrübə halında – dolu-dolu yaşayırlar. Cənnətə hazırlıq, təbii ki, bütün vaxtını ofis binasında keçirmək demək deyil.

● ÇOXTAPŞIRIQLILIQ: bu bölgənin xalqları intellektlərini eyni anda bir neçə iş görmək bacarıqları ilə nümayiş

etdirirlər. Sizi qonaq edən bir ispan və ya italyan

eyni vaxt ərzində həm sənədləri imzalayır, həm qəhvə

sifariş verir, həm kefinizi soruşur, həm sizinlə futbolu/

siyasəti/ailə məsələlərini müzakirə edir, həm də biznes

məsələlərini yoluna qoyur.

86

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

LATIN AVROPASI (VƏ CƏNUBİ AMERİKA)

● NƏZƏRİ: İtalyan bir proqam təminatçısı Leonardo haqqında ən zəif alim kimi danışır; ispan bankir makroiqtisadi kontekstdə mübahisə edir; fransız İR (insan resursları) direktoru psixo-etik məsələləri müzakirə edir.

● QARŞILIQLI MÜNASİBƏT: Şəxsi əlaqələrə vaxt və əmək sərf olunur. Şimal-qərbi avropalılıar qarşılıqlı münasibətə əhəmiyyət verməyib onu "boş söhbət" adlandıra bilərlər. Yaxşı münasibətlər biznesin çətin dövrünü uğurla adlayar, amma yaxşı sövdələşmə pis münasibətlərin sınağından çətinliklə çıxar.

● TƏKLİF: Çox şey çiyin hərəkətləri, eyhamlar və ya dolayı sitatlarla çatdırılır. Bu bölgədə

kimsə bir fikri ən xırda təfərrüatına qədər izah edərsə, qarşı tərəf özünü təhqir edilmiş

hesab edə bilər: "Bu adam mənim zəkama şübhə edir".

● ÜMUMİ MƏNZƏRƏ: Sürətli nəticələrə meyil edilmir. Qətiyyən tələsməyin.

● ŞƏRAİTƏ UYĞUN DAVRANAN: Qanun onlar üçün hər şey demək deyil. "Neapolda işıqforun qırmızı işığı, sadəcə, bir təklifdir".

● EMOSİONAL: Şövq, qəzəb, kədəri hiss etdirməkdən çəkinməzlər... Şimal-qərbi Avropa standartlarına görə isə bu, qeyri-peşəkarlıq hesab edilir.

Cənubi Amerika bölgəsində isə qərb sahili boyunca astek və inklərin varisləri yaşayır, mərkəzə

doğru getdikcə hindu və mayyaların, şərqdə Afrika/Karib hövzəsi mədəniyyətinin, şimalda 87

yankilərin təsirləri hiss olunur.

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

MƏRKƏZİ VƏ ŞƏRQİ AVROPA

Əsrlərdir ki, ruslar bu sualın cavabını tapa bilmirlər: "Biz avropalıyıq, yoxsa asiyalı?". Şimal-qərbi avropalı ilə qarşılaşan bir slavyanın tanış davranışları (vikinqlərin, alman mühəndislərin, italyan memarların, fransız filosofların, ingilis sənayeçilərin təsiri) onu avropalıya yaxınlaşdırır, ən ekzotik, cəlbedici və ya dözülməz (qıcıqlandırıcı) xüsusiyyətləri isə tarixən şərqdən qərbə

axışmış süvariləri xatırladır.

Rusiya ilə qərb arasında zəngin kənd təsərrüfatı və sənayesi olan, tarixən çox döyüşlər görmüş və milli sərhədləri dəyişmiş süvarilər və tanklar ölkəsi var: polyaklar, çexlər, slovaklar, ukrainlər, beloruslar.

Cənuba və şərqə doğru hərəkət edikcə (macarlar, xorvatlar, makedoniyalılar, albanlar, rumınlar, bolqarlar) Avstriya, Türkiyə, Yunanıstan, hətta Fransının təsirləri bariz şəkildə hiss olunur. Əlbəttə ki, onları çulğayan ən böyük təsir isə sovet bolşevizmi oldu.

Modelinizi formalaşdıran zaman qədim zamanlardan qalan milli kolorit elementlərini, neçə

nəsil boyunca davam etmiş mərkəzi hakimiyyət və totalitar bürokratiyanın insanların dünyagörüşünə təsirini nəzərə alın.

88

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

MƏRKƏZİ VƏ ŞƏRQİ AVROPA

Qədim keçmişdən

● Təsvir: Altı yüz il əvvəl meşəlikdə yaşayan böyük bir ailə – hamı, qonaqlar belə, bir daxmada soba ətrafında yatırlar. Nəticə: açıqürəkli, səmimi, şən, yeməyi, içməyi və sağlıq deməyi sevən insanlar formalaşır.

● Təsvir: Haradasa 400 il əvvəl "inkişaf etmiş" qərbdən gələn bir qonaq slavyanların

"geridəqalmışlığı"na istehza ilə yanaşır. Nəticə: tənqidə həssaslıq, tədbirlilik, aşağı səviyyəli yaşayış şərtlərinə etiraz, həyat şəraitindən narazılıq formalaşır.

● Təsvir: Roman, poema, pyes, simfoniya, balet və s. əsərlər yaradırlar.

Nəticə: sənət duyumu, ali hisslər inkişaf edir.

Kommunist təcrübəsindən

●

Təşviqat, intellektual ikiüzlülük - "korporativ dəyərlərə" qarşı skeptisizm.

●

Avtoritarizm və bürokratiya - öz təşəbbüsünə inamsızlıq.

●

Çatışmazlıqlar və maneələr - istehsalda primitiv üsullardan istifadə; dost-tanış

dost-tanış çevrəsinə gizli təsir.

●

Mərkəzi iqtisadi planlaşdırma - nataraz danışıqlar, zəif müştəri xidməti.

89

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

ƏRƏB DÜNYASI

Əslində, daha geniş mənada, “ərəb dünyası” əvəzinə, “islam dünyası” deyə bilərik və

burada din həm gündəlik həyatda, həm də iş həyatında – xristianlığın Britaniyada, buddizmin Yaponiyada olduğundan – daha nüfuzedici və dominant rol oynayır. İslamda din və dövlət ayrılmazdır.

Ərəblər qərblilərin həyat tərzində üstün heç bir şey görmürlər; hələ şimali Avropa orta əslərin durğunluq dövrünü yaşayanda burada fəlsəfə, ədliyyə sistemi, ticarət, tədqiqat, elm, incəsənət, ədəbiyyat və mətbəx ənənələri artıq inkişaf etmişdi.

Din, ənənə və neftdən gələn sərvət geo-siyasi və hərbi gərginliklərin əhatəsində ifrat dərəcədə zəngin sülalalər yetişdirir və bütün bunlar islam fundamentalizminin müxtəlif formaları (və ya qolları) ilə müşayiət olunur.

Ərəb dünyasından qarşınıza çıxacaq iş adamlarının dünyəvi və müasir baxışlara malik olacağına inana bilərsiniz, çünki Quran da tolerantlığı tövsiyə edir. Ərəblə işgüzar münasibət quran bir şimal-qərbi avropalı müəyyən tabulara əməl etdiyi təqdirdə qarşı tərəfin rədd cavabından çəkinməməlidir.

90

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

ƏRƏB DÜNYASI

Tabular

● SPİRTLİ İÇKİ: tolerantlıq ölkədən ölkəyə dəyişir, lakin heç yerdə onunla öyünməməlisiniz.

● GEYİM: sadə və mötəbər olun.

● QADINLAR: bu mövzu ilə bağlı sual verməyin, fikir/irad bildirməyin.

● DİN: hörmətlə yanaşın, etiraz bildirməyin.

Düşüncə tərzi

● İslam mədəniyyətində fatalizm çox vaxt müvəqqəti plan və prioritetlərlə ziddiyyət təşkil edir.

● Ənənəvi üsullar məqbuldur, bəlkə, bir az müasirlik qatıla bilər.

İş dünyası

● Ailənin təsiri, qohumbazlıq, tanışlıqlar iş həyatında rol oynayır.

● Söhbətlər uzun, toplantılar nizamsız, proqramlar çoxistiqamətlidir.

Ünsiyyət

● Təmtəraqlı təriflər, güclü ritorika, savadlı və bəlağətli nitq.

● Yaxın təmas, səmimi bədən dili, "nəfəslərin toqquşması".

91

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

ŞİMALİ AMERİKA

Hazırda ABŞ-da afroamerikalılar, (Latın Amerikasından köçmüş) ispandilli amerikalılıar, yerli amerikalılar ("hindilər" və "Amerika hinduları" ), eləcə də ağdərili amerikalılar yaşayır.

Amerikalılar irland, yəhudi, italyan və s. mənşəli olduqlarının fərqindədirlər. Yetkin amerikalıların əksəriyyəti ikinci və ya üçüncü nəsil mühacirlərdir.

Hansı mühacir qrupunun özü ilə hansı mədəni ənənəni gətirdiyini öyrənmək çox maraqlı və

əyləncəlidir. Məsələn, ingilislər amerikalıların yeni tanış olduqları birinin kürəyinə vurub yaxın adam kimi müraciət etmək xüsusiyyətini heyrətlə qarşılayırlar. Sözsüz ki, bu irlandlardan gələn bir ənənədir. İşgüzar mədəniyyətə gəldikdə isə, Edvard Holl kifayət qədər aydın bəyan edir: korporativ Amerika Almaniyadan gəmi ilə gəlib. "IBM", "Coca-Cola", "General Motors" – bu müəssisələrin hamısında monoxron və yüksək kontekstli mədəniyyət hökm sürür (bax: səh. 21).

Amerikalıların qeyri-amerikalılara kobud münasibət göstərməsi çoxlarına bəllidir. Amerikalıların bir çoxunun pasportu yoxdur. Bu mədəni təcridolunmanın iki əsas səbəbi var: 1. Ağdərili amerikalıların çoxu siyasi və ya iqtisadi zəmində qaçqın düşmüş şəxslərin xələfləridir, və onların qaçıb xilas olduqları Köhnə Dünyaya arxa çevirmək üçün səbəbləri çox olub.

2. Nəsillər boyunca amerikalı iş adamları dünyanın ən böyük bazarının düz astanasında olmağa vərdiş ediblər: bu bazar Amerikanın özüdür.

92

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

ŞİMALİ AMERİKA

"Ortaq dil onları bir-birindən ayırsa da", uzun illərdən bəri Amerika və Britaniya arasında

"xüsusi münasibətlər" mövcud olmuşdur.

AMERİKA BİZNES NORMASI

BRİTANİYA BİZNES NORMASI

Qətiyyətli və dərrakəli liderlik

Zamanla qəbul edilmiş vacib qərarlar

Özünəinamın daima nümayiş etdirilməsi

Özünəinamsızlıq və çəkingənlik

Nəticələrin, xüsusən satışın diqqət

Münasibətlərin və davranışların diqqət

mərkəzində olması

mərkəzində saxlanılması

Müqavilələrə və möhlət müddətlərinə hörmət

Yazılanlara deyil, mahiyyətə hörmət

Səhər yeməyi, nahar, şam süfrəsi

Əlaqələrin qurulması və şəbəkələşmə

arxasında biznes

üçün nahar yeməyi

Daimi göz təması, sadə danışıq dili

Fasiləli göz təması, dolayı söz oyunu

Yeni ideyalar = yaxşı ideyalar

Yeni ideyalar = ilkin ideyalar

Pul – motivləşdirici amil kimi

Status – motivləşdirici amil kimi

Zarafatlar = diqqətin işdən yayınması

Zarafatlar = ölçünü bilmək hissi

93

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

ASİYA-SAKİT OKEAN REGİONU

Altı nəhəng zonamız arasında ən böyük və mədəni müxtəlifliyi ən yüksək olan regiondur. Bu bölgədəki mədəni qruplar əsrlərlə bir-birinin mədəniyyətini qidalandırmış (buddistlər, müsəlmanlar və xristianlar, çinlilər, malaylar və koreyalılar, britaniyalıların təsiri ilə birlikdə portuqal-ların və amerikalıların təsiri), eyni zamanda öz fərqli milli kimliklərini də qoruyub saxlamışlar.

Onların 4 min illik tarixi olan biznes təcrübəsi var və şimal-qərbi avropalılardan öyrənəcək çox şeyin olduğunu düşünmürlər. Dünyanın Rotterdamdan sonrakı 6 ən böyük liman şəhəri bu regiondadır (Sinqapur, Kobe, Şanxay, Naqoya, Yokohama, Honkonq).

Çinin fantastik bazarlarına çıxmağa hazırlaşan və ya yapon konsorsiumu ilə müqavilə

bağlamaq istəyən bir rəhbər hansı xüsusiyyətlərə malik olmalıdır? Özünəinamlı, enerjili, məqsədyönlü? Hmm... Asiya-Sakit okean regionu 2 əsas mədəni prinsiplə səciyyələnir:

&

HÖRMƏT

HARMONİYA

94

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

ASİYA-SAKİT OKEAN REGİONU

Hörmətlə bağlı ənənələr Konfutsinin 2500 illik tarixi olan prinsiplərindən qaynaqlanır.

O, valideynlərə hörmətin və qardaşlararası iltifatın vacibliyini vurğulayırdı. Ailədə olduğu kimi, qeyri-bərabər münasibətlər hamımızın ehtiyac duyduğu stabilliyi yaradır.

● Təbəə hökmdara tabe olur.

● Oğul ataya tabe olur.

● Arvad ərə tabe olur.

● Gənc qocaya tabe olur.

Asiyalılar qərbdəki nizamsızlıq,qayda pozuntusu və simanın itirilməsi hallarından dəhşətə gəlirlər.

Harmoniya aşağıdakı yollarla əldə edilir:

● qərardan əvvəl uzun müzakirə;

● təmkinlilik, sakitlik və təvazökarlıq;

● sakitcə qulaq asmaq və təmkinlə cavab vermək;

● ritual və protokola əməl etmək.

95

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

ÇALIŞMA: QAVRAYIŞ

Danışan kimdir?

1. "Heyət proqramdan kənara çıxanda əsəbiləşirəm. Bəzən saatlar sərf olunur və

heç bir qərar qəbul edilmir".

a) İtalyan Eyndhovendəki toplantı haqqında deyir?

b) Holland Bolonyadakı toplantı haqqında deyir?

2. "Məhsul barədə danışarkən o qədər də həyəcanlı və həvəsli görünmürdü –

məhsulunu, doğrudan da, mənə satmaq istədiyini hiss etmədim".

a) Nyu-yorklu londonlu haqqında deyir?

b) Londonlu nyu-yorklu haqqında deyir?

3. "Söhbəti davam etdirməkdə çətinlik çəkirdim; hər kəs çox qısa danışırdı".

a) İsveçli Kəlküttədəki ziyafət haqqında deyir?

b) Hindli Stokholmdakı ziyafət haqqında deyir?

96

1 - b, 2 - a, 3 - b

ablar

Cav

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

ÇALIŞMA: DAVRANIŞ

1. Rus məsləhətçi şirkətiniz üçün apardığı bazar araşdırmasını başa çatdırır. Bank hesabının sizdən ödəniş almaq üçün münasib olmadığını bildirir. Siz hansı addımı atmalısınız: a) Valyutaların köçürülməsi üzrə mütəxəssisin e-poçt ünvanını ona verirsiniz?

b) Yeni və münasib hesabın açılması üçün lazım olan məbləğdə əlavə ödəniş təklif edirsiniz?

c) Nağd ödəniş təklif edirsiniz?

2. Müəssisənizdə çalışan yapon komandasının üzvlərindən biri yuxarı vəzifəyə təyin edilib.

Bunu necə elan etməlisiniz?

a) Bütün heyəti toplayaraq təmtəraqlı şəkildə?

b) Təkbətək sakit şəkildə söhbət edərək?

c) Bir kağıza yazıb divardan asaraq?

3. Finlərdən ibarət bir işçi qrupu ilə məclisdəsiniz. Bir nəfər çox sərxoş olur.

Səhər yeməyində onunla görüşürsünüz. Nə deməlisiniz?

a) "Bugünkü toplantının gündəliyi çox maraqlı görünür".

b) "Qonaqlıq xoşunuza gəldimi?"

c) "Dünən gecə uçurdunuz. İndi necəsiniz?"

1 - c, 2 - b, 3 - c

:

ablar

Cav

97

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

BİR NEÇƏ FƏRQLİ MƏDƏNİYYƏT

DAHA BİR MƏDƏNİYYƏT:

ƏCNƏBİ MÜTƏXƏSİSLƏR

Diplomatlar və hərbçilər yerlilərin mədəni xüsusiyyətlərindən asılı olmayaraq, tez-tez bir yerdən başqa yerə köçməli olurlar. İşlə əlaqədar, məsələn, üçillik müqavilə üzrə başqa ölkələrdə yaşayanlar yerli işgüzar mədəniyyətlə yaxın təmasda yaşamalı olurlar.

Gedərkən

I mərhələ: Bal ayı təəssüratı – "Necə də möhtəşəm yerdir!",

"Necə də qonaqpərvərdirlər!", "Ölkəmdən əla dəstək alıram!"

II mərhələ: Mədəniyyət şoku – "Burada necə yaşaya bilərəm?",

"Başa düşmürlər!", "Özümü atılmış kimi hiss edirəm".

III mərhələ: Uyğunlaşma – "Vaxtilə necə də cahil olmuşam...

Bu mənim üçün çox yararlı bir təcrübə ola bilər..."

Qayıdarkən

"Hər şey nə qədər dəyişib; artıq özümü vətənimdəki kimi hiss etmirəm. İndiki əməkhaqqımla burada əvvəlki kimi yaşaya bilmərik, həyat yoldaşım iş tapa bilməz. Hava/yemək/xidmət/

sosial həyat haqqında tənqidi fikirlər söyləməmək üçün ehtiyatlı olmalıyam. Məktəbdə

98 uşaqlar niyə belə təcrid olunublar? Bəlkə, xaricdə başqa iş tapa bilərik".

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

YAXŞI VƏRDİŞLƏR

99

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

YAXŞI VƏRDİŞLƏR

ÖZÜNÜZLƏ NƏ APARMALISINIZ?

Pasport, biletlər, ağrıkəsici və maraq hissi.

Xarici ölkələrə gedib-gələn bir rəhbərsinizsə, onda, yəqin ki, özünəinamlı insansınız – hər halda, özünəinamınız orta səviyyədən yüksək olmalıdır –

yoxsa bu işlə məşğul ola bilməzdiniz. Lap yaxşı, qeyri-adi situasiyalarda özünəinamın yüksək olması həlledici əhəmiyyət kəsb edir.

Məsələ burasındadır ki, özünəinam çox vaxt sizi belə deməyə və ya düşünməyə sövq edir: "Əlbəttə! Nə baş verdiyini başa düşə bilirəm, artıq tədbirlər planını hazırlamağa başlamışam". Belə bir düşüncə

tərzi ilə maraq hissinizi boğur, öyrənməyi dayandırırsınız.

Qürurunuzu boğun; bəzi şeyləri etiraf etməyə cəsarətiniz olsun:

"Bu işə o qədər də bələd deyiləm; yaxşı olar ki, nə baş verdiyini anlamaq üçün bir neçə sual verim".

Uşaqsayağı maraq hissi çox güclü resursdur.

100

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

YAXŞI VƏRDİŞLƏR

AŞPAZLA DOSTLAŞIN

Babam qoca Bob uşaq vaxtı mənə bir məsləhət vermişdi: "Yeni düşərgəyə köçürüləndə, birinci növbədə, aşpazla dostlaşmalısan". Heç vaxt hərbi xidmətdə olmasam da, onun bu məsləhəti həmişə xatirimdədir.

Xarici ölkələrdə işgüzar səfərdə olarkən bütün

diqqətiniz müştəriyə, əsas spikerə və layihə rəhbərinə

yönələcək. Lap yaxşı, amma sürücünü, yükdaşıyanı,

katibi/katibəni, tərcüməçini unutmayın. Onlar

səfərinizin gedişatına, həmin ölkədə qazanacağınız

reputasiyaya, həmçinin növbəti dəfə necə

qarşılanacağınıza böyük təsir göstərə bilərlər.

Bəzi ölkələrdə sürücülər qonağın ön oturacaqda –

onların yanında əyləşməsini; bir çox ölkələrdə

yükdaşıyanlar mehribancasına salamlaşmağı, hava

haqqında bir-iki kəlmə söhbətləşməyi; əksər ölkələrdə

katib/katibələr adlarının yadda saxlanılmasını xoşlayır

və nəhayət, bütün ölkələrdə tərcüməçilər peşələrinə

hörmət göstərilməsini istəyirlər.

101

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

YAXŞI VƏRDİŞLƏR

ÖYRƏNMƏYƏ DAVAM EDİN

Kitab oxuyun…

21–23-cü səhifələrdə mədəniyyətlərarası şüurluluğun müasir mütəxəssislərinin xidmətlərini qiymətləndirdik; onlardan istənilən birinin adını “Google”da axtarın (məsələn, "Edvard Hollun mədəniyyət haqqındakı kitabları"), nəşrlərini tapacaqsınız. Konkret bir ölkə və ya region haqqında məlumat tapmaq istəyirsinizsə, 20-ci səhifədə verilən tövsiyəyə

əməl edin. Ya da bir az daha ətraflı və dərindən araşdırın: hədəfinizdəki mədəniyyətə aid populyar bir roman oxuyun; coğrafi marağın necə yarandığını öyrənmək üçün Marko Polonun, antropologiya ilə bağlı ilkin elmi mülahizələri öyrənmək üçün Mişel de Montenin və ya Viktorian dövrünün “dəlisov şücaətləri”ni araşdırmaq üçün ser Riçard Börtanın dövrünə “qayıda bilərsiniz”; həmçinin "Səyahət" və "Araşdırma" rəflərində Lorens van der Postu, Vilfred Tesayceri, Lorens Darreli, Norman Lyuisi, Pol Teronu, Patrik Li Fermoru, Erik Nyubini, Bryus Çatvini... axtarın; linqvistikanı da yaddan çıxarmayın – Noam Çomski... və ya başqa kimləri araşdıra bilərsiniz? Bütün bunların nə demək olduğuna – mövzunu populyarlaşdıran alimlər – Alen de Botton, Stiven Pinker və Bill Braysonla araşdırın və öyrənin.

…Yaxud kursa gedin

Bu kitabda olduğu kimi, mövzu üzrə kurslar, seminarlar və ya hər hansı təlim proqramı da 2 geniş kateqoriyaya bölünür:

"ümumi məsələlər" – mövzu ilə bağlı məlumatlılığınızı artırır, davranışlarınızı "mədəni müxtəliflik" situasiyalarına uyğunlaşdırır və tənzimləyirsiniz – və "konkret bir mədəniyyətə xas olan məsələlər" – burada isə bu və ya digər milli/irqi/tayfa qrupu və onun ənənələrini/vərdişlərini öyrənirsiniz.

Bəzi kurslar yaxşı təşkil olunur: təlimi bu işin biliciləri verir və mövzuya uyğun effektiv təlim vəsaitlərindən istifadə edilir; bəziləri isə, sadəcə, boş və mənasız "PowerPoint" slaydlarının lazımsız yığınından ibarət olur. Kursun keyfiyyətinə şübhə

duyursunuzsa, ən yaxşısı, evdə özünüz özünüzə təlim keçin və bu mövzuda yaxşı bir kitab oxuyun. Tərəddüd etdiyiniz məqamlarla bağlı isə kitabın müəllifi ilə əlaqə saxlayın.

102

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

YAXŞI VƏRDİŞLƏR

HAMIMIZIN İNSAN OLDUĞUNU UNUTMAYIN

Kitabın 13-cü səhifəsində antropoloqlardan danışdıq. İdarəetmə nəzəriyyəçiləri – xüsusilə Şeyn və

Argirisin "yazılmamış qaydalar" adlandıra biləcəyimiz, müəyyən bir mədəni qrupa aid olan və bəzən başqa bir mədəni qrupu dəhşətə gətirən bir sıra faydalı mülahizələri vardır. Hər bir halda əsas diqqət, bir qayda olaraq, fərqliliklərə yönəlir, təlim kurslarında (əvvəlki səhifəyə baxın) verilən məsləhətlər də

məhz mədəni uyuşmazlığı aradan qaldırmaq məqsədi daşıyır. İndi isə növbə təkamül psixoloqlarınındır…

Son illərdə bir qrup sosioloq fərqlilikərin kökündə dayanan amilləri öyrənməyə, "istisnası mümkün olmayan mədəniyyət, cəmiyyət, dil, davranış, psixika xüsusiyyətlərini – insan soyunun genetik möhürünə

çevrilmiş və təkamül prosesləri nəticəsində beynimizin dərinliyinə işləmiş xüsusiyyətlərini müəyyən etməyə çalışmışlar. Bunları müəyyən edə bilsək, hara getsək də, hansı mədəniyyətlə qarşılaşsaq qa, nə

görəcəyimizi, yəni həmin insanların nəyi edib-nəyi etmədiyini əvvəlcədən biləcək və rahat olacağıq. Eyni zamanda bu biliklər “gözümüz və qulağımız açıq şəkildə” səyahət edərkən formalaşdırdığımız

"modelləri" zənginləşdirəcək (bax: səh. 13–20).

Bəşər övladını xarakterizə edən "universalilər"i internetdə tapmaq mümkündür. Bir nəzər yetirin və

onların üzərində düşünün: təvazökarlığın nümayişi... qohumbazlıq... təhqirlər... hörmətsizlik və ya həqarətin üzdəki ifadəsi... səxavətin heyranlıq doğurması… empatiya… gələcək planlar… status və rollar

… qarşılıq vermə/qisas… mükəmməl bacarıqlar nümayiş etdirməyə çalışmaq…

103

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd

Müəllif haqqında

Con Mettok

Con idarəetmə üzrə müstəqil məsləhətçidir. O, həyat yoldaşı Süzanna Liddon ilə birlikdə Hempşirdəki evindən www.rightbrain.org.uk veb-saytı vasitəsilə "Right Brain Training Ltd" şirkətini idarə edir.

“RBT” bütün sektorlar üzrə müəssisədaxili kurslar keçməklə qeyri-texniki (sosial səriştə, ünsiyyət, şəxslərarası münasibətlər və s.) idarəetmə

bacarıqlarını təkmilləşdirir. Tədbir və ya proqramlar müştəri ilə

məsləhətləşərək onun ehtiyaclarına uyğunlaşdırılır; əsas mövzulara təqdimat üsulları, qətiyyətlilik, danışıqlar aparmaq bacarıqları, komandaqurma, mədəniyyətlərarası həssaslıq, konfransların

aparılması və s. aiddir.

Conun müştəriləri Baltikyanı ölkələrdən Aralıq dənizi ölkələrinə, Pennin dağlarından Ural dağlarına qədər geniş coğrafiyanı təmsil edir, Asiya, Orta Şərq və Amerika ölkələrində də vaxtaşırı layihələri baş tutur.

O, bir sıra kitablar müəllifidir: "Yeni beynəlxalq rəhbər" (“The New International Manager”), “Effektiv təqdimatlar” (“Powerful Presentations”),

"Rusiyaya işgüzar səfər edənlər üçün bələdçi" (“Russia - the Essential Guide for the Business Traveller”) və "Effektiv danışıqları necə aparmalı“

(“How to be a Better Negotiator”). Bütün kitablar "Kogan Page" nəşriyyatı tərəfindən çap edilib.

Con ünsiyyət bacarıqlarını təkmilləşdirməkdən: zəifi normal, yaxşını isə mükəmməl səviyyəyə

çatdırmaqdan zövq alır; o, çox insanın iş həyatını yaxşılığa doğru dəyişməyə nail olub.

Müəllif bu kitabı ona çox şey öyrətmiş Sesili və Kitə ithaf edir.

Copyright protected – Management Pocketbooks Ltd